15
IQTISODIY O‘SISH: MAMLAKATLAR RIVOJLANISHINING
ASOSIY OMILLARI VA ULARNING TA’SIRI
Kenjayeva Sabohat Safarovna
Termiz davlat universiteti ‘Iqtisodiyot’ yo‘nalishi 3-kurs talabasi
ANNOTATION:
This article analyzes the concept of economic growth and its
measurements, in particular the expression of economic growth through gross domestic
product (GDP). The differences in economic growth and development, their main
factors and impacts are considered. Also, information is provided on the rates of
economic growth and its impact on sustainable development on the example of
countries. The article analyzes the main factors that stimulate economic growth -
entrepreneurship, human resource development, trade and global relations, political
stability, infrastructure, technological progress and investment.
Key words:
Economic growth, gross domestic product (GDP), economic
development, investments, entrepreneurship, infrastructure, technological progress,
human resources, political stability, economic policy.
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada iqtisodiy o‘sish tushunchasi va uning
o‘lchovlari, xususan yalpi ichki mahsulot (YaIM) orqali iqtisodiy o‘sishning
ifodalanishi tahlil qilinadi. Iqtisodiy o‘sish va rivojlanish farqlari, ularning asosiy
omillari va ta’sirlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, mamlakatlar misolida iqtisodiy
o‘sish sur’atlari va uning barqaror rivojlanishga ta’siri haqida ma’lumotlar keltiriladi.
Maqolada iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiruvchi asosiy omillar — tadbirkorlik, inson
resurslarini rivojlantirish, savdo va global aloqalar, siyosiy barqarorlik, infratuzilma,
texnologik taraqqiyot va investitsiyalar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Iqtisodiy o‘sish, yalpi ichki mahsulot (YaIM), iqtisodiy
rivojlanish, investitsiyalar, tadbirkorlik, infratuzilma, texnologik taraqqiyot, inson
resurslari, siyosiy barqarorlik, iqtisodiy siyosat.
Kirish.
Iqtisodiy o‘sish, eng oddiy ko‘rinishida vaqt o‘tishi bilan iqtisodiyotning
mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarish qobiliyatining oshishi. U ko‘pincha
mamlakatda yoki uning fuqarolari tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar va
xizmatlarning umumiy qiymatini ifodalovchi mamlakatning Yalpi ichki mahsuloti
(YaIM) yoki YaIMdagi o'zgarishlar bilan o‘lchanadi. Asosan, bu iqtisodiyotning katta
va samaraliroq bo‘lishini anglatadi.
16
Metodologiya.
Biz iqtisodiyotdagi iqtisodiy o‘sishni uning
imkoniyatlari egri chizig'ining
(PPC) tashqariga siljishi bilan aniqlaymiz(1-rasm).
Iqtisodiy o‘sish mamlakatning umumiy ishlab chiqarish hajmi yoki real
(YaIM) yoki yalpi milliy mahsulot (YaIM) o‘sishi bilan o‘lchanadi.
1-rasm. PPC ning tashqi tomonga siljishi iqtisodiy o'sishni va ichki
siljishlar iqtisodiy pasayishni ko'rsatadi.
1
Mamlakatning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) - bu mamlakatda ma'lum vaqt
davomida ishlab chiqarilgan barcha yakuniy mahsulot va xizmatlarning umumiy
qiymati. Shuning uchun yalpi ichki mahsulotning o‘sishi mamlakat ishlab
chiqarishining o‘sishidir.
O‘sish alohida holatda sodir bo‘lmaydi. Bir mamlakatda va mintaqada sodir
bo‘lgan voqealar boshqasining rivojlanish istiqbollariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Misol uchun, agar Qo‘shma Shtatlarda
bog‘liq mustahkam IT sektoriga ega bo‘lgan Hindiston yalpi ichki
mahsulotiga katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
1
https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F%2Fedurev.in%2Ft%2F347455%2FPPC-Economic-
Growth&psig=AOvVaw2YDvvCxvLfCl4nvnFMKy47&ust=1749196744006000&source=images&cd=vfe&opi=89978
449&ved=0CBQQjRxqFwoTCLjpp4fo2Y0DFQAAAAAdAAAAABAf
17
Aksariyat rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish rivojlanayotgan
mamlakatlarga nisbatan sekinroq kuzatilmoqda. Misol uchun, 2016 yilda Hindiston
7,1% o‘sishga erishdi, Amerika iqtisodiyoti esa atigi 1,6% o‘sdi. Ushbu statistik
ma’lumot noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin, chunki Hindiston yalpi ichki mahsuloti 2016
yilda 2,264 trillion dollarni, AQSh esa 18,57 trillion dollarni tashkil qilgan. Ularning
iqtisodiy o‘sish sur’atlarini o‘z tarixining o‘xshash davrlarida taqqoslash to‘g‘riroq
bo‘ladi(2-rasm).
