64
ONLAYN TA'LIM VA UNING SAMARADORLIGI
Osiyo Xalqaro Universiteti
1-Bosqich magistrant
Jabborova Shahrida
Ilmiy rahbarim:
Fayziyeva Umida Asadovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada onlayn taʼlimning zamonaviy taʼlim tizimidagi o‘rni,
uning afzalliklari va kamchiliklari, shuningdek, samaradorligi tahlil qilinadi. Maqolada
pandemiya davrida onlayn taʼlimning rivojlanishi, turli platformalar orqali ta’lim
berish tajribalari va bu tizimning o‘quvchilarga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, onlayn
taʼlim samarali bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan omillar ham ko‘rib chiqiladi. Muallif bu
sohadagi mavjud muammolarni tahlil qilib, ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar
beradi.
Kalit so‘zlar:
onlayn taʼlim, masofaviy o‘qitish, zamonaviy taʼlim, taʼlim
samaradorligi, raqamli texnologiyalar, interaktiv darslar, pedagogika.
Аннотация:
В данной статье рассматривается роль онлайн-образования в
современной системе обучения, его преимущества и недостатки, а также
анализируется его эффективность. Освещается развитие дистанционного
обучения в период пандемии, использование различных цифровых платформ и
влияние данного формата на учащихся. Также обсуждаются условия,
необходимые для повышения эффективности онлайн-обучения. Автор
анализирует существующие проблемы в этой области и предлагает
рекомендации по их устранению.
Ключевые слова:
онлайн-обучение, дистанционное образование, современное
обучение, эффективность образования, цифровые технологии, интерактивные
уроки, педагогика.
Onlayn taʼlim nima?
Onlayn taʼlim tushunchasi va shakllari (masofaviy taʼlim, videodarslar,
interaktiv platformalar). Texnologik vositalar: Zoom, Google Meet, Moodle, Telegram
darslar, YouTube videodarslar. Onlayn taʼlimning afzalliklari, joy va vaqt tanlovidagi
65
erkinlik, har bir o‘quvchining shaxsiy sur’atda o‘rganish imkoniyati, keng resurslar:
video, maqola, forumlar, testlar, texnologiyalarga moslashuvchanlikni oshirishi.
Onlayn taʼlimning kamchiliklari, yuzma-yuz muloqot yetishmasligi, texnik nosozliklar
va internetga bog‘liqlik, o‘quvchilarning e’tiborini ushlab turish qiyinligi, baholash
tizimining noaniqligi. Samaradorlik tahlili; tadqiqotlar asosida: qaysi sohalarda onlayn
taʼlim samarali? o‘qituvchilar va o‘quvchilarning fikrlari (intervyu yoki statistik
ma’lumotlar), onlayn va an’anaviy taʼlimning taqqoslanishi. Yaxshi natijaga erishish
uchun shartlar, o‘qituvchilarni raqamli texnologiyalarga o‘rgatish, interaktiv dars
metodlarini qo‘llash, oila va maktab hamkorligini kuchaytirish, o‘quvchilarni
mas’uliyatli va mustaqil o‘qishga undash.
Onlayn taʼlim bu — kelajakning ajralmas qismi.
Uni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilsa, samarali natijalar berishi mumkin.
Texnik, psixologik va metodik tayyorgarlik muhim.Zamonaviy texnologiyalar
taraqqiyoti taʼlim sohasiga ham o‘z taʼsirini o‘tkazmoqda. Ayniqsa, pandemiya davrida
butun dunyoda taʼlim jarayonining onlayn shaklga o‘tishi bu sohadagi islohotlarni
tezlashtirdi. Anʼanaviy o‘quv jarayonidan farqli o‘laroq, onlayn taʼlim joy va vaqt
cheklovlarisiz bilim olish imkonini yaratdi. Shu sababli, bugungi kunda onlayn
taʼlimning samaradorligi haqida ilmiy va amaliy jihatdan chuqur tahlil qilish dolzarb
masalaga aylangan. Onlayn taʼlimning asosiy afzalliklaridan biri — bu
moslashuvchanlikdir. O‘quvchi o‘ziga qulay vaqtda, qulay joyda darslarni ko‘rish,
o‘qituvchi esa dars materiallarini turli shakllarda (video, audio, matnli fayllar) taqdim
etish imkoniyatiga ega.
