6
IQTISОDIYОT TАRMОQLАRINI INNОVАTSIОN RIVОJLАNTIRISHGА
TО‘G‘RIDАN-TО‘G‘RI ХОRIJIY INVESTITSIYАLАRNI JАLB QILISH
MEХАNIZMLАRI SАMАRАDОRLIGINI BАHОLАSH
Umarov Faxriddin Umar o'g'li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada iqtisodiyot tarmoqlarini innovatsion rivojlantirishda
to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (TXI)ning ahamiyati va ularni jalb qilish
mexanizmlarining samaradorligi tahlil qilinadi. Unda TXI oqimining innovatsion
faoliyatga ta'siri, iqtisodiyotning turli sohalaridagi investitsion muhit holati,
shuningdek, xorijiy investorlar uchun yaratilayotgan shart-sharoitlar o‘rganiladi.
Tadqiqotda amaliy misollar asosida TXI jalb qilishning zamonaviy usullari, davlat
siyosatining roli va institutlararo hamkorlikning samaradorligi baholanadi. Muallif
tomonidan TXIni jalb etishni rag‘batlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan
bo‘lib, ular iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga va innovatsion salohiyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar, innovatsion rivojlanish,
iqtisodiyot tarmoqlari, investitsion muhit, texnologik modernizatsiya, iqtisodiy
samaradorlik, investorlarni rag‘batlantirish, investitsiya siyosati, innovatsion faoliyat,
xalqaro hamkorlik.
Kirish.
Bugungi kunda globallashuv va raqobatbardosh iqtisodiyot sharoitida
mamlakatlarning barqaror rivojlanishi, asosan, innovatsion texnologiyalarni ishlab
chiqish va joriy etishga, iqtisodiyot tarmoqlarini modernizatsiya qilishga bevosita
bog‘liqdir. Ayniqsa, innovatsion jarayonlarni qo‘llab-quvvatlashda moliyaviy resurslar
va ilg‘or tajribaning mavjudligi muhim omil hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan,
to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (TXI) milliy iqtisodiyot uchun tashqi
moliyaviy manbalarni jalb qilish, zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirish va
innovatsion infratuzilmani shakllantirishda muhim vosita sifatida namoyon
bo‘lmoqda. Xorijiy investitsiyalar nafaqat yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish,
balki mehnat unumdorligini oshirish, yuqori malakali ish o‘rinlarini tashkil etish,
7
eksport salohiyatini kuchaytirish va xalqaro bozorlarga integratsiyalashuv
jarayonlarida ham katta ahamiyatga ega. Shu bilan birga, TXIni jalb qilishda davlat
tomonidan yaratilayotgan iqtisodiy va huquqiy sharoitlar, soliq va bojxona imtiyozlari,
erkin iqtisodiy zonalar faoliyati, shuningdek, investitsiya siyosatining uzviyligi va
shaffofligi katta rol o‘ynaydi. Mazkur maqolada iqtisodiyot tarmoqlarini innovatsion
rivojlantirish jarayonida to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilish
mexanizmlarining samaradorligini baholash masalalari yoritiladi. Shuningdek, mavjud
mexanizmlarning ustuvorliklari va kamchiliklari tahlil qilinib, ularni takomillashtirish
bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalari investitsiya siyosatini
yanada takomillashtirish hamda TXI asosida innovatsion o‘sish modelini shakllantirish
uchun ilmiy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Asosiy qism.
1. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning iqtisodiy ahamiyati. To‘g‘ridan-to‘g‘ri
xorijiy investitsiyalar (TXI) — bu chet el investorlarining mahalliy korxonalarga
moliyaviy mablag‘ kiritish orqali ularning faoliyatida bevosita ishtirok etishidir. TXI
ko‘pincha yangi texnologiyalarni joriy etish, menejment tajribalarini o‘zlashtirish,
innovatsion loyihalarni moliyalashtirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda
asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Xalqaro amaliyotda TXI iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiruvchi omil sifatida qaraladi. Ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlar uchun TXI
nafaqat moliyaviy resurs, balki intellektual va institutsional yutuqlarni ham olib kirish
vositasi hisoblanadi. Innovatsion iqtisodiyotga o‘tishda TXI – yangi bilimlar, ishlab
chiqarish madaniyati va texnologik transferlar orqali iqtisodiyotni tubdan yangilashga
xizmat qiladi.
