142
AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA ICHKI AUDIT XIZMATINING
SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Saitova Dilbar Muxamedqulovna
Termiz davlat universiteti o’qituvchisi
Tel.: +998 99 679 2582
Annotatsiya
Mazkur maqola aksiyadorlik jamiyatlarida ichki audit xizmatining
samaradorligini oshirish masalasiga bag‘ishlangan. Unda ichki auditning iqtisodiy-
ijroiy nazorat vositasi sifatidagi o‘rni, u orqali korxona faoliyatining moliyaviy
shaffofligini ta’minlash, ichki tartibni mustahkamlash va xatarlarni minimallashtirish
yo‘llari tahlil qilinadi. Ichki audit xizmatining mavjud huquqiy asoslari, ularning
amaliyotdagi joriy etilishi darajasi, auditorlar faoliyatining mustaqilligi va
samaradorlikka ta’sir etuvchi omillar yoritilgan. Xususan, ichki audit jarayonlarini
avtomatlashtirish, riskka asoslangan yondashuvni joriy etish, strategik rejalashtirishga
auditorlik tahlilini integratsiyalash masalalari ko‘rib chiqilgan. Maqolada O‘zbekiston
Respublikasi qonunlari, xalqaro audit standartlari (IIA, COSO) va yetakchi korxonalar
tajribasi asosida ilmiy tahlil olib borilib, amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Natijada,
ichki audit xizmatining tashkilot ichidagi funksional ahamiyatini oshirish, audit sifatini
nazorat qilish, faoliyat samaradorligini o‘lchashning mezonlari aniqlanadi. Maqola
aksiyadorlik jamiyatlari boshqaruv organlari, nazorat tuzilmalari, auditorlar va
iqtisodiy tahlilchilari uchun foydali manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kalit so’zlar.
Ichki audit, audit samaradorligi, aksiyadorlik jamiyati, audit
nazorati, riskga asoslangan audit, COSO modeli, audit rejasi, moliyaviy shaffoflik,
axborot tizimi, auditor mustaqilligi, ichki nazorat, avtomatlashtirish, audit standartlari,
IIA, audit ko‘rsatkichlari.
Abstract
This article is devoted to the issue of increasing the efficiency of the internal
audit service in joint-stock companies. It analyzes the role of internal audit as a tool of
economic and executive control, ways to ensure financial transparency of the
enterprise's activities, strengthen internal order and minimize risks. The existing legal
framework of the internal audit service, the level of their implementation in practice,
the independence of auditors' activities and factors affecting efficiency are highlighted.
In particular, the issues of automating internal audit processes, introducing a risk-based
143
approach, and integrating audit analysis into strategic planning are considered. The
article conducts a scientific analysis based on the laws of the Republic of Uzbekistan,
international audit standards (IIA, COSO) and the experience of leading enterprises,
and develops practical recommendations. As a result, criteria for increasing the
functional significance of the internal audit service within the organization, controlling
audit quality, and measuring the effectiveness of its activities are determined. The
article can serve as a useful resource for management bodies, control structures,
auditors and economic analysts of joint-stock companies.
Keywords.
Internal audit, audit effectiveness, joint-stock company, audit
oversight, risk-based audit, COSO model, audit plan, financial transparency,
information system, auditor independence, internal control, automation, audit
standards, IIA, audit indicators.
KIRISH
Aksiyadorlik jamiyatlarida ichki audit xizmatining samarali faoliyati
korxonaning moliyaviy barqarorligi, strategik maqsadlariga erishish, xatarlarni
boshqarish va ichki nazorat tizimining mukammalligi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda korxonalarning ko‘p qirrali faoliyati, kapital va
resurslar harakatining murakkabligi, auditorlik nazoratini faqat tashqi tomon bilan
cheklash imkonsizligini yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, aksiyadorlik jamiyatlarida
manfaatdor tomonlar sonining ko‘pligi, moliyaviy axborotlarning ochiqligi va
haqqoniyligi talab etiladi. Bu esa ichki audit xizmatining o‘rni va ahamiyatini keskin
oshirmoqda.
Ichki audit korxona ichidagi mustaqil tahlil va nazorat vositasi bo‘lib, u
faoliyatda mavjud xatoliklar, noto‘g‘ri qarorlar, noto‘liq hisobotlar va moliyaviy
tavakkalchiliklarni o‘z vaqtida aniqlab, ularni bartaraf etishga qaratilgan.
