47
SOMONNI O‘RIB VA XASKASHLASH MASHINASI.
CHoriyev
Ravshan Mamarasulovich,
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
.
Annotatsiya:
Maqolada somonli dalalarda, somon o‘rish balandligini qayta
rotorli
o‘rgichning sxemasi ishlab chiqildi, shuningdek ishchi organ pichog‘i tig‘ini qiyalik
burchagini aniqlashga doir nazariy tadqiqotlar natijalari keltirilgan
Kalit so‘zlar
: somonli dala, somon o‘rish balandligini qayta o‘rgich, yassi rotor,
kesuvchi qirra, pichoq uzunligi soni.
KIRISH.
Bugungi kunda O‘zbekistonda eng ko‘p chorva mollari uchun asosiy dag‘al
ozuqa sifatida somon ishlatilmoqda, chunki u juda mazzali va chaynash hamda hissiy
funksiyalar uchun ozuqaviy ehtiyojni qondiradi. Xozir kunda somondan dunyo
miqyosida ko‘p davlatlarda dag’al ozuqa sifatida chorvachilik tarmog‘ida
foydalanmoqdalar. Sug‘oriladigan maydonlarda bug‘doy va arpa hosili g‘alla o‘rish
kobaynlarida o‘rib yig‘ishtiriladi, bunda kombayn g‘alla poyasini yerdan 15-18 cm
balandlikda o‘radi natijada dag‘al ozuqa sifatida ishlatiladigan somonni 25-30 foiz
hosili dalada qolib ketadi. Bug‘doydan bo‘shagan dalalarga qolgan somonni qayta
o‘rib somoni yig‘ishtirisa qo‘shimcha chorva mollari uchun oziqa olishda va qishloq
joylarda istiqomat qilayotgan fuqoralarning bandligi, hamda daromatlarini
ko’paytirishda muhim o’rin tutadi.
Adabiyotlar taxlili.
Mavjud bo‘lgan KRN -2.1 rotorli o‘rish mashinasi. Ushbu rotorli o‘rish apparati
brus ko‘rinishida bo‘lib, uning ustiga rotor o‘rnatilgan,ularning har biriga ikkita pichoq
o‘rnatilada.O‘rish apparati gorizontal tekislikda ishlaydi. Ushbu o‘rish apparati
hosildorligi yuqori, yotib qolgan o‘tlarni hamda somonni
o‘rish balandligidagi poyani
48
qayta o‘rish uchun ishlatiladi. [1] Bu o‘rish apparati somonni o‘rib oladi, lekin
sug‘oriladigan sharoitdagi somonni etarli darajada o‘ralmaydi, ya’ni o‘rgichlarga
qo‘yilayotgan agrotexnik talablarga javob bermaydi.
Texnik ko‘rsatkichlari va erishilgan natijasi bo‘yicha taklif etilayotgan ixtiroga eng
yaqini. O‘rib xaskashlash mashinasi o‘rigan o‘tlarni ag‘darish va uyumlash hamda
g‘aramlash uchun xizmat qiladi.
Ushbu o‘rish va xaskashlash mashinasini rotorlari V
shaklida joylashtirilgan. Bu o‘rish va xaskashlash mashinasini tekis relefli dala ishlash
muljallangan.
Bundan tashqari, uni don ekinlarining doni bo‘lmagan qismini yig‘ish
uchun ishlatish mumkin emas.[3]
O‘rish
va xaskashlash mashinasini kamchiligi shundaki , u yerlari notekis bo‘lgan dallarda
donli ekinlarining doni bo‘lmagan qismini o‘rish va uyumlashda agrotexnik talablarga
javob bermaydi.
Material va uslublar.
Ixtironi maqsadi don ekinlarining don bo‘lmagani, somonni yig‘ish sifatini
yaxshilashdir. Ixtiro qilayotgan mashina bormoq-g‘ildirakli xaskash, rotorli o‘rgich
yunalishiga burchak ostida rostlaniladigan, undan tashqari bormoq - g‘ildirakli
xaskashni g‘ildiragi vertikal tekislikka nisbatan burchak ostida o‘rnatiladi va g‘ildirak-
bormoqli xaskashning xarakat yunalishiga qiyalik burchagiga rostlash mexanizmi
sharnir yordamida o‘rgich ramasiga maxkamlangan .
Harakat yo'nalishiga nisbatan barmoq -g'ildirakli xaskashning qiyalik
burchagiga sozlash, dalaning relyefini hisobga olgan holda xaskashni sozlash imkonini
beradi.
Umuman olganda, rotorli o‘rish mashinasini g'ildirak barmoqli xaskashlar
bilan jihozlash bir vaqtning o'zida o‘rish va uyumlash ishlarini bajarishga imkon
beradi, bu esa mashinaning ish unumdorligini sezilarli darajada oshiradi.
49
1-rasm: O‘rib -xaskashlash mashinasining ishlash jarayoni sxemasi.
O‘rish
apparati rotorli o‘rg‘ich 1 dan va g‘ildirak barmoqli xaskashni 2 o‘z ichiga oladi.
Rama
3 ga o’rgich 1, rotorli kesish apparatlari 4 o'rnatilgan.
Sharnir 6 orqali xaskash ramasi 5 o’rgich ramasi 3 ga ulanadi. xaskashning 2 ramasiga
qiya barmoq g'ildiraklari 7 ko'ndalang-vertikal tekislikda
β
burchak ostida o'rnatiladi.
O‘rgichning ramasi 3 va xaskashning ramasi 4 o‘rtasida α burchak ostida harakat
yo‘nalishiga nisbatan xaskashni o‘rnatish burchagini sozlash uchun sektor 8
o‘rnatilgan.
2-rasm: g'ildirak-barmoqli xaskashni ishchi xolati vertikalga o'rnatish sxemasi
O‘rgich-xaskash quyidagicha ishlaydi. O‘rgich-xaskash harakatlanayotganda,
o‘rgich 1 tomonidan o‘rilgan o‘simliklar kesish apparati 4 dan g‘ildirak-barmoqli
50
xaskashga 2 uzatadi. Xaskash 2 dala notekisligidan o'tganda g'ildirak-barmoq ishchi
elementi 7 ko'ndalang-vertikal tekislikda β burchak ostida qiyaligi tufayli relyefga
yaxshi moslashadi. Barmoqli g'ildirak 7 aylanib, somonni uyumlab ketadi .
Xulosa
.O’rgich -xaskash mashinasini biz taklif qilayotgan qiya rotorli xaskash
somonli dalalarda somonni qayta o’rib-uyumlab yig’ishtirganda nabudgarchiligi
10-15% dan 8-9% gacha kamaytirish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Karpenko A.N., Xalanskiy V.M. Selskoxozyaystvennыe mashinы. - Moskva: VO
"Agropromizdat", 1989 g. S.214-215).
2. Mexanizatsiya rabot v sadovodstve. - Moskva: "Kolos", 1983 g. S.86-89 i Aniferov
F.E., Eroshenko L.I., Teklinskiy I.Z. Mashinы dlya sadovodstva. - Leningrad: VO
"Agropromizdat", Leningradskoe otdelenie, 1990 g. S.127-128).3. 2.
an.blogspot.com/2010/10/blog-post_9761.html