2. Innovatsion rivojlanishda TXIning o‘rni. Innovatsion rivojlanish – iqtisodiyot
tarmoqlarining zamonaviy texnologiyalar asosida modernizatsiya qilinishi,
mahsulotlar va xizmatlar sifatining oshishi, hamda yangi bozor segmentlarining
yaratilishini nazarda tutadi. TXI bu jarayonda: Innovatsion infratuzilma (texnoparklar,
inkubatorlar, ilmiy markazlar)ni yaratishda, Ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik
ishlarini moliyalashtirishda, Yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarishda,
Mahalliy kadrlarni qayta tayyorlash va rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan,
Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlarida (Xitoy, Janubiy Koreya, Singapur) TXI oqimi
natijasida yirik innovatsion klasterlar vujudga keldi. Bu tajribalar shuni ko‘rsatadiki,
TXIni jalb etish strategiyasi milliy innovatsion tizimni mustahkamlash bilan uzviy
bog‘liq bo‘lishi zarur.
8
3. TXI jalb qilish mexanizmlari. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilish
uchun davlatlar turli mexanizmlar va siyosiy vositalardan foydalanadilar. Ushbu
mexanizmlarga quyidagilar kiradi: Soliq va bojxona imtiyozlari: Investorlar uchun
foyda solig‘ini kamaytirish, import bojlari bo‘yicha preferensiyalar taqdim etish. Erkin
iqtisodiy zonalar (EIZ): Maxsus huquqiy va iqtisodiy rejimga ega hududlar, bu yerda
investorlar uchun qulay shart-sharoitlar yaratiladi. Xorijiy investitsiyalarni
sug‘urtalash: Siyosiy va iqtisodiy xatarlardan himoya qilish maqsadida davlat
kafolatlari beriladi. Investitsiyaviy shartnomalar: Investor va hukumat o‘rtasida
imzolanadigan maxsus kelishuvlar orqali investitsiyalar kafolatlanadi. Yagona
investitsiya oynasi: Barcha ruxsatnomalar va hujjatlar bir markazda tezlashtirilgan
tartibda amalga oshiriladi.
4. O‘zbekistonda TXI jalb qilish bo‘yicha mavjud holat va imkoniyatlar. So‘nggi
yillarda O‘zbekiston hukumati TXIni jalb qilish bo‘yicha faol islohotlarni amalga
oshirmoqda. Davlatimiz rahbari tomonidan qabul qilingan bir qator farmon va qarorlar,
“Yangi O‘zbekiston” strategiyasi doirasida xorijiy investorlar uchun qulay muhit
yaratishga qaratilgan.
Misol uchun: “Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi” tomonidan yagona investitsiya
portali joriy etilgan. Soliq va bojxona tizimlarida soddalashtirish ishlari amalga
oshirildi. Toshkent, Buxoro, Navoiy, Jizzax va boshqa hududlarda erkin iqtisodiy
zonalar faoliyat ko‘rsatmoqda. Energetika, farmatsevtika, IT va qishloq xo‘jaligi
sohalarida TXI asosida yirik loyihalar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, ayrim
muammolar ham mavjud: yuritilayotgan islohotlarning sekinligi, byurokratik to‘siqlar,
huquqiy himoyaning yetarli darajada bo‘lmasligi, mahalliy kadrlarda innovatsion
boshqaruv ko‘nikmalarining yetishmasligi kabi omillar TXIni jalb etishda to‘siq
bo‘lmoqda.