2-rasm. Ayrim rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlardagi iqtisodiy o‘sish
ko‘rsatkichlari
2
Iqtisodiy o‘sish iqtisodiy rivojlanish
bilan bir xil emas. Iqtisodiy rivojlanish
odamlarni turmush darajasi pastligidan, tegishli boshpana bilan to‘g‘ri ish bilan
ta’minlaydi. Iqtisodiy o‘sish ifloslanish, tirbandlik va kasalliklarga olib kelishi mumkin
bo‘lgan tabiiy resurslarning tugashini hisobga olmaydi. Biroq, rivojlanish barqarorlik
bilan bog‘liq bo‘lib, kelajakdagi ehtiyojlarni buzmasdan hozirgi ehtiyojlarni
qondirishni anglatadi.
Iqtisodiy o‘sishga ta’sir etuvchi asosiy omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:
▪
Tabiiy resurslar:
yer, minerallar va energiya kabi tabiiy resurslarning
mavjudligi va ulardan samarali foydalanish iqtisodiy o‘sish uchun juda
muhimdir. Ko‘p resurslarga ega mamlakatlar sanoatni qurish, eksport ishlab chiqarish
va turmush darajasini yaxshilash uchun ulardan foydalanishlari mumkin.
2
https://www.intelligenteconomist.com/wp-content/uploads/2017/11/Screen-Shot-2017-12-19-at-12.19.12-PM.png
18
▪
Kapitalni shakllantirish:
Jismoniy va inson kapitaliga (infratuzilma,
texnologiya va ta’lim) sarmoya kiritish barqaror iqtisodiy o‘sish uchun juda
muhimdir. Kapital zahiralarining yuqoriligi samaradorlik, innovatsiyalar va umumiy
iqtisodiy mahsulotning oshishiga olib keladi.
▪
Texnologik taraqqiyot:
Innovatsiyalar va texnologik yutuqlar samaradorlikni
oshirishga, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga va turmush darajasini
oshirishga olib keladi. Texnologik taraqqiyot yangi tarmoqlar va mahsulotlarni
yaratishga ham olib kelishi mumkin.
▪
Tadbirkorlik:
Tavakkal qilishga va yangi korxonalar yaratishga tayyor shaxslar
bilan jonli tadbirkorlik ekotizimi iqtisodiy dinamizm va ish o‘rinlarini yaratish uchun
zarurdir. Tadbirkorlar innovatsiyalar, samaradorlik va bozorni kengaytirishga yordam
beradi.
▪
Inson resurslarini rivojlantirish:
Yaxshi ma’lumotli, malakali va sog‘lom
ishchi kuchi iqtisodiy o‘sish va rivojlanish uchun juda muhimdir. Ta’lim, sog‘liqni
saqlash va kadrlar tayyorlash dasturlariga sarmoya kiritish samaradorlikni oshiradi,
investitsiyalarni jalb qiladi va mehnat sifatini yaxshilaydi.
▪
Savdo va globallashuv:
Xalqaro savdo, sarmoya va axborot almashinuvi uchun
ochiqlik bozorlarni kengaytirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va raqobatni
rivojlantirish orqali iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishi mumkin.
▪
Siyosiy barqarorlik va boshqaruv:
Barqaror siyosiy muhit, samarali
boshqaruv va kuchli qonun ustuvorligi sarmoyalarni jalb qilish, iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish, adolatli va adolatli jamiyatni rag‘batlantirish uchun zarurdir.
▪
Infratuzilma:
Adekvat infratuzilma, jumladan, transport, aloqa va energiya
tarmoqlari iqtisodiy faoliyatni osonlashtirish va savdoni ta’minlash uchun juda
muhimdir. Yaxshilangan infratuzilma xarajatlarni kamaytiradi va samaradorlikni
oshiradi.
Endi bizda, iqtisodiy o‘sish mamlakat taraqqiyotiga qanday ta’sir ko‘rsatadi
degan savol paydo bo‘lishi mumkin. Iqtisodiy o‘sish mamlakat rivojiga bir qancha
ko‘rinishlarda o‘z ta’sirini o‘tkazadi:
▪
Yuqori turmush standartlari:
Iqtisodiy o‘sish daromadlarning oshishiga, tovarlar va xizmatlardan foydalanishning
yaxshilanishiga va umumiy turmush darajasining yaxshilanishiga olib keladi.