1
Shu bilan birga, zamonaviy platformalar orqali testlar,
topshiriqlar va interaktiv mashg‘ulotlar o‘tkazish mumkin bo‘lib, bu o‘quvchilarning
faolligini oshiradi. Ayniqsa, mustaqil taʼlim olishni xohlagan yoshlar uchun onlayn
taʼlim katta imkoniyatlar yaratmoqda. Biroq, bu shaklning muammoli jihatlari ham
yo‘q emas. Avvalo, texnik vositalarning har doim ham yetarli bo‘lmasligi, internetga
ulanishdagi muammolar, ayrim hollarda o‘quvchilarning mas’uliyatsizligi kabi omillar
onlayn taʼlim samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuningdek, yuzma-yuz
muloqotning yetishmasligi o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida hissiy bog‘lanishni
kamaytiradi. Bu esa, ayniqsa, kichik yoshdagi bolalar uchun salbiy oqibatlarga olib
kelishi mumkin. Onlayn taʼlim samaradorligini oshirish uchun bir nechta omillar
muhim sanaladi. Birinchidan, o‘qituvchilar raqamli texnologiyalarni puxta
o‘zlashtirishi lozim. Ikkinchidan, darslar interaktiv, qiziqarli va o‘quvchining e’tiborini
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 2021-yil 6-aprel, PQ–5040-son
66
ushlab turadigan tarzda tashkil qilinishi zarur. Uchinchidan, oila va taʼlim muassasalari
hamkorligida o‘quvchilarni mas’uliyatli, intizomli bo‘lishga o‘rgatish muhim.
Oliy taʼlimda masofaviy taʼlimni joriy etish:
2022-yil oktabr oyida hukumat
qarori bilan oliy taʼlim muassasalarida masofaviy taʼlimni joriy etish to‘g‘risidagi
nizom tasdiqlandi. Unga ko‘ra, 2023/2024 o‘quv yilidan boshlab davlat va xususiy
oliygohlarga masofaviy taʼlim yo‘nalishida kadrlar tayyorlashga ruxsat berildi.
Taʼlim tizimida raqamli boshqaruvni kuchaytirish
: 2025-yil 14-may kuni
O‘zbekiston UNESCOning Taʼlimni boshqarish axborot tizimi (EMIS PATT)ni joriy
etgan Markaziy Osiyodagi birinchi davlatga aylandi. Bu tizim taʼlim sohasidagi
maʼlumotlarni tahlil qilish va qarorlar qabul qilishda muhim ahamiyatga ega.
Umumiy o‘rta taʼlimda kasbiy sertifikatlash tizimi:
2024-yil 12-fevralda qabul
qilingan 87-sonli qarorga muvofiq, umumiy o‘rta taʼlim muassasalarida pedagogik
kasblarga birinchi marta ishga qabul qilinayotgan talabgorlar uchun kasbiy
sertifikatlash tizimi joriy etildi. Bu tizim o‘qituvchilarning malakasini baholash va
taʼlim sifatini oshirishga qaratilgan.
Onlayn maktablar faoliyati:
O‘zbekistonda ilk to‘laqonli onlayn maktab —
“Leader Online” faoliyat yuritmoqda. Bu maktabda o‘quvchilar masofaviy tarzda
taʼlim olish imkoniyatiga ega bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar yordamida darslar
tashkil etiladi.
Onlayn taʼlim platformalari
O‘zbekistondagi platformalar
:
ZiyoNET
— O‘zbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi
vazirligi tomonidan yaratilgan portal bo‘lib, o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun bepul
elektron darsliklar, testlar, videodarslar taqdim etadi.
Edu.uz
— Oliy taʼlim muassasalari uchun masofaviy o‘qitish tizimi. Bu yerda darslar,
topshiriqlar va baholash vositalari bir tizimga jamlangan.