5. TXI samaradorligini baholash mezonlari. Investitsiya samaradorligini baholash —
uning iqtisodiy, ijtimoiy va innovatsion natijalarini tahlil qilish orqali amalga
oshiriladi. Quyidagi asosiy mezonlardan foydalaniladi: Kapital qo‘yilmalar
rentabelligi (ROI). Yaratilgan ish o‘rinlari soni va sifati. Texnologik darajaning oshishi
(R&D xarajatlari, patentlar soni). Mahsulotlar eksporti va raqobatbardoshligi.
Innovatsion loyihalarning hayotga tatbiq etilishi. O‘zbekiston sharoitida bu mezonlar
asosida TXI asosida yaratilgan loyihalarning monitoringi va natijalarini baholash
muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa:
9
Iqtisodiyot tarmoqlarini innovatsion rivojlantirishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalar (TXI) muhim strategik manba sifatida xizmat qiladi. U nafaqat kapital
oqimini ta'minlaydi, balki ilg‘or texnologiyalar, boshqaruv tajribasi va yangi bilimlarni
jalb qilish imkonini beradi. TXI asosida yaratilgan innovatsion infratuzilma esa
iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshiradi va barqaror o‘sishiga zamin yaratadi.
O‘zbekiston sharoitida TXI jalb qilishga qaratilgan davlat siyosati ijobiy natijalar
bermoqda, ammo mavjud byurokratik to‘siqlar, investitsiyaviy xavfsizlik
kafolatlarining yetarli emasligi, shuningdek, mahalliy kadrlar salohiyatining pastligi
bu sohada hal etilishi lozim bo‘lgan dolzarb muammolardan hisoblanadi. Shu sababli,
TXI jalb qilish mexanizmlarini yanada takomillashtirish, huquqiy bazani
mustahkamlash, xalqaro tajribalarni amaliyotga joriy etish va investorlar uchun
barqaror, ochiq va raqobatbardosh muhit yaratish dolzarb vazifadir. Ushbu tadqiqot
asosida
quyidagi
takliflar
ilgari
suriladi:
Investitsiyaviy
infratuzilmani
takomillashtirish orqali investorlar uchun xavfsiz va qulay muhit yaratish; Innovatsion
faoliyatni rag‘batlantirish uchun soliq imtiyozlarini kengaytirish; Erkin iqtisodiy
zonalar faoliyatini faollashtirish va ularning boshqaruv tizimini zamonaviylashtirish;
Mahalliy mutaxassislar salohiyatini oshirish maqsadida xalqaro ta’lim va trening
dasturlarini yo‘lga qo‘yish. Shunday qilib, TXI jalb qilish mexanizmlarining
samaradorligini oshirish orqali iqtisodiyot tarmoqlarining innovatsion rivojlanishiga
erishish,
mamlakatning
global
iqtisodiy
maydondagi
raqobatbardoshligini
mustahkamlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. (2015). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat
nashriyoti.
2. Mirzayev, M.M. (2022). Xorijiy investitsiyalar va ularni jalb qilishning zamonaviy
mexanizmlari. – T.: Iqtisodiyot.
3. Xojiyev B.H. (2021). Innovatsion iqtisodiyot asoslari. – T.: Iqtisod-moliya
nashriyoti.
4. OECD (2020). Foreign Direct Investment for Development: Maximising Benefits,
Minimising Costs. – Paris: OECD Publishing.
5. UNCTAD (2023). World Investment Report 2023: Investing in Sustainable Energy
for All. – Geneva: United Nations.
10
6. A’zamxo‘jayev A.A., Rajabov B.R. (2020). Global iqtisodiy integratsiya va
O‘zbekiston. – T.: Akademiya.
7. World Bank (2022). Doing Business 2022: Comparing Business Regulation in 190
Economies. – Washington, D.C.: World Bank Group.
8. Qodirov, S.T. (2023). “O‘zbekiston iqtisodiyotiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalar oqimini tahlil qilish”, Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, №1, 45-52-betlar.
