ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
83
BANKLARDA KREDIT BERISH JARAYONIDA SUG'URTA AMALIYOTI
Alimov Jalol Qudratovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti 2-bosqich magistranti
Mamadjanova Tuyg‘unoy
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti iqtisod kafedrasi mudiri
Oybek Ro‘ziyev
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti rektori
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada bank sektorida kredit berish jarayonidagi sug’urta amaliyotini
takomillashtirish muammolari, mavjud holati va istiqbollari atroflicha tahlil qilinadi.
Kredit berish jarayoni bank faoliyatining eng muhim segmentlaridan biri bo‘lib, u
moliyaviy barqarorlik va xavfni boshqarish mexanizmlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Sug’urta esa, bu xavflarni kamaytirish vositasi sifatida kredit operatsiyalari bilan
chambarchas bog‘liq. Ammo O‘zbekiston bank amaliyotida ushbu ikki tizim
o‘rtasidagi integratsiya yetarli darajada samarali ishlamayapti. Shu sababli maqolada
aynan sug’urta xizmatlarining kredit xavflarini kamaytirishdagi roli, ularni
qo‘llashdagi mavjud byurokratik, me’yoriy va infratuzilma muammolari, shuningdek,
zamonaviy innovatsion yechimlar — masalan, avtomatlashtirilgan underwriting
tizimlari, kredit-sug’urta platformalari va kredit xavfini baholashda sun’iy intellektdan
foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqotda O‘zbekiston tijorat banklari misolida amaliy tahlillar o‘tkazilib, ularning
kredit portfellarida sug’urta xizmatlarining qamrovi, samaradorligi, moliyaviy
ko‘rsatkichlarga ta’siri statistik ma’lumotlar asosida ko‘rsatib beriladi. Shuningdek,
ilg‘or xorijiy tajriba (jumladan, Germaniya, Janubiy Koreya va Turkiya) banklarining
kredit-sug’urta
integratsiyasi
tajribasi
o‘rganilib,
O‘zbekiston
sharoitiga
moslashtirilgan takliflar ishlab chiqilgan. Maqolada davlat siyosatining roli, normativ-
huquqiy bazani takomillashtirish yo‘nalishlari ham yoritiladi.
Maqola xulosa qismida banklar faoliyatida sug’urta amaliyotlarini optimallashtirish
bo‘yicha strategik takliflar, moliyaviy texnologiyalarni joriy qilishning istiqbollari va
xavflarni kamaytirish mexanizmlari ishlab chiqilgan. Ushbu tadqiqot iqtisodchi
olimlar, bank sohasi amaliyotchilari, moliyaviy siyosat yurituvchilar uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
KALIT SO‘ZLAR:
Bank krediti, sug’urta amaliyoti, kredit xavfi, moliyaviy
barqarorlik, risklarni boshqarish, tijorat banki.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
84
ABSTRACT
This article provides a comprehensive analysis of the problems, current status and
prospects for improving insurance practices in the lending process in the banking
sector. The lending process is one of the most important segments of banking activities,
which directly affects financial stability and risk management mechanisms. Insurance,
in turn, is closely related to credit operations as a means of reducing these risks.
However, in the banking practice of Uzbekistan, the integration between these two
systems is not working effectively enough. Therefore, the article examines the role of
insurance services in reducing credit risks, the existing bureaucratic, regulatory and
infrastructure problems in their application, as well as the possibilities of using modern
innovative solutions - for example, automated underwriting systems, credit-insurance
platforms and artificial intelligence in assessing credit risk.
The study conducts practical analyses on the example of Uzbek commercial banks,
showing the coverage, effectiveness and impact of insurance services on financial
indicators in their loan portfolios based on statistical data. Also, the experience of
credit-insurance integration of advanced foreign banks (including Germany, South
Korea and Turkey) was studied, and proposals adapted to the conditions of Uzbekistan
were developed. The article also highlights the role of state policy, areas for improving
the regulatory and legal framework.
In the conclusion of the article, strategic proposals for optimizing insurance practices
in banking activities, prospects for introducing financial technologies and mechanisms
for reducing risks are developed. This study may be useful for economists, banking
practitioners, and financial policymakers.
KEYWORDS:
Bank credit, insurance practice, credit risk, financial stability, risk
management, commercial bank.
АННОТАЦИЯ
В данной статье дается комплексный анализ проблем, текущего состояния и
перспектив совершенствования страховой практики в процессе кредитования в
банковском секторе. Процесс кредитования является одним из важнейших
сегментов банковской деятельности, который напрямую влияет на финансовую
устойчивость и механизмы управления рисками. Страхование, в свою очередь,
тесно связано с кредитными операциями как средство снижения этих рисков.
Однако в банковской практике Узбекистана интеграция между этими двумя
системами работает недостаточно эффективно. Поэтому в статье
рассматривается роль страховых услуг в снижении кредитных рисков,
существующие бюрократические, нормативные и инфраструктурные проблемы
при их применении, а также возможности использования современных
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
85
инновационных
решений
-
например,
автоматизированных
систем
андеррайтинга, кредитно-страховых платформ и искусственного интеллекта при
оценке кредитного риска.
В исследовании проводится практический анализ на примере узбекских
коммерческих банков, показывающий охват, эффективность и влияние
страховых услуг на финансовые показатели в их кредитных портфелях на основе
статистических данных. Также изучен опыт кредитно-страховой интеграции
передовых зарубежных банков (в том числе Германии, Южной Кореи и Турции)
и разработаны предложения, адаптированные к условиям Узбекистана. В статье
также
освещается
роль
государственной
политики,
направления
совершенствования нормативно-правовой базы.
В заключении статьи разрабатываются стратегические предложения по
оптимизации страховой практики в банковской деятельности, перспективы
внедрения финансовых технологий и механизмы снижения рисков. Данное
исследование может быть полезно экономистам, банковским специалистам,
лицам, формирующим финансовую политику.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
банковский кредит, страховая практика, кредитный
риск, финансовая
устойчивость, управление рисками, коммерческий банк.
KIRISH
Zamonaviy bank tizimi turli moliyaviy xizmatlar majmuasidan iborat bo‘lib, uning
markazida kreditlash amaliyoti turadi. Banklar mijozlarga qarz berish orqali daromad
oladilar, ammo bu faoliyat o‘z navbatida katta miqdordagi kredit xavflarini yuzaga
keltiradi. Ayniqsa, to‘lovga layoqatsiz qarz oluvchilar sonining ortishi, iqtisodiy
o‘zgaruvchanlik, geosiyosiy tahdidlar va inflyatsion bosim kabi omillar banklar
faoliyatini barqaror olib borishda muhim to‘siqlar sifatida maydonga chiqmoqda. Shu
nuqtai nazardan qaralganda, kredit risklarini kamaytirish, ularni bashorat qilish va
boshqarish dolzarb masalaga aylanmoqda. Ushbu muammoning yechimi sifatida
sug’urta amaliyotining bank tizimidagi roli kuchayib bormoqda.
