64
O'ZBEKISTONDA RAQOBATNING RIVOJLANISHI
Xo‘jageldiev Chorshanbi Pardaevich
DTPI “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi dosenti,
ilmiy rahbar: Yusupova Munira
DTPI 1-kurs talabasi
Anotatsiya:
O'zbekiston iqtisodiyoti bozor tamoyillari asosida rivojlanmoqda va bu
jarayonda raqobatning rivojlanishi ham muhim ahamiyatga ega. Bu maqolada nazariy
jihatdan raqobat, uning turlari, mamlakatimizda raqobatning rivojlanishi va
raqobatchilikda yuzaga kelayotgan muammolarini tahlil qilindi va mavjud holatlar,
qonunchilik va ijtimoiy-iqtisodiy faktorlar ko'rib chiqildi.
Kalit so’zlar:
raqobat, narxli raqobat, narxsiz raqobat, tamoqlararo raqobat, erkin
raqobat sub’ektlari, monopol raqobat, oligopoliya raqobati, antimonopol siyosat
Milliy iqtisodiyotni mikroiqtisodiy darajada rivojlanishida bozor holatini
o‘rganish asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Buning asosiy sababi erkin
raqobatga asoslangan bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish jarayonining asosiy
sub’ektlari bo‘lib, turli mulkchilik shakllariga asoslangan firmalar, korxonalar yirik
monopolistik kompaniyalar turlari va xususiy mulkka asoslangan xususiy tadbirkorlik,
kichik tadbirkorlik, oila xo‘jaligi, fermer va dehqon xo‘jaliklari hisoblanadi. Ular bozor
sharoitlarini o‘rganish asosida iste’mol bozoriga zarur bo‘lgan tovarlarni ishlab
chiqaradilar va ularni bozorda joylashtirish mexanizmlarini tashqi iqtisodiy muhitni
o‘rganish orqali amalga oshiradilar.
Raqobat-xo‘jalik yurituvchi subyektlarning (raqobatchilarning) musobaqalashuvi
bo‘lib, bunda ularning mustaqil harakatlari ulardan har birining tovar yoki moliya
bozoridagi tovar muomalasining umumiy shart-sharoitlariga bir tomonlama tartibda
ta’sir ko‘rsatish imkoniyatini istisno etadi yoki cheklaydi .
Raqobat bozor iqtisodiyoti sharoitida bozor mexanizmining zaruriy elementi
bo‘lib:
- ijtimoiy-zaruriy iqtisodga ega bo‘lgan ishlab chiqarishni rivojlantiradi;
- iqtisodiy resurslarni samarali taqsimotini ta’minlaydi;
- tashkil topayotgan raqobat daromadni ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida qilgan
mehnatlari va ishlab chiqarilgan mahsulotlarni sifatidan kelib chiqqan holda
taqsimlanishini ta’minlaydi;
65
- iqtisodiy munosabatlarni raqobatdosh bo‘lmagan firma va korxonalardan bozorni
tozalaydi .
Raqobatning miqyosiga ko‘ra ikki turi, to‘rtta shakli mavjud. Ular: tarmoqlararo
raqobat, tarmoq ichidagi raqobat, oligopoliya, monopolistik, monopoliya, sof raqobat.
Raqobatning rivojlanishi turli davrlarda har xil tushunchalar ostida rivojlangan. Nobel
mukofoti laureati F.A. Hayekning "Raqobatning ma'nosi" maqolasida raqobat haqida
ba'zi tushunchalarni ilgari surgan. Xayek raqobatni faqatgina ideal holat emas, balki
real hayotdagi jarayon sifatida tushunish muhimligini ta'kidlaydi. U raqobatning asosiy
funktsiyasi - bu ma'lumotni tarqatish va resurslarni taqsimlash ekanligini aytadi. Hayek
narxlar tizimi raqobatning natijasi ekanligini va bu tizim orqali tarqaladigan ma'lumot
iqtisodiy qarorlar qabul qilish uchun muhim ekanligini tushuntiradi.