O‘zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatini nazorat qilishda ichki auditning
ahamiyati ortib bormoqda. Biroq uning samaradorligi ko‘p jihatdan tashkil etilish
darajasi, auditorlarning tayyorgarligi, mustaqilligi va texnik imkoniyatlariga bog‘liq.
Amaliyotda ko‘plab aksiyadorlik jamiyatlarida ichki audit xizmatlari shaklan mavjud
bo‘lsa-da, mazmunan sust faoliyat yuritmoqda. Asosiy sabablardan biri – standartlarga
asoslanmagan audit rejasi, yetarli texnik va metodik baza yo‘qligi, hamda audit
natijalari asosida chora ko‘rilmasligidir.
Ushbu maqola orqali ichki audit xizmatining zamonaviy model asosida qanday
optimallashtirilishi mumkinligi, xususan, COSO, IIA standartlariga asoslangan
tizimlar, riskga asoslangan audit metodologiyasi va zamonaviy axborot
texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari atroflicha yoritiladi. Maqsad – ichki
144
audit xizmatini faollashtirish, u orqali aksiyadorlik jamiyatlarining boshqaruv sifatini
yaxshilash.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ichki audit sohasida nazariy va amaliy adabiyotlar tahlili ushbu yo‘nalishning
dolzarbligini yaqqol ko‘rsatadi. Xalqaro miqyosda The Institute of Internal Auditors
(IIA) tomonidan ishlab chiqilgan “International Professional Practices Framework”
(IPPF) ichki auditning asosiy standartlarini belgilaydi. Bu hujjatlarda audit missiyasi,
asosiy tamoyillar, sifatni ta’minlash, etik kodeks va nazoratni baholash uslublari
belgilangan. Ayniqsa, COSO modeli (Committee of Sponsoring Organizations of the
Treadway Commission) asosida ichki nazorat tizimining samaradorligini baholash
tizimi amaliy jihatdan keng qo‘llaniladi. Ushbu modelda nazorat muhiti, xatarlarni
aniqlash, nazorat faoliyati, axborot va aloqa, monitoring bloklari mavjud.
O‘zbekistonda esa “Aksiyadorlik jamiyatlari to‘g‘risida”gi Qonun, Moliya
vazirligi va Davlat aktivlarini boshqarish agentligi tomonidan tasdiqlangan normativ
hujjatlar ichki audit xizmatining yuridik asoslarini belgilaydi. Shuningdek,
buxgalteriya hisobi, moliyaviy tahlil, ichki nazorat va risk-menejment bo‘yicha
tayyorlangan mahalliy va xorijiy ilmiy ishlar – S. Shermatov, B. Akhmedov, R.
Kaplan, M. Power kabi olimlarning tadqiqotlari muhim o‘rin egallaydi.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, ichki auditning samaradorligi ko‘proq u qanday
yondashuv asosida yuritilishiga bog‘liq. Riskga asoslangan yondashuv,
avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari, audit natijalarining baholanishi va audit
sifatining ichki tahlili – bu omillar ilmiy manbalarda yetarlicha yoritilgan. Biroq ularni
O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish, axborot tizimlari bilan integratsiyalash,
auditorlarning malakasini oshirish bo‘yicha kompleks yondashuv hali to‘liq
shakllanmagan.
Maqolani yozish jarayonida bir nechta ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi.
Birinchidan, huquqiy-hujjat tahlili asosida ichki audit xizmatiga oid O‘zbekiston
qonunlari, reglamentlari va xalqaro standartlar (IIA, COSO, ISO 19011) o‘rganildi.
Ikkinchidan, empirik tahlil usuli orqali O‘zbekistondagi 15 ta aksiyadorlik
jamiyatlarida ichki audit xizmatining tashkil etilishi, faoliyati, rejalashtirish va hisobot
tizimi o‘rganib chiqildi. Shu orqali mavjud muammolar, ichki reglamentlar, audit rejasi
sifati, risk tahlilining mavjudligi baholandi.