Sug‘urta kredit xavfini qamrab oluvchi, uni moliyaviy jihatdan to‘xtatuvchi va
banklarni defolt holatlaridan himoya qiluvchi vosita sifatida tan olinadi. Kredit
sug‘urtasi, asosan, qarz oluvchining qarzni to‘lash layoqatsizligi holatlarida bankning
zararini kompensatsiya qiluvchi mexanizm sifatida ishlaydi. Bu tizim xalqaro
miqyosda keng tarqalgan bo‘lib, ayniqsa AQSH, Germaniya, Yaponiya kabi
rivojlangan mamlakatlarda kredit bozorining ajralmas tarkibiy qismiga aylangan.
Biroq O‘zbekiston sharoitida ushbu amaliyot hozircha to‘liq rivojlanmagan, ko‘plab
me’yoriy, tashkiliy va texnologik muammolar mavjud. Kreditlar bilan bog‘liq sug’urta
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
86
xizmatlari aksariyat hollarda yuzaki amalga oshiriladi, ularning real moliyaviy
samaradorligi bo‘yicha baholash tizimi yo‘q yoki sust ishlaydi.
Kredit-sug’urta aloqalarini samarali yo‘lga qo‘yish uchun bank va sug’urta
tashkilotlari o‘rtasida to‘liq integratsiyalashgan model bo‘lishi, me’yoriy-huquqiy
muhit moslashtirilgan, texnologik infratuzilma esa raqamlashtirilgan bo‘lishi lozim.
Biroq hozirgi kunda kredit shartnomalari tarkibida sug’urta bandi majburiylik
darajasiga ega bo‘lgan taqdirda ham, bu xizmatlarning bajarilishi yuzaki, ko‘pincha
qog‘ozbozlik bilan chegaralanmoqda. Qarzdorning real risk profili, ijtimoiy-iqtisodiy
holati, sog‘ligi, ish faoliyati kabi ko‘rsatkichlar e’tiborga olinmasligi sababli, sug’urta
xavfini aniq baholash imkoniyati cheklangan.
Shuningdek, mavjud kredit sug’urta modellari ko‘proq standart va universal
shartnomalarga tayanadi. Bunday yondashuv esa har bir mijoz uchun individual
yondashuvni yo‘qqa chiqaradi. Natijada banklar yuqori xavf ostida bo‘lgan kreditlarni
ajratishda ortiqcha ehtiyotkorlik qiladi, bu esa kreditlashning umumiy darajasini
pasaytiradi. Bundan tashqari, banklarda kredit bo‘yicha sug’urta jarayonining
avtomatlashtirilmaganligi, jarayonlarning ko‘pchilik hollarda qo‘l mehnatiga
tayanishi, insoniy xatolarning kuchayishiga olib kelmoqda. Shu sababli, zamonaviy
texnologiyalar, xususan, sun’iy intellekt asosidagi underwriting tizimlarini joriy etish
zaruratga aylanmoqda.
Banklarda sug’urta amaliyotini takomillashtirish deganda, faqatgina sug’urta
mahsulotlarini ko‘paytirish emas, balki butun kredit-sug’urta jarayonining qayta ko‘rib
chiqilishi, raqamlashtirilgan risk monitoringi, real vaqt rejimidagi audit va qayta
sug’urta (reinsurance) tizimlarini yo‘lga qo‘yish tushuniladi. Bu orqali banklar
o‘zlarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashi, mijozlarga moslashuvchanroq va
xavfsizroq kredit xizmatlari ko‘rsatishi mumkin bo‘ladi. Shu bilan birga, sug’urta
tizimining takomillashuvi kredit bozorining umumiy faolligini oshiradi, ishonch
muhitini yaratadi va investitsion oqimlarni kuchaytiradi.
Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, O‘zbekiston bank tizimida kredit sug’urtasi
bilan bog‘liq mavjud yondashuvlar zamon talablariga javob bermaydi. Aksariyat
banklar faqat rasmiylashtirish darajasida sug’urta shartnomasini tuzish bilan
cheklanadi. Amalda esa bu xizmatlar moliyaviy zararlarning oldini olishda samarasiz
bo‘lib qolmoqda. Bundan tashqari, mavjud qonunchilikda kredit-sug’urta
integratsiyasining huquqiy mexanizmlari noaniq bo‘lib, amaliyotda talqin etishda
murakkabliklar tug‘dirmoqda. Shuningdek, bank xodimlarining sug’urta sohasidagi
bilim va ko‘nikmalari yetarli emas, bu esa xizmatlar sifati va samaradorligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatmoqda.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
87
Ushbu maqola orqali bank kreditlash faoliyatida sug’urta amaliyotini optimallashtirish,
kredit xavfini kamaytirish va bank-sug’urta aloqalarini takomillashtirishning ilmiy-
nazariy asoslari ishlab chiqiladi. Xalqaro tajriba tahlil qilinib, O‘zbekiston sharoitiga
mos modellar va texnologiyalar taklif etiladi. Shuningdek, kredit portfellarining tahlili
orqali sug’urta amaliyotining samaradorligi aniq ko‘rsatkichlar bilan asoslab beriladi.
Bunda nafaqat banklar, balki regulyatorlar, moliyaviy texnologiyalar ishlab
chiquvchilari, sug’urta kompaniyalari ham ishtirok etadigan integratsiyalashgan tizim
asosiy e’tibor markazida bo‘ladi.
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi – O‘zbekiston bank tizimidagi kredit berish
amaliyotida sug’urta xizmatlarini chuqur integratsiyalashgan, innovatsion
yondashuvlar asosida takomillashtirish konsepsiyasini ishlab chiqish, mavjud
muammolarni tizimli tahlil qilish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Maqola
davomida quyidagi savollarga ilmiy javob beriladi: 1) O‘zbekiston banklarida kredit
sug’urta amaliyoti qanday holatda? 2) Uning samaradorligi qanday baholanmoqda? 3)
Mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari nimalardan iborat? 4) Xalqaro
tajriba qanday yondashuvlarni taklif qilmoqda? 5) Sug’urta xizmatlarini bank tizimiga
qanday integratsiya qilish mumkin?
ADABIYOTLAR TAHLILI
Bank faoliyatida kredit berish jarayonini sug‘urta amaliyoti bilan integratsiyalash
tendensiyasi global miqyosda izchil rivojlanmoqda. Kredit xavflarini boshqarishda
sug‘urta instituti iqtisodiyotning muhim bo‘g‘ini sifatida e’tirof etiladi. Ilmiy
adabiyotlar bu yo‘nalishdagi tadqiqotlarni ko‘plab rakurslardan tahlil qilib kelmoqda:
risklarni boshqarish nazariyasi, moliyaviy muvozanat, bank va sug‘urta sinergetikasi,
regulyativ siyosat, raqamli moliyaviy texnologiyalar integratsiyasi kabilar shular
jumlasidandir. Mazkur bobda ushbu omillar doirasida milliy va xorijiy adabiyotlar
ko‘rib chiqiladi.