Maktab.uz
— boshlang‘ich va o‘rta maktab o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan
masofaviy taʼlim portali.
EduMarket.uz
— turli sohalar bo‘yicha pullik va bepul kurslar taqdim etuvchi onlayn
taʼlim bozori.
Xalqaro platformalar:
Coursera, edX
— dunyodagi eng yirik universitetlar (MIT,
Harvard, Stanford) tomonidan ochilgan kurslarni taklif qiladi.
67
Khan Academy
— boshlang‘ichdan tortib kollej darajasigacha bo‘lgan o‘quv
materiallarini, ayniqsa, matematika va fizika fanlarida bepul taqdim etadi.
Udemy, FutureLearn
— kasbiy ko‘nikmalar (dizayn, dasturlash, marketing) uchun
mo‘ljallangan, ko‘pincha sertifikatlar beradi.
Interaktivlik — testlar, viktorinalar, loyiha ishlari, video-chatlar yordamida
o‘quvchilar faol qatnashishga undaladi.
Ijtimoiy-emotsional o‘sish — virtual guruhlar, muhokama forumlari orqali o‘quvchilar
o‘zaro fikr almashib, ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantiradi.
Kamchiliklar va ehtiyot choralari: Internet infrastrukturasi — ayniqsa, chekka
hududlarda barqaror internet aloqasi yo‘qligi onlayn darslarning samaradorligini
pasaytiradi.
Raqamli savodxonlik — ko‘plab o‘quvchilar va ayrim o‘qituvchilar zamonaviy
texnologiyalarni ishlatishda qiynalmoqda.
Baholash va monitoring — onlayn testlar yoki topshiriqlarda yolg‘on ma’lumot taqdim
qilish ehtimoli yuqori. Bu muammoga qarshi plagiat aniqlovchi dasturlar, AI asosida
nazorat texnologiyalari ishlab chiqilmoqda.
Talabalar fikri: So‘rovnomalar natijasiga ko‘ra, talabalar onlayn darslarni qulay deb
bilishmoqda, ayniqsa qayta ko‘rish, mustaqil o‘rganish imkoniyatlari tufayli. Xalqaro
ishtirok: O‘zbekiston yoshlari xalqaro onlayn kurslarda faol ishtirok etmoqda. Bu
ularga xorijiy universitetlarga kirish yoki yangi ko‘nikmalar egallash imkonini
bermoqda.
Tarixiy rivojlanishi: Onlayn ta'limning ilk bosqichlari XX asr oxiriga to'g'ri keladi.
Dastlab elektron pochta va forumlar orqali bilim almashilgan bo‘lsa, keyinchalik video
darslar va masofaviy o‘quv tizimlari rivojlandi. 2020-yilda butun dunyo COVID-19
pandemiyasi tufayli masofaviy taʼlimga majburiy ravishda o‘tdi. Bu jarayon onlayn
taʼlimning imkoniyatlari va kamchiliklarini ochib berdi. O‘zbekistonda ham shu
davrda ZiyoNET, Maktab.uz kabi platformalarning faoliyati kuchaydi.
2
Onlayn ta'lim shakllari: Onlayn taʼlim asosan quyidagi shakllarda amalga oshiriladi:
Sinxron (real vaqtli): o‘qituvchi va o‘quvchilar bir vaqtning o‘zida onlayn darsda
2
www.ziyonet.uz
–
Ta’lim portali.
68
ishtirok etadilar (Zoom, Google Meet). Asinxron (oldindan yozilgan): dars materiallari
oldindan tayyorlanadi va o‘quvchilar uni mustaqil ravishda o‘rganadi. Gibrid shakl:
onlayn va anʼanaviy darslarning kombinatsiyasi sifatida qo‘llaniladi.
O‘qituvchilar roli: Onlayn taʼlimda o‘qituvchining roli o‘zgaradi. Endi u faqat
ma’lumot beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi, interaktiv muhit tashkilotchisi hamdir.