Raqobat iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Raqobatning
mamlakatimizda rivojlanishi mustaqillikka erishganimizdan so‘ng bozor iqtisodiyotiga
o‘tishi bilan chambarchas bog‘liq. O'zbekiston hukumati raqobatni qo'llab-quvvatlash
va monopoliyani cheklash uchun bir qator chora-tadbirlar ko'rmoqda.
Asosiy qonunchilik hujjatlari:
-O‘zbekiston Respublikasining "Raqobat to‘g‘risida"gi Qonuni
(O‘RQ-850-son) 2023-yil 3-iyul kuni yangi tahrirda qabul qilindi. "Raqobat
to‘g‘risida"gi Qonuni (2012-yil) va “Tabiiy monopoliyalar to‘g‘risida”gi Qonun
(1999-yil) birlashtirildi. Ushbu qonunlar raqobat sohasidagi munosabatlarni tartibga
soladi, monopolistik faoliyatni cheklash, raqobatni himoya qilish va sog‘lom raqobat
muhitini yaratishga qaratilgan. Qonun raqobatga qarshi kelishuvlar, mavqeni
suiiste’mol qilish va raqobatni cheklovchi harakatlarga qarshi kurashish
mexanizmlarini belgilaydi.
Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi:
Ushbu qo‘mita raqobat siyosatini amalga oshirish, raqobat qonunchiligiga rioya
etilishini nazorat qilish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha vakolatli
davlat organi hisoblanadi. Qo‘mita raqobatga qarshi harakatlarni aniqlash, ularning
oldini olish va ularga qarshi choralar ko‘rish bilan shug‘ullanadi.
Amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar:
-monopoliyaga qarshi kurashish: raqobatni cheklovchi kelishuvlar va ustun mavqeni
suiiste’mol qilish holatlarini aniqlash va ularga qarshi choralar ko‘rish, monopoliyaga
qarshi qonunchilikni buzgan sub’ektlarga jarimalar qo‘llash va ularning faoliyatini
cheklash;
66
-davlat xaridlari sohasida raqobatni ta’minlash: davlat xaridlari jarayonida shaffoflikni
oshirish, barcha tadbirkorlar uchun teng sharoitlar yaratish va korrupsiyaga qarshi
kurashish;
-tarmoqlarni isloh qilish va xususiylashtirish: monopoliyani kamaytirish va raqobatni
rivojlantirish maqsadida davlat korxonalarini xususiylashtirish, tarmoqlarga xususiy
investitsiyalarni jalb qilish va davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini kamaytirish;
-tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash: kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish, tadbirkorlik
faoliyatini yuritish uchun qulay sharoitlar yaratish va yangi tadbirkorlarni qo‘llab-
quvvatlash;
-iste’molchilar huquqlarini himoya qilish: iste’molchilarning huquqlarini himoya
qilish bo‘yicha qonunchilikni takomillashtirish, iste’molchilarning huquqiy
savodxonligini oshirish va ularning shikoyatlarini ko‘rib chiqish mexanizmlarini
takomillashtirish;
-xalqaro hamkorlik: raqobat sohasida xalqaro tajribani o‘rganish, xalqaro tashkilotlar
bilan
hamkorlik
qilish
va
raqobat
qonunchiligini
xalqaro
standartlarga
muvofiqlashtirish.
Raqobatning bir turini kitoblar savdosi bilan shug‘ullanuvchi “ZIYO” va
“BOOKWORM” kitoblar do‘konlari misolida ko‘rib chiqamiz.
“ZIYO” do‘koni - shahar markazida joylashgan kam sonli kitob do'konlaridan biri
bo'lib, ko‘p sonli xaridorlarga kitoblar, risolalar va o‘quv qurollari sotish orqali 5
yildan buyon xizmat ko‘rsatib kelayotgan edi. Bir necha oy oldin shu do'kon
qarshisidan "BOOKWORM" kitoblar do'koni ochilib, uning xaridorlari miqdori keskin
kamayishiga olib keldi.