Xorijiy manbalar kredit-sug‘urta tizimining tahlilida birinchi navbatda banklar va
sug‘urta kompaniyalari o‘rtasida riskni taqsimlash mexanizmini asoslaydi. Masalan,
Altman (2000) tomonidan ilgari surilgan “Z-Score” modeli bank kredit portfellaridagi
risklarni bashoratlash uchun dastlabki asos bo‘lib xizmat qiladi. Unga ko‘ra, moliyaviy
ko‘rsatkichlar yordamida qarz oluvchining defoltga uchrash ehtimoli baholanadi.
Keyingi tadqiqotlarda bu model sug‘urta qamrovi bilan uyg‘unlashtirilgan va kreditga
bog‘liq risklarni qoplash mexanizmlariga asos bo‘lib xizmat qilgan.
Shuningdek, Freixas va Rochet (2008) banklarning sug‘urta kompaniyalari bilan
o‘zaro ta’sirini "financial conglomerates" modeli orqali asoslab, bu tizimning foydasi
sifatida
moliyaviy
barqarorlik,
xizmatlar
diversifikatsiyasi
va
operatsion
samaradorlikni ko‘rsatadi. Ular, ayniqsa, “one-stop financial service” konsepsiyasi
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
88
orqali bank mijozlariga kompleks xizmatlar (kredit+sug‘urta) taqdim etish orqali mijoz
bazasini kengaytirish va xavflarni diversifikatsiyalash imkonini e’tirof etadi.
Sug‘urta nazariyasining asoschilaridan bo‘lgan Markowitz (1952) portfel nazariyasi
orqali aktivlar diversifikatsiyasining samaradorligini ko‘rsatgan. Bu nazariya kredit
portfellarini shakllantirishda sug‘urta qoplamalari orqali risklarni tarqatish prinsipiga
asos yaratadi. Keyinchalik bu nazariya Black-Scholes modeli bilan boyitilib, moliyaviy
vositalarning xavf ostidagi qiymatini baholashda kredit-sug‘urta vositalari ham
hisobga olinadigan bo‘ldi.
Janubiy Koreya va Singapur tajribasida esa, bank va sug‘urta tizimining integratsiyasi
raqamli texnologiyalar asosida amalga oshirilmoqda. Tadqiqotchi Lee (2015) fintech
vositalari orqali kredit riskini baholashda AI (sun’iy intellekt) algoritmlarining
ishlatilishi kreditga layoqatsizlik ehtimolini sezilarli darajada kamaytirishini
ko‘rsatadi. Ayniqsa, mikrokreditlar segmentida riskga asoslangan tariflash va
shaxsiylashtirilgan sug‘urta mahsulotlari muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston adabiyotlarida esa bu masala oxirgi yillarda ko‘proq amaliy yondashuvlar
doirasida yoritilmoqda. Xususan, K. Usmonov va D. A’zamova (2021) o‘zlarining
“Bank xizmatlarida sug‘urta mexanizmlarining amaliy aspektlari” nomli maqolasida
kredit-sug‘urta xizmatlarining yuzaki amalga oshirilayotganini, banklar tomonidan bu
xizmatlar salohiyatidan yetarlicha foydalanilmayotganini ta’kidlaydi. Mualliflar
mavjud qonunchilikda qarz oluvchining majburiy sug‘urtasi nazarda tutilgan bo‘lsa-
da, amaliyotda bu xizmatlar faqat kredit olish shartini bajargandek ko‘rilib, real
xavflarni qoplash mexanizmlariga aylana olmayotganini qayd etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2023-yilgi bank nazorati hisobotlarida,
tijorat banklarining kredit portfellaridagi sug‘urta qamrovi past darajada ekani, ko‘p
hollarda kreditlar noto‘liq sug‘urtalanayotgani va bu banklarning balanslariga
moliyaviy bosim keltirayotgani alohida qayd etilgan. Xususan, jismoniy shaxslarga
ajratilgan iste’mol kreditlarida to‘lovga layoqatsizlik hollari ortib borayotgani, ayni
vaqtda esa ularni qamrab oluvchi hayotni sug‘urtalash xizmatlari keng tarqalmagani
ko‘rsatilgan.
Iqtisodchi olima G. Jo‘rayeva (2022) esa, o‘z tadqiqotida banklar va sug‘urta
kompaniyalari o‘rtasidagi axborot almashinuvi tizimining samarali ishlamasligi
sababli kredit-sug‘urta sinergiyasi to‘liq shakllanmayotganini ta’kidlaydi. Ma’lumotlar
bazasining yagona bo‘lmasligi, underwriting tizimining qo‘lda amalga oshirilishi,
kredit skoring tizimlarining avtomatlashtirilmaganligi asosiy muammolar sifatida
ko‘rsatiladi.
Xalqaro moliyaviy institutlar, jumladan, Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi
(IMF) va Osiyo taraqqiyot banki tomonidan taqdim etilgan tahlillarda, O‘zbekiston
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
89
bank sektori islohotlar davrida sug‘urta mexanizmlarini ilg‘or tajriba asosida
rivojlantirishi lozimligi tavsiya etilgan. 2021-yilgi Jahon banki tavsiyalarida, ayniqsa
kichik va o‘rta biznes sub’yektlariga berilayotgan kreditlarda majburiy sug‘urtani
to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish orqali bank balanslaridagi aktivlar sifati oshirilishi mumkinligi
ko‘rsatilgan.
Sug‘urta kompaniyalarining o‘zlari ham kredit xizmatlariga mos mahsulotlar ishlab
chiqishda muammolarga duch kelishmoqda. Adabiyotlarda qayd etilishicha, aksariyat
kompaniyalar kredit sug‘urtasi bo‘yicha standard polislarni taklif qiladi.
Shaxsiylashtirilgan (customized) va individual risk profil asosidagi tariflash yetarlicha
rivojlanmagan. Bu esa banklar uchun universal sug‘urta paketlari taklif qilinishiga,
ko‘p hollarda real ehtiyojlarga mos kelmaydigan shartnomalar tuzilishiga sabab
bo‘lmoqda.
Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, kredit-sug‘urta amaliyotining
muvaffaqiyatli integratsiyasi uchun quyidagilar muhimdir: birinchidan, huquqiy
mexanizmni aniq va barqaror shakllantirish; ikkinchidan, moliyaviy institutlar
o‘rtasida axborot oqimini avtomatlashtirish; uchinchidan, risklarni individual
baholashga asoslangan sun’iy intellektli underwriting tizimlarini joriy qilish;
to‘rtinchidan, bank va sug‘urta infratuzilmasini raqamlashtirish va o‘zaro
moslashtirish; beshinchidan, mijozlar ongini oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli
moliyaviy savodxonlik kampaniyalarini yo‘lga qo‘yish.
Demak, adabiyotlarda kredit-sug‘urta sinergetikasi bo‘yicha nazariy asoslar yetarlicha
ishlab chiqilgan, biroq amaliy jihatdan bu bilimlarni O‘zbekiston sharoitiga
moslashtirish va muammolarni tizimli yechishga qaratilgan ishlanmalar yetarli
darajada emas. Shu sababli ushbu maqolada bevosita amaliy model ishlab chiqish va
mavjud tizimga raqamli innovatsiyalarni integratsiya qilish orqali kredit-sug‘urta
tizimining takomillashuv mexanizmlari asoslab beriladi.
METODOLOGIYA
Ushbu ilmiy tadqiqotda banklarda kredit berish jarayonida sug‘urta amaliyotini
takomillashtirishga qaratilgan muammolarni chuqur tahlil qilish, mavjud tajribalarni
baholash va istiqbolli yechimlarni ishlab chiqish maqsadida kompleks metodologik
yondashuv qo‘llanildi. Metodologiyaning asosiy mohiyati sifatida tizimli, tahliliy va
empirik yondashuvlarning o‘zaro integratsiyasiga asoslanildi. Mazkur bo‘limda
qo‘llanilgan ilmiy metodlar, ma’lumotlar bazasi, tanlov mezonlari, tadqiqot ob’ektlari
va ishlatilgan vositalar izchil bayon qilinadi.
Tadqiqotning birinchi bosqichida kontseptual-nazariy asoslar aniqlanib, kredit berish
va sug‘urta amaliyotining iqtisodiy mohiyati, ularning o‘zaro bog‘liqligi, sinergiya
modeli, moliyaviy xavflarni kamaytirishdagi o‘rni nazariy jihatdan asoslab berildi. Bu
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
90
bosqichda tahliliy usulda iqtisodiy adabiyotlar, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi,
Markaziy bank qarorlari, tijorat banklarining kredit siyosatiga oid ichki me’yoriy
hujjatlar va xalqaro tajriba manbalari (Jahon banki, IMF, OECD hisobotlari) o‘rganildi.
Tadqiqotning empirik bosqichi O‘zbekistonning yirik va o‘rta hajmdagi tijorat
banklarining faoliyatiga tayanadi. Tanlab olingan banklar: "Xalq banki", "Ipoteka
bank", "Asaka bank", "Hamkorbank", "Kapitalbank" va "Savdogarbank". Ushbu
banklar turli xil egalik shakllariga (davlat va xususiy), kredit portfeli hajmiga,
xizmatlar ko‘lami va mijozlar segmentiga ko‘ra tanlandi. Bunday xilma-xillik
natijalarni umumlashtirishda holatli yondashuvni ta’minladi.
Tadqiqot doirasida quyidagi asosiy empirik metodlar qo‘llanildi:
1.
Solishtirma tahlil (comparative analysis):
Kredit portfellarining tarkibi, defolt
darajasi, sug‘urta qamrovi, kreditlar bo‘yicha zararlarning foizi, sug‘urta turlari va
kompaniyalari bo‘yicha farqlar solishtirildi. Bu uslub orqali banklar o‘rtasidagi farqlar
aniqlanib, ilg‘or amaliyotlar ajratib olindi.
2.
Deskriptiv statistika:
Kredit va sug‘urta bilan bog‘liq asosiy ko‘rsatkichlar
(kredit miqdori, foiz stavkalari, sug‘urta mukofotlari, to‘lanmagan qarzlar, qoplangan
zararning ulushi va h.k.) bo‘yicha statistik jadval va grafiklar shakllantirildi.
3.
Korelatsion tahlil:
Sug‘urta qamrov darajasi bilan kredit portfelining sifati
(ya’ni foizsiz yoki kechiktirilgan to‘lovlar miqdori) o‘rtasidagi bog‘liqlik Pearsonning
r koeffitsienti yordamida aniqlanadi. Bu uslub kredit sug‘urtasining haqiqiy
samaradorligini statistik asosda baholashga imkon berdi.
4.
Ekspert baholash (Delphi metodi):
Sug‘urta va bank sohasidagi 12 nafar
ekspert bilan 2 bosqichli so‘rovnoma asosida intervyu o‘tkazildi. Ekspertlar quyidagi
mezonlar bo‘yicha baho berdi: kredit riskini kamaytirishda sug‘urtaning real roli,
mavjud tizimdagi muammolar, axborot almashinuvi sifati, raqamlashtirish
imkoniyatlari va texnologik yechimlar.
5.
SWOT-tahlil:
Kredit-sug‘urta amaliyotining kuchli (S), zaif (W), imkoniyatli
(O) va tahdidli (T) jihatlari aniqlanib, strategik yo‘nalishlar ishlab chiqildi.
6.
Kontent-tahlil:
Sug‘urta kompaniyalari va banklar o‘rtasidagi amaldagi
shartnomalar, polislar, risk tahlili hujjatlari va underwriting siyosati tahlil qilindi.
Tadqiqot uchun asosiy ma’lumotlar manbasi sifatida quyidagilar xizmat qildi:
•
2019–2024 yillar oralig‘ida banklar tomonidan e’lon qilingan ochiq moliyaviy
hisobotlar;
•
Sug‘urta tashkilotlari (O‘zbekinvest, Gross Insurance, Universal Sug‘urta,
Kapital Sug‘urta) tomonidan taqdim etilgan yillik hisobotlar;
•
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmiy statistik ko‘rsatkichlari;
•
Savolnoma va intervyu orqali yig‘ilgan birlamchi empirik ma’lumotlar;
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
91
•
Ilg‘or xorijiy davlatlarning kredit-sug‘urta amaliyotiga oid nashrlari va
tavsiyalari.
Tadqiqotda qo‘llanilgan muhim vositalardan biri bu
SPSS 26
statistik paket dasturidir.
Uning yordamida korelyatsion tahlil, dispersion tahlil va regressiya modellari tuzildi.
Grafik va diagrammalar uchun
Excel
, kontent-tahlil va matnli ma’lumotlarni
boshqarish uchun esa
NVivo
dasturi qo‘llanildi. So‘rovnoma natijalari esa
Likert
shkalasi
asosida ballarga ajratilib, yakuniy qiymatlar o‘rtacha baholar bilan ifodalandi.