O‘qituvchilar uchun raqamli metodikalarga moslashish, texnik vositalardan
foydalanishni o‘rganish muhim hisoblanadi.
O‘quvchilar motivatsiyasi:Uydan o‘qish o‘quvchiga qulaylik bersa-da, diqqatning tez
chalg‘ishi, o‘quvga bo‘lgan qiziqishning pasayishi mumkin. Shuning uchun onlayn
baholash va rag‘batlantirish mexanizmlari muhim o‘rin tutadi. Ball tizimi, reytinglar,
sovrinlar orqali o‘quvchining faolligi rag‘batlantiriladi.
Texnologiyalar roli: Zamonaviy texnologiyalar onlayn ta’lim sifatini oshirishda
muhim rol o‘ynaydi: AI (sun’iy intellekt): individual yondashuvni ta’minlaydi,
avtomatik baholash imkonini beradi. VR/AR: virtual laboratoriyalar, tajriba darslari,
tarixiy ekskursiyalarni yaratish imkonini beradi.
Mobil ilovalar: Duolingo, Photomath, Google Classroom kabi vositalar o‘quv
jarayonini qulaylashtiradi.
Onlayn ta’limning ijtimoiy jihatlari: Boshlang‘ich bosqichda ota-onalarning roli
oshadi. Shuningdek, iqtisodiy jihatdan qiyin ahvoldagi oilalar farzandlarining sifatli
ta’lim olishida internet va texnika yetishmovchiligi muammo tug‘diradi. Bu
tengsizlikni bartaraf etish uchun davlat va nodavlat tashkilotlarining yordam dasturlari
muhim.
Hukumat tashabbuslari: O‘zbekistonda so‘nggi yillarda onlayn ta’limni rivojlantirish
bo‘yicha bir qancha qarorlar qabul qilindi:
Masofaviy taʼlim yo‘nalishlarining ochilishi: EMIS – taʼlim statistikasi axborot tizimi
joriy etildi. Kasbiy sertifikatlash tizimi orqali o‘qituvchilarning malakasi nazorat
qilinmoqda. "Leader Online" kabi onlayn maktablar faoliyat yuritmoqda.
Statistik maʼlumotlar: 2023-yilda 1000 dan ortiq maktab va 30 dan ortiq OTM o‘z
onlayn platformalariga ega bo‘ldi. So‘rovnomalarga ko‘ra, talabalar onlayn darslarning
qayta ko‘rish va moslashuvchanlik xususiyatlarini yuqori baholagan. Yoshlarning 60%
dan ortig‘i xalqaro onlayn kurslarda qatnashgan yoki qatnashmoqchi.
69
Kelajak istiqbollari: Onlayn taʼlimning kelajagi raqamli universitetlar, xalqaro onlayn
diplomlar, AI asosidagi shaxsiy o‘quv dasturlari va kengaytirilgan onlayn sertifikat
tizimlari orqali rivojlanadi. Bu ta’limning global va ochiq bo‘lishiga xizmat qiladi.
XULOSA
Onlayn taʼlim bugungi kunda zamonaviy taʼlim tizimining ajralmas qismiga aylandi.
U vaqt va makon chegaralarini yengib o‘tib, ko‘plab insonlar uchun taʼlim olish
imkoniyatini yaratmoqda. Shu bilan birga, uning samaradorligi ko‘plab omillarga –
texnologik infratuzilma, o‘qituvchilar tayyorgarligi, o‘quvchilarning motivatsiyasi va
hukumat siyosatiga bog‘liq. Kelajakda bu soha yanada rivojlanib, raqamli
transformatsiyaning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 2021-yil 6-aprel, PQ–5040-son.
2. www.ziyonet.uz – Ta’lim portali.
3. www.edu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi.
4. www.coursera.org – Xalqaro onlayn ta’lim platformasi.
5. UNESCO. (2022). "Education in a post-COVID world".
6. www.khanacademy.org – Onlayn ta’lim resursi.
7. Fotohujjatlar va rasmiy hisobotlar (2023) – Ta’lim muassasalari statistikasi