▪
Yaxshilangan sog'liqni saqlash:
Iqtisodiy oʻsishdan olinadigan soliq tushumlarining ortishi hukumatlarga sogʻliqni
saqlash infratuzilmasiga koʻproq sarmoya kiritish, tibbiyot mutaxassislarini tayyorlash
va zarur dori vositalaridan foydalanish imkonini beradi.
19
▪
Kengaytirilgan ta'lim imkoniyatlari:
Iqtisodiy o‘sish ta’limga investitsiyalarni ko‘paytirish imkonini beradi, bu esa
maktablarning sifatini oshirishga, savodxonlik darajasini oshirishga va malakali ishchi
kuchiga olib keladi.
▪
Hosildorlikni oshirish va innovatsiyalar:
Rivojlanayotgan iqtisodiyot innovatsiyalar va texnologik yutuqlarni rag‘batlantiradi,
bu esa o‘z navbatida samaradorlik va iqtisodiy samaradorlikni oshiradi.
▪
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish:
Barqaror va o‘sib borayotgan iqtisodiyot yangi texnologiyalar, tajriba va ish o‘rinlari
olib kelishi mumkin bo‘lgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni (TDI) jalb
qiladi.
▪
Qashshoqlik va tengsizlikning qisqarishi:
Garchi har doim ham kafolatlangan natija bo‘lmasa-da, iqtisodiy o‘sish, ayniqsa,
samarali ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlari va qayta taqsimlash siyosati bilan birgalikda
qashshoqlik va tengsizlikni kamaytirishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, iqtisodiy o‘sish ko‘p qirrali jarayon bo‘lib,
mamlakatning rivojlanish traektoriyasini birgalikda shakllantiruvchi asosiy
omillarning yig‘indisi natijasida yuzaga keladi. Investitsiyalarni rag‘batlantirish,
innovatsiyalarni rag‘batlantirish, inson kapitaliga sarmoya kiritish va barqaror va
bashorat qilinadigan iqtisodiy muhitni yaratish orqali davlatlar barqaror va inklyuziv
o‘sishga erishishlari mumkin, bu esa turmush darajasini yaxshilash, ijtimoiy natijalarni
yaxshilash va barcha uchun yanada farovon kelajakka olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Qiao, CX. 2021, An empirical study on the influencing factors of
economic growth in Beijing, (Bohai Rim economic outlook, vol. 1), pp. 73-74.
2.
Kong, Q. Peng, D. Ni, Y et al. 2021, Trade openness and economic growth
quality in China: an empirical analysis based on the ARDL model, (Finance Research
Letters, vol. 38), pp. 101488.
3.
Li, Z. Jin, M. Cheng, J. 2021, Economic growth of green agriculture and
its influencing factors in China. (Environmental Development and Sustainability, vol.
23), pp. 15494-15512.
4.
Liu, Y. Liu, M. Wang, G et al. 2021, Effect of environmental regulation
on high-quality economic development in China, (Environmental Science and
Pollution Research, vol. 28), pp. 54661-54678.
5.
Dzemydaite, G. 2021, The impact of economic specialization on regional
economic development in the European Union, (Economies, vol. 9), pp. 76.
20
6.
Li, Z. He, S. Su, S et al. 2020, Public services equalization in urbanizing
China: Indicators, spatiotemporal dynamics and implications on regional economic
disparities. (Social Indicators Research, vol. 152), pp. 1-65.
7.
Zhao, WQ. Hu, J. 2020. Research on the influence of energy industry
agglomeration on economic growth, (Journal of Xi’an University of Finance and
Economics, vol. 33), pp. 71-81.
8.
Xiao, Y. 2023. Comparative analysis of the factors influencing economic
growth in Sichuan and Chongqing regions, (Chinese market, vol. 20), pp. 31-34.
9.
Calero, C. Turner, LW. 2020, Regional economic development and
tourism. (Tourism Economics, vol. 26), pp. 3-26.
10.
Li, JQ. Li: YQ. 2023, Research on the economic trend of coal industry and
the countermeasures of coal enterprises. (China’s coal, vol. 49), pp. 16-22.
11.
Ping, Y. Zhao, LR. 2018, Analysis and prediction of the contribution
degree of the economic growth of the fishery industry. (China’s fishery economy, vol.
36), pp. 64-69.
12.
Cai, YM. 2023, Analysis of the relationship between the economic growth
of the tertiary industry and the logistics input-output efficiency. (Business Economic
Research, vol. 12), pp. 72-75.