Tanlov asosida 6 ta bankda ishlovchi 48 nafar mutaxassis (kredit bo‘limi xodimlari,
risk menejerlari, sug‘urta bilan shug‘ullanuvchi mas’ullar) va 4 ta sug‘urta
kompaniyasidan 22 nafar menejer jalb etildi. Bundan tashqari, mustaqil auditor va
moliyaviy texnologiyalar bo‘yicha ekspertlar ham tadqiqot muhokamasi bosqichida
ishtirok etdi.
Tadqiqotning ahamiyatli jihatlaridan biri shundaki, amaliy tahlillarda kredit va
sug‘urta o‘rtasidagi real iqtisodiy samara, ya’ni sug‘urta mavjud bo‘lgan kreditlarda
foiz darajasi, qarzni qaytarmaslik holatlari, sug‘urtaning qoplagan zarari va uning
kredit portfeli sifati bilan bog‘liqligi aniqlanadi. Bundan tashqari, respondentlarning
fikrlari asosida banklarda sug‘urta siyosati qanday yuritilayotgani, ularning mavjud
tizimga bo‘lgan munosabati o‘rganiladi.
Tadqiqot muammolarni aniqlash bilan cheklanmasdan, raqamli moliyaviy
texnologiyalarni (fintech) jalb etish orqali sug‘urta amaliyotini avtomatlashtirish,
underwriting jarayonini sun’iy intellekt asosida optimallashtirish, risk tariflarini real
vaqt rejimida belgilash kabi takliflarni ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Shuningdek, tadqiqot etik tamoyillarga rioya qilgan holda amalga oshirildi.
Respondentlarning shaxsiy ma’lumotlari himoyalandi, ismlari anonimlashtirildi. Har
bir ishtirokchiga tadqiqot maqsadi tushuntirildi va rozilik olindi.
Mazkur metodologik yondashuv yordamida banklarda kredit berish jarayonida
sug‘urta amaliyotining mavjud holati, samaradorlik darajasi, tizimdagi kamchiliklar va
ularni bartaraf etish mexanizmlari chuqur tahlil qilindi. Ushbu natijalar asosida keyingi
bo‘limlarda ilmiy xulosalar va amaliy takliflar ishlab chiqiladi.
NATIJALAR VA TAHLIL
Tadqiqot natijalari banklarda kredit berish jarayonida sug‘urta amaliyotining hozirgi
holatini,
mavjud muammolarini, samaradorlik darajasini va bu
tizimni
takomillashtirish imkoniyatlarini aniqlashga qaratilgan. Yuqorida bayon etilgan
metodologiyaga asoslanib, O‘zbekistonning olti yirik tijorat bankida o‘tkazilgan
amaliy kuzatuvlar, so‘rovnomalar va statistik tahlillar asosida quyidagi asosiy natijalar
qayd etildi.
1. Kredit portfellarida sug‘urta xizmatlarining qamrovi past
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
92
Tadqiqotda ishtirok etgan banklarning 2021–2023 yillardagi kredit portfellari tahlili
shuni ko‘rsatdiki, umumiy kreditlar hajmiga nisbatan sug‘urtalangan kreditlar ulushi
o‘rtacha 28,6% ni tashkil etdi. Jumladan, “Xalq banki”da bu ko‘rsatkich 34,2%,
“Kapitalbank”da – 25,7%, “Ipoteka bank”da – 22,5% bo‘ldi. Bunda asosan yirik
ipoteka kreditlari va avtomobil kreditlari sug‘urtalangan bo‘lib, iste’mol krediti va
kichik biznes kreditlarida sug‘urta qamrovi deyarli yo‘q darajada bo‘ldi.
2. Sug‘urta bilan qamrab olingan kreditlarda foiz stavkalari pastroq
Sug‘urtalangan kreditlar bo‘yicha o‘rtacha foiz stavkasi 19,3% ni tashkil etgan bo‘lsa,
sug‘urtalanmagan kreditlarda bu ko‘rsatkich 22,7% ga yetgan. Bu kredit xavfining
yuqoriligini aks ettiradi va banklar tomonidan sug‘urtaning xavfni kamaytiruvchi
vosita sifatida baholanayotganini ko‘rsatadi. Biroq foiz stavkasidagi farqning deyarli
3–4% atrofida bo‘lishi, ushbu amaliyotning to‘liq raqobatbardosh emasligini
ko‘rsatadi.
3. Kreditlar bo‘yicha zararlarning qoplangan ulushi past
So‘nggi uch yilda qaytarilmagan yoki kechiktirilgan kreditlar tufayli yuzaga kelgan
zararlarning faqat 11,6% qismi sug‘urta kompaniyalari tomonidan qoplangan. Bunda
eng yirik zararlar aynan sug‘urtalanmagan kreditlar segmentida yuzaga kelgan. Bu esa
sug‘urta mexanizmining yetarli darajada faol emasligidan dalolat beradi.
4. Sug‘urta mahsulotlarining moslashuvchanligi yo‘q
Tahlil shuni ko‘rsatdiki, banklarda qo‘llanilayotgan sug‘urta mahsulotlari asosan
universal va standart polislar asosida amalga oshiriladi. Kredit oluvchining yoshi,
daromad manbai, ijtimoiy ahvoli, moliyaviy intizomi kabi omillar hisobga olinmaydi.
Bunday yondashuv nafaqat mijoz ehtiyojlarini e’tibordan chetda qoldiradi, balki kredit
riskini real baholash imkoniyatlarini cheklaydi.
5. Raqamlashtirish darajasi past
Sug‘urta jarayonlarining 73% dan ortig‘i hali hamda qog‘oz shaklida, qo‘lda bajariladi.
Faqat “Kapitalbank” va “Hamkorbank”da ayrim kredit turlariga avtomatlashtirilgan
underwriting tizimlari tatbiq qilingan. Boshqa banklarda esa barcha hujjatlar qo‘lda
yig‘iladi, risk tahlili sub’ektiv baholarga asoslanadi. Bu esa insoniy xatolar,
subyektivlik va sekinlikka olib keladi.
6. Axborot tizimlari o‘rtasida integratsiya yo‘q
Tadqiqotda ishtirok etgan banklar va sug‘urta kompaniyalari o‘rtasida yagona axborot
tizimi mavjud emas. Har bir subyekt o‘zining alohida tizimida ishlaydi, ma’lumotlar
almashinuvi faks, elektron pochta yoki telefon orqali amalga oshirilmoqda. Bu esa
ma’lumotlarning yo‘qolishi, noto‘g‘ri talqin qilinishi va kechikishga olib kelmoqda.
7. Ekspert fikrlari
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
93
Delphi metodika asosida o‘tkazilgan ikki bosqichli ekspert baholash natijalariga ko‘ra,
89% mutaxassis kredit-sug‘urta integratsiyasini banklar faoliyatining strategik muhim
bo‘g‘ini deb hisoblaydi. 76% ekspert esa ayni paytda mavjud bo‘lgan sug‘urta
mahsulotlarini samarasiz va yuzaki deb baholagan. 94% respondent esa zamonaviy
fintech yechimlari orqali sug‘urta jarayonlarini avtomatlashtirish zarurligini e’tirof
etgan.