"BOOKWORM" kitoblar do'koni yo'lga qo'ygan marketing strategiyalari, sotuv
jarayonida doimiy xaridorlarga chegirmalar, kitoblarni zamonaviy texnologiyalar
yordamida masofadan turib buyurtma qilish imkoniyati berilganligi sog'lom raqobat
kurashida muvaffaqiyatga erishishiga olib keldi. Demak, kitob savdosi jarayonida ham
sog‘lom raqobatni amalga oshirish maqsadga muvofiq
Xulosa
O'zbekistonda raqobatni rivojlantirish bilan bog'liq muammolarni hal qilish
uchun bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda lekin bu jarayonni , ushbu
jarayonlar yanada chuqurroq o‘rganish va tahlillar qilish talab etiladi. Shu o‘rinda
raqobatni rivojlantirish bo‘yicha quyidagi takliflarni bildiramiz.
Monopoliyaga qarshi qonunchilikni takomillashtirish: Raqobatni cheklovchi
harakatlar, kelishuvlar va monopoliya holatlarini aniqlash va ularga qarshi kurashish
67
bo‘yicha qonunchilikni yanada kuchaytirish. Monopoliyaga qarshi qonunchilikni
buzgan sub’ektlarga nisbatan jazo choralarini oshirish.
Monopoliyani kamaytirish va raqobatni rivojlantirish maqsadida davlat
korxonalarini xususiylashtirish jarayonini tezlashtirish. Xususiylashtirish jarayonida
shaffoflikni ta’minlash va barcha tadbirkorlar uchun teng sharoitlar yaratish.
Raqobatni kuchaytirish uchun tarmoqlarga yangi kompaniyalarni jalb qilish.
Yangi ishtirokchilar uchun qulay sharoitlar yaratish, ma’muriy to‘siqlarni bartaraf etish
va moliyaviy resurslarga erishishni osonlashtirish.
Ilmiy-tadqiqot ishlarini moliyalashtirish, innovatsion loyihalarni qo‘llab-
quvvatlash va startap ekotizimini rivojlantirish orqali kompaniyalarning innovatsion
faoliyatini rag‘batlantirish.
Xorijiy ilg‘or texnologiyalarni import qilishni rag‘batlantirish, texnologiyalar
transferi markazlarini tashkil etish va kompaniyalar o‘rtasida texnologik hamkorlikni
kuchaytirish.
Innovatsion faoliyat uchun zarur bo‘lgan yuqori malakali kadrlar tayyorlash,
texnik va muhandislik yo‘nalishlarida ta’lim sifatini oshirish, shuningdek, xorijda
ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish.
Bozor Iqtisodiyotini Mustahkamlash:
Tovarlar, xizmatlar va kapital bozorlarini rivojlantirish, raqobatbardosh narxlar
shakllanishini ta’minlash va bozor ishtirokchilari uchun teng sharoitlar yaratish.
Xorijiy va mahalliy investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay investitsiya muhitini
yaratish, investorlar huquqlarini himoya qilish va byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish.
Tadbirkorlik erkinligini ta’minlash, iqtisodiy faoliyatga davlat aralashuvini
kamaytirish va bozor mexanizmlarining samarali ishlashini ta’minlash.
Raqobatning afzalliklari va uning iqtisodiy o‘sishdagi roli haqida tadbirkorlar va
aholi o‘rtasida tushuntirish ishlarini olib borish. Raqobatga oid bilim va ko‘nikmalarni
oshirish uchun o‘quv dasturlarini ishlab chiqish. Raqobatni rivojlantirish va
monopoliyaga qarshi kurashish bo‘yicha davlat organlarining faoliyatini
takomillashtirish, ularning mustaqilligini ta’minlash va vakolatlarini kengaytirish.
Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar
1. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 2023 y.
2. “Raqobat” to‘g‘risidagi qonun 4-modda.
3. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik I qism 223-bet Toshkent, «GRAND KONDOR
PRINT» 2024
4.A.Qodirov,
P.Z.Xashimov,
N.G.Muminov,
N.Y.Ortiqov,
X.X.Rejapov
IQTISODIYOT NAZARIYASI DARSLIK I qism 220-bet