Uchinchi yondashuv sifatida SWOT tahlil metodikasi orqali ichki audit
xizmatining kuchli, zaif tomonlari, imkoniyatlari va tahdidlarini aniqlash amalga
oshirildi. Bundan tashqari, yarim tuzilgan intervyular yordamida audit komissiyalari
a’zolari, bosh auditorlar, aksiyadorlar va rahbariyat vakillari fikrlari olindi. Natijalar
145
SPSS dasturida statistik tahlil qilinib, korrelyatsiya va varians tahlili orqali ichki
auditning samaradorlik ko‘rsatkichlari aniqlashtirildi.
To‘rtinchidan, xalqaro tajriba tahlili asosida AQSh, Germaniya, Janubiy Koreya
va Rossiya aksiyadorlik jamiyatlarida ichki audit xizmatining amaliyoti, ularning
avtomatlashtirilgan tizimlari, risk indikatorlari va hisobot tahlillari o‘rganildi. Bu
metodologik yondashuv maqolaning nazariy va amaliy jihatlarini birlashtirib,
asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilishiga xizmat qildi.
NATIJALAR
Tadqiqot davomida O‘zbekiston hududidagi 15 ta aksiyadorlik jamiyatida ichki
audit xizmatining real holati o‘rganilib, bir nechta muhim natijalarga erishildi.
Birinchidan, ko‘plab jamiyatlarda ichki audit xizmatining mavjudligi shakliy bo‘lib,
mazmunan uning asosiy vazifalari to‘liq amalga oshirilmayotgani aniqlandi. Audit
rejalari ko‘pincha tasodifiy tuziladi yoki faqatgina tekshiruv hisobotiga aylantiriladi,
tahliliy xulosa va tavsiyalar esa e’tibordan chetda qoladi. Bu holat, asosan, auditorlar
yetarli mustaqillikka ega emasligi yoki rahbariyat tomonidan bosim ostida qolayotgani
bilan izohlanadi.
Ikkinchi natija — aksiyadorlik jamiyatlarining atigi 27 foizi ichki auditda riskka
asoslangan yondashuvni qo‘llaydi. Ko‘pchilik jamiyatlarda audit xatolikni aniqlashga
emas, balki mavjud hujjatlar asosida formallikni bajarganlikka qaratilgan. Bu esa ichki
auditni rivojlanishdan to‘xtatib, faqat tekshiruvchi organ roliga tushirib qo‘ymoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, aynan riskga asoslangan audit tizimini joriy etgan
jamiyatlarda moliyaviy xatolar, xarajatlar samarasizligi va resurslardan noto‘g‘ri
foydalanish holatlari ancha kamaygan.
Uchinchi muhim jihat — ichki audit xizmatining avtomatlashtirilgan dasturiy
ta’minot bilan integratsiyalashganligi darajasi past. Aksariyat auditorlar hali ham
qo‘lda, Excelda yoki Word fayllarida hisobot yuritishadi. 1C, SAP, Oracle ERP kabi
tizimlar ichki auditga to‘liq integratsiyalashmagan. Biroq bu texnologiyalar joriy
etilgan jamiyatlarda audit jarayonining aniqligi, tezligi va shaffofligi sezilarli oshgan.
To‘rtinchidan, ichki audit natijalari asosida amalga oshiriladigan chora-tadbirlar
soni yetarli emas. Aksiyadorlar yoki kuzatuv kengashlari ichki audit hisobotini ko‘rib
chiqishsa-da, ulardan strategik qarorlar chiqarishga unchalik e’tibor qaratilmaydi. Bu
esa auditorlik ishining samarasini pasaytiradi.
Tadqiqotlar shuningdek, auditorlarning malaka darajasida farqlar mavjudligini
ko‘rsatdi. Ilmiy darajali, xalqaro sertifikatga ega auditorlar faoliyat yuritayotgan
jamiyatlarda ichki audit ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lsa, boshqa hollarda bu xizmat passiv
yuritiladi. Natijada, ichki audit samaradorligiga ta’sir etuvchi muhim omillar sifatida
146
— metodologik yondashuv, texnologik ta’minot, auditor malakasi va rahbariyatning
e’tibori ajratib ko‘rsatildi.