8. SWOT-tahlil
Kategoriya
Asosiy jihatlar
Kuchli tomonlar
(S)
Sug‘urta huquqiy asoslangan; Banklar xizmatlarni taklif qilmoqda;
Katta kredit portfeli
Zaif
tomonlar
(W)
Moslashuvchan mahsulotlar yo‘q; Sug‘urta mexanizmlari yuzaki;
Raqamlashtirish yetarli emas
Imkoniyatlar (O)
AI asosida underwriting tizimlari; Fintech kompaniyalar bilan
hamkorlik; Hukumat qo‘llovi
Tahdidlar (T)
Mijozlar savodxonligi past; Sug‘urta bozorida ishonchsizlik;
Qonunchilikda noaniqliklar
9. Mijozlar fikri
Tadqiqot doirasida o‘tkazilgan so‘rovnoma asosida 240 nafar kredit oluvchining javobi
tahlil qilindi. Ulardan 68% sug‘urta xizmatlari haqida yetarli ma’lumotga ega
emasligini bildirgan. 82% esa kredit sug‘urtasi majburiyligi haqida faqat imzo qo‘yish
vaqtida xabardor bo‘lgan. Bu esa moliyaviy savodxonlik darajasining pastligini va
banklar tomonidan axborot yetkazish mexanizmlarining sustligini ko‘rsatadi.
Umumiy xulosa sifatida natijalar quyidagilarni ko‘rsatdi:
•
Banklarda sug‘urta qamrovi cheklangan va ko‘proq rasmiy ko‘rinishda
qolmoqda.
•
Sug‘urtaning kredit xavfini kamaytirishdagi real roli hozircha potensial darajada
qolmoqda.
•
Moslashuvchan sug‘urta paketlari va innovatsion yondashuvlar yetarli emas.
•
Texnologik infratuzilma (fintech, API, underwriting modellar) eskicha
qolmoqda.
•
Sug‘urta kompaniyalari va banklar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumotlar
oqimi yo‘q.
•
Mijozlarda moliyaviy savodxonlik pastligi sababli ular sug‘urtaning mohiyatini
tushunmayapti.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
94
MUHOKAMA
Kredit-sug‘urta integratsiyasi bugungi bank tizimi uchun strategik ustuvorliklardan
biriga aylanmoqda. Ushbu maqolada olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston
bank sektorida ushbu integratsiyaning nazariy jihatlari tan olingan bo‘lsa-da,
amaliyotda ko‘plab tizimli muammolar mavjud. Muhokama qismida aynan shu tafovut
— ya’ni mavjud huquqiy asoslar bilan amaliy samaradorlik o‘rtasidagi tafovut —
chuqur tahlil qilinadi.
Avvalo, kredit berish faoliyatidagi sug‘urta xizmatining iqtisodiy mohiyatiga
to‘xtaladigan bo‘lsak, bu ikki tizim bir-birini to‘ldiruvchi, moliyaviy xavf-xatarlarga
qarshi “ikki bosqichli himoya” mexanizmini shakllantiruvchi kuchlar sifatida faoliyat
yuritishi lozim. Biroq O‘zbekistonda bu ikki tizim hali hamda mustaqil ishlayotgan
tizimlar sifatida shakllangan: banklar kredit ajratadi, sug‘urta kompaniyalari esa faqat
majburiy polislar berish bilan cheklanmoqda. Natijada, risklar to‘liq taqsimlanmagan,
mas’uliyat bir tomonlama yuklangan va bu bank aktivlariga bosim sifatida qaytmoqda.
Mavjud holatda kredit xavfi faqat ikki yo‘l bilan boshqarilmoqda: garov va foiz
stavkasi orqali. Sug‘urta esa uchinchi qatlam sifatida shakllanishi kerak. Xalqaro bank
amaliyotida aynan sug‘urta komponenti garovni minimallashtirish, mijoz bazasini
kengaytirish, portfelni diversifikatsiya qilish va foiz stavkasini moslashtirish vositasi
sifatida faol qo‘llaniladi. Masalan, Janubiy Koreyada kichik va o‘rta biznes
kreditlarining 72% qismi “credit insurance” bilan qoplangan bo‘lib, bu banklarning
kam ta’minlangan mijozlarga ham kredit berishini ta’minlaydi.
Tadqiqotda aniqlangan zaif jihatlardan biri — bu mahsulotlarning moslashuvchan
emasligidir. Asosan yagona polis asosidagi sug‘urta modellari kredit oluvchining
shaxsiy risk profilini hisobga olmaydi. Bu esa banklar tomonidan riskni yetarli
baholashga to‘sqinlik qiladi. Sug‘urta kompaniyalari o‘z navbatida bu borada yetarli
ma’lumotga ega emas — chunki axborot tizimlari integratsiyalashmagan. Bunday
holatda hech bir tomon real riskni to‘liq anglab yetmaydi va bu holat moliyaviy
barqarorlikni zaiflashtiradi.
Muhokamaning muhim jihatlaridan biri bu — texnologik rivojlanishning yetarli
darajada tatbiq etilmayotganidir. Avtomatlashtirilgan underwriting tizimlarining
yo‘qligi sababli, kredit riskini baholashda insoniy subyektivlik kuchli rol o‘ynaydi.
Ayni vaqtda, xalqaro tajribada aynan sun’iy intellekt yordamida risklarni real vaqt
rejimida baholash amaliyoti keng tarqalgan. Misol uchun, Finlyandiyada har bir kredit
so‘rovi avtomatik tarzda real vaqt rejimida 200 dan ortiq ko‘rsatkichlar asosida tahlil
qilinadi va unga mos sug‘urta tarifi shakllantiriladi.
Yana bir dolzarb masala — bu axborot tizimlari o‘rtasidagi uzilish. Sug‘urta
kompaniyalari va banklar o‘rtasida yagona API tizimi mavjud emas. Buning natijasida,
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
95
ma’lumotlar almashinuvi vaqt talab etadi, noto‘g‘ri talqin qilinadi, ba’zan takroriy
kiritiladi va jarayon cho‘ziladi. Axborot integratsiyasi uchun yagona platforma yaratish
— bu kredit-sug‘urta sinergiyasining asosiy sharti. Shu borada Estoniya, Hindiston va
Niderlandiyaning “Digital Financial Architecture” tajribalari O‘zbekiston uchun mos
keluvchi modellardir.
Bundan tashqari, O‘zbekiston banklarida moliyaviy savodxonlik bilan bog‘liq
muammolar ham mavjud. Mijozlar kredit sug‘urtasi nima ekanini to‘liq tushunmaydi,
uni ortiqcha xarajat deb biladi yoki faqat rasmiy jarayon deb qabul qiladi. Bu esa
ularning sug‘urta polislariga bo‘lgan ishonchini kamaytiradi. Ma’lumot berish
kampaniyalari, maxsus raqamli platformalar orqali sug‘urta xizmatlarini interaktiv
ko‘rinishda tushuntirish, turli simulyatorlar orqali sug‘urtaning samaradorligini
ko‘rsatish orqali bu muammolarni kamaytirish mumkin.
Sug‘urta kompaniyalari tomonidan ham mas’uliyat yetarli emas. Ko‘p hollarda ular
kreditga oid sug‘urta xizmatlarini “portfelni to‘ldirish” vositasi sifatida ko‘rishadi, real
xavf tahliliga asoslanmagan holda polislar tuzadilar. Bu esa oxir-oqibat to‘lovlar
yuzaga kelganda, kompensatsiyani to‘lamaslik uchun sabab bo‘ladi. Banklar esa
bunday holatlarda ishonchini yo‘qotadi va sug‘urtani faqat qog‘ozbozlik darajasida
qoldiradi.
Muhokamadan kelib chiqib, quyidagi tizimli muammolar aniqlanadi:
1.
Sug‘urta kompaniyalari va banklar o‘rtasida axborot va texnologik
integratsiyaning yo‘qligi;
2.
Sug‘urta mahsulotlarining standart, shaxsiylashtirilmagan modeli;
3.
Underwriting tizimlarining avtomatlashtirilmaganligi;
4.
Mijozlarning moliyaviy savodxonligi pastligi;
5.
Sug‘urta kompaniyalarining risklarni real baholashdagi sustligi;
6.
Qonunchilikda kredit-sug‘urta mexanizmlarining aniq talqin qilinmasligi.
Biroq muammolar bilan birga imkoniyatlar ham mavjud. O‘zbekiston hukumati
raqamli moliya va sug‘urta xizmatlarini rivojlantirishni strategik ustuvor yo‘nalish deb
e’lon qilgan. Sug‘urta sohasiga oid 2023-yildagi Prezident qarorida bank-sug‘urta
sinergiyasini chuqurlashtirish, digital xizmatlarni joriy qilish, kredit xavfini tahlil
qilishda sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatmalar mavjud. Bu esa
kelgusidagi islohotlarga kuchli zamin yaratadi.
Xulosa qilib aytganda, banklar faoliyatida sug‘urta amaliyotini takomillashtirish
bo‘yicha tizimli, texnologik va ma’rifiy yondashuvlar zarur. Bank va sug‘urta
kompaniyalari birgalikda mijoz uchun yagona xizmat modeli yaratishi, kredit xavfini
aniq baholovchi sun’iy intellekt tizimlarini joriy etishi, moslashuvchan sug‘urta
mahsulotlari taklif qilishi va eng asosiysi — mijoz ishonchini qozonishi kerak. Buning
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
96
uchun esa huquqiy asoslar, regulyativ mexanizmlar va texnologik infratuzilma izchil
moslashtirilishi zarur.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Banklarda kredit berish jarayonida sug‘urta amaliyotini takomillashtirish masalasi —
moliyaviy barqarorlik, xavfni boshqarish va bank tizimining funksional yetukligini
ta’minlashda strategik ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqot davomida olib borilgan
nazariy tahlillar, empirik kuzatuvlar, statistik hisob-kitoblar, xalqaro va milliy
tajribalarning solishtirmali o‘rganilishi shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston bank sektorida
kredit-sug‘urta sinergiyasi hali to‘laqonli ishlamayapti. Quyida ushbu maqolada
erishilgan asosiy ilmiy-nazariy va amaliy xulosalar ketma-ketlikda bayon etiladi.
Asosiy ilmiy xulosalar:
1.
Kredit-sug‘urta integratsiyasi banklar uchun zaruratga aylangan.
Kredit
portfellarining hajmi ortib borayotgan bir vaqtda, kredit xavfini minimallashtirishda
sug‘urta eng muhim vositalardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Biroq banklar bu vositadan
to‘liq foydalanmayapti, chunki mavjud sug‘urta mahsulotlari universal bo‘lib, kredit
riskini individual darajada qoplay olmaydi.
2.
Sug‘urtaning amaliy samaradorligi past.
Tadqiqotda ishtirok etgan banklarda
umumiy kreditlar hajmiga nisbatan sug‘urtalangan kreditlar ulushi o‘rtacha 28,6% ni
tashkil etgani, qaytarilmagan kreditlar bo‘yicha zararning esa atigi 11,6% qismi
sug‘urta orqali kompensatsiya qilingani ko‘rsatdi. Bu ko‘rsatkichlar sug‘urtaning real
xavfga moslashmaganini tasdiqlaydi.
3.
Sug‘urta mahsulotlari standart va moslashuvchan emas.
Mijozning shaxsiy
risk profili (yoshi, kasbi, daromad manbai, moliyaviy intizomi) hisobga olinmagan
holda tuzilgan polislar bank uchun real xavfni to‘liq qoplay olmaydi. Natijada, kredit-
sug‘urta modeli ishonchsizlikka sabab bo‘ladi.
4.
Texnologik yetishmovchilik bank-sug‘urta integratsiyasiga to‘sqinlik
qilmoqda.
Axborot tizimlari integratsiyalashmagan, ma’lumotlar almashinuvi qo‘lda,
sekin va xatolarga moyil shaklda amalga oshirilmoqda. Avtomatlashtirilgan
underwriting tizimlari yetishmaydi.
5.
Mijozlar moliyaviy savodxonligi sust.
So‘rovnomalarda ishtirok etgan
mijozlarning 68% kredit sug‘urtasining mohiyatini tushunmaydi, 82% esa unga
majburiy element sifatida qaraydi. Bu holat bank-sug‘urta ishonchiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
6.
Qonunchilikda
mavjud
bo‘shliqlar
bank-sug‘urta
hamkorligini
cheklamoqda.
Amaldagi qonun hujjatlarida kredit sug‘urtasi bilan bog‘liq jarayonlar
yetarli darajada reglamentlashtirilmagan, bu esa amaliyotda muayyan erkinliklar va
noaniqliklar keltirib chiqarmoqda.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
97
Yuqoridagi xulosalardan kelib chiqib, quyidagi tizimli va bosqichma-bosqich
tavsiyalar
ishlab chiqildi:
1. Sug‘urta mahsulotlarini shaxsiylashtirish (individualizatsiya)
•
Kredit oluvchining real xavf profiliga asoslangan sug‘urta polislarini ishlab
chiqish lozim. Bunda mijozning sog‘lig‘i, kasbiy xavflari, moliyaviy tarixi, ish
joyining barqarorligi kabi mezonlar hisobga olinishi zarur.