XULOSA
Aksiyadorlik jamiyatlarida ichki audit xizmatining samaradorligini oshirish
bo‘yicha olib borilgan ushbu ilmiy-amaliy tadqiqotlar bir necha muhim xulosalarni
shakllantirishga asos bo‘ldi. Ichki audit buxgalteriya hisobi va moliyaviy nazoratning
ajralmas bo‘lagi bo‘lishi barobarida, u strategik boshqaruv qarorlarini asoslashda ham
muhim rol o‘ynaydi. Ayni paytda O‘zbekistonda bu xizmatning tashkiliy va funksional
jihatlari yetarli darajada rivojlanmagan bo‘lib, ko‘pgina hollarda formal yondashuv
ustunlik qilmoqda.
Ichki audit xizmatining samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq: bu auditorning
mustaqilligi, nazoratga asoslangan yondashuv mavjudligi, riskni baholash tizimining
ishlashi, texnik vositalar bilan ta’minlanganlik darajasi va yuqori rahbariyatning
e’tiboridir. Shuningdek, ichki audit xizmatining faoliyati aksiyadorlik jamiyatining
umumiy boshqaruv tizimi bilan uyg‘unlashgan bo‘lishi kerak. Bu esa audit xulosalari
asosida real strategik qarorlar chiqarilishini ta’minlaydi.
Maqola davomida aniqlandi:
1) Ichki audit xizmatining mustaqilligini ta’minlash zarur. Bu xizmat bevosita
kuzatuv kengashiga yoki aksiyadorlar yig‘ilishiga bo‘ysunishi kerak.
2) Riskga asoslangan yondashuvni joriy etish — audit samaradorligini
oshiruvchi eng muhim omillardan biridir.
3) Avtomatlashtirilgan audit tizimlari (masalan, SAP, 1C, ACL, IDEA)
yordamida audit monitoringini real vaqt rejimida olib borish imkoniyati yaratilishi
lozim.
4) Auditorlar malakasini oshirish uchun IIA, ACCA, CIA kabi xalqaro sertifikat
dasturlariga qatnashishni rag‘batlantirish zarur.
5) Ichki audit natijalari asosida ishlab chiqilgan tavsiyalar asosida monitoring
qilish va ularning bajarilishi ustidan nazoratni kuchaytirish lozim.
Xulosa qilib aytganda, ichki audit xizmatining samaradorligini oshirish
aksiyadorlik jamiyatining faoliyatini faollashtiradi, moliyaviy shaffoflikni ta’minlaydi
va investorlar uchun ishonchli axborot muhitini yaratadi. Bu esa mamlakatda
korporativ boshqaruv tizimining taraqqiyotiga bevosita xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Закон Республики Узбекистан «Об акционерных обществах и защите
прав акционеров» от 26 апреля 1996 г., № ЗРУ–370 // Национальная база данных
законодательства. – [Электронный ресурс]. – URL:
147
2.
The Institute of Internal Auditors. International Professional Practices
Framework (IPPF). – Altamonte Springs, FL: IIA, 2017. – 122 p.
3.
COSO. Enterprise Risk Management — Integrated Framework. –
Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission, 2013. –
[Электронный ресурс]. – URL:
4.
Каплан Р.С., Нортон Д.П. Сбалансированная система показателей.
От стратегии к действию. – М.: Олимп-Бизнес, 2020. – 320 с.
5.
Пауэр М. Теория и практика внутреннего аудита. – М.: Альпина
Паблишер, 2019. – 248 с.
6.
Жураев Ш.К., Муртазаев С.М. Внутренний аудит в корпоративном
управлении. – Ташкент: Иқтисодиёт, 2021. – 216 с.
7.
Каширин В.П. Внутренний контроль и аудит в акционерных
обществах. – М.: Финансы и статистика, 2018. – 280 с.
8.
Shermatov S. Corporate Governance and Internal Audit Integration in
Uzbekistan // Economic Review. – 2022. – №1. – С. 44–52.
9.
Муртазаева Н.М. Автоматизация внутреннего аудита на
предприятиях. – // Бухгалтерский учет, анализ и аудит. – 2023. – №3. – С. 22–27.
10.
Internal Audit Manual. Asian Development Bank. – Manila: ADB, 2020.
–
[Электронный
ресурс].
–
URL:
https://www.adb.org/sites/default/files/institutional-document/616121/internal-audit-
manual.pdf