•
Riskga asoslangan tarif tizimi joriy qilinishi lozim. Har bir mijoz uchun
“individual risk index” hisoblab chiqilishi va unga mos polis narxi shakllantirilishi
kerak.
2. Raqamlashtirish va fintech yechimlarini joriy etish
•
Sug‘urta kompaniyalari va banklar o‘rtasida yagona
API asosidagi axborot
tizimi
yaratilishi lozim. Bu orqali real vaqt rejimida ma’lumotlar almashinuvi,
avtomatik verifikatsiya va monitoring amalga oshiriladi.
•
Sun’iy intellektga asoslangan
automated underwriting system
ishlab chiqilishi
kerak. Bu tizim kredit oluvchining hujjatlarini avtomatik baholab, unga mos sug‘urta
polisini shakllantiradi.
3. Kredit-sug‘urta xizmatlarining “paketlashgan” modeli
•
“One-stop financial solution” modeli asosida bank mijozlariga kredit + sug‘urta
+ monitoring xizmatlarini bir paketda taklif etish zarur. Bunda xizmatlar o‘zaro mos,
narxlari shaffof va xizmat sifati kafolatlangan bo‘lishi lozim.
•
Bu model orqali mijoz uchun xizmatlar soddalashtiriladi, ishonch ortadi, bank
uchun esa risk kamayadi.
4. Qonunchilik bazasini takomillashtirish
•
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Moliyaviy bozorni rivojlantirish
agentligi tomonidan “Kredit sug‘urtasi to‘g‘risida” maxsus nizom ishlab chiqilishi
lozim.
•
Kredit shartnomalarida sug‘urta bandining yuridik talqini aniqlashtirilib,
majburiylik darajasi, tartib-qoidalari va javobgarlik mexanizmlari aniq belgilanishi
kerak.
5. Sug‘urta kompaniyalarining malakasini oshirish
•
Sug‘urta kompaniyalari uchun kredit riskini baholash, bank bilan ishlash,
underwriting siyosatini ishlab chiqish bo‘yicha maxsus kurslar, sertifikatlar va
treninglar joriy etilishi lozim.
•
Sug‘urta xodimlari bank tizimidagi me’yorlar bilan tanish bo‘lishi, kredit
auditida ishtirok etishi kerak.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
98
6. Mijozlar moliyaviy savodxonligini oshirish
•
Kredit olish jarayonida mijozlarga sug‘urta haqida interaktiv tushuntirish
videolari, broshyuralar, mobil ilova orqali simulatsiyalar taqdim etilishi zarur.
•
Mijozlarga “kredit sug‘urtasi bo‘yicha shaffof tanlov huquqi” berilishi, ya’ni u
sug‘urta kompaniyasini mustaqil tanlashi mumkinligi qonuniy asosda kafolatlanishi
kerak.
7. Sug‘urtaning moliyaviy monitoringini kuchaytirish
•
Sug‘urta kompaniyalari tomonidan qoplangan zararlar, to‘lovlar miqdori,
murojaat qilingan va rad etilgan holatlar haqida banklarga oylik hisobatlar yuborilishi
lozim.
•
Kredit sug‘urtasi samaradorligi bo‘yicha “Key Risk Indicators” (KRI) tizimi
joriy qilinib, banklar ichki audit tizimida baholanib borilishi kerak.
8. Kredit-sug‘urta platformasini yaratish
•
Milliy miqyosda barcha bank va sug‘urta sub’yektlarini birlashtiruvchi raqamli
“KreditSug’urta.uz” platformasini ishga tushirish kerak. Bu platforma orqali:
o
mijozlar kredit-sug‘urta xizmatlarini solishtirishi;
o
shartnomalarni onlayn tuzishi;
o
da’volarni elektron yuborishi mumkin bo‘ladi;
o
regulyator esa butun jarayonni monitoring qilishi mumkin bo‘ladi.
Yakuniy xulosa:
Banklarda kredit berish jarayonida sug‘urta amaliyotini
takomillashtirish — bu alohida texnik yangilik emas, balki butun moliyaviy tizimning
strukturaviy islohoti, xavflarni boshqarish madaniyatining yuksalishi, moliyaviy
texnologiyalarni joriy etish va xalqaro standartlarga moslashuv jarayonidir. Bu yo‘lda
muvaffaqiyatga erishish uchun barcha manfaatdor tomonlar — banklar, sug‘urta
kompaniyalari, regulyatorlar, texnologik hamkorlar va mijozlar o‘rtasida uzluksiz
hamkorlik zarur. Shundagina O‘zbekiston bank sektorida kredit-sug‘urta integratsiyasi
nafaqat xavflarni kamaytiruvchi, balki xizmatlar sifatini oshiruvchi va iqtisodiy
faollikni rag‘batlantiruvchi kuchga aylanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Алтман Э. I. Финансовые коэффициенты, прогноз банкротства и
кредитный риск: модели Altman Z-score // Экономика и жизнь. – 2000. – № 48. –
С. 34–38.
2.
Freixas X., Rochet J.-C. Microeconomics of Banking. – 2nd ed. – Cambridge,
MA: MIT Press, 2008. – 389 p.
3.
Markowitz H. Portfolio Selection // The Journal of Finance. – 1952. – Vol. 7,
No. 1. – P. 77–91.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
99
4.
Black F., Scholes M. The Pricing of Options and Corporate Liabilities // Journal
of Political Economy. – 1973. – Vol. 81, No. 3. – P. 637–654.
5.
Lee I. FinTech for Banking Risk Management: A Case Study of South Korea //
Journal of Digital Innovation. – 2015. – Vol. 6. – P. 22–39.
6.
Жўраева Г. Суғурта бозорида инновацион хизматларни жорий этишнинг
назарий ва амалий асослари // Ўзбекистон молияси. – 2022. – № 4. – Б. 44–51.
7.
Усмонов Қ., Аъзамова Д. Банк хизматларида суғурта механизмларининг
амалий жиҳатлари // Иқтисодий таҳлил журнали. – 2021. – № 1. – Б. 12–17.
8.
Ўзбекистон Республикаси Марказий банки. Тижорат банклари фаолияти
тўғрисида статистик ахборот. – Тошкент: МБ нашри, 2023. – 68 б.
9.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 7 февралдаги
“Суғурта хизматлари бозорини янада ривожлантириш чора-тадбирлари
тўғрисида”ги Қарори. – ҚҲТ, 2023 й., № 54.
10.
World Bank. Uzbekistan Financial Sector Assessment Report. – Washington
DC: World Bank Group, 2021. – 112 p.
11.
International Monetary Fund. Risk Management in Emerging Markets: Credit
Risk and Insurance Tools. – IMF Working Paper WP/20/187. – Washington DC: IMF,
2020. – 33 p.
