ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
147
Cu(II) IONI BILAN NAFTALINDISULFONATNING KOMPLEKS
BIRIKMASI SINTEZI
Qudratova Mohinur Nuriddin qizi
Termiz davlat universiteti talabasi
Annotatsiya
: Olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari natijalaridan ma’lumki,
bugungi kunda kompleks birikmalarni sintez qilishda tarkibida ikki yoki undan ortiq
donor markazlari bo‘lgan organik ligandlar katta amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi.
Chunki ular markaziy atom bilan halqa hosil qilib, barqaror kompleks birikmalar hosil
qiladi. Markaziy atomga muvofiqlashtirilgan metall atomlari ishtirokida besh va olti
a’zoli halqa hosil bo‘lishi, kompleks birikmalarning barqarorligini oshiradi. Cu(II) ioni
inson hаyoti uchun muhim bo‘lgan bio element hisoblanadi, chunki u ko‘plab muhim
fermentlarning to‘g‘ri ishlashiga imkon beradi. Uning katta qismi jigar, miya, yurak,
buyraklar va skelet mushaklarida joylashgan hisoblanadi. Cu(II) ioni kollagen hosil
bo‘lishini, temirning so‘rilishini rag‘batlantiradi va energiya ishlab chiqarishda ham
muhim rol o‘ynaydi. Shularni hisobga olib ilk bor naftalindisulfonatning bio metallar
bilan ta’sirlashishi natijasida tarkibida mis Cu(II) ioni saqlagan monokristalli
[Cu(En)
2
‧1,5-Nds]
n
kompleks birikmalari sintez qilingan.
Kalit so‘zlar:
Tadqiqot, ligand, ion, naftalin, naftalindisulfonat, bio metallar,
barqarorlik, kristallar, halqa tebranishi.
Kirish:
Bugungi kunda dunyoda biologik faol ligandlarning oraliq metallar
bilan hosil qilgan kompleks birikmalari tibbiyotda sinergetik ta’sirga ega bo‘lgan
antibiotiklar, qishloq xo‘jaligida esa fungitsidlar, gerbitsidlar va pestitsidlar sifatida
keng miqyosda qo‘llanilmoqda. Shunga ko‘ra, 1,5-naftalindisulfo kislotaning dinatriyli
tuzi (
NDS
) ning ba’zi d-metallar bilan aralash-ligandli kompleks birikmalarini sintez
qilish, ularning tarkibi, tuzilishi, fiziologik faolligini tadqiq etish, olingan kompleks
birikmalar asosida tibbiyotda va qishloq xo‘jaligida qo‘llaniladigan preparatlar ishlab
chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Jahonda oraliq metallarning turli biofaol ligandlar
bilan koordinatsion birikmalari sintezi, ularning molekulyar va kristall tuzilishlari,
shuningdek, biologik faolliklarini aniqlashga yo‘naltirilgan ilmiy-tadqiqot ishlari olib
borilmoqda. Bu borada,
NDS
ning oraliq metallar bilan aralash-ligandli kompleks
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
148
birikmalari sintezi, ularning tarkibi, molekulyar va kristall tuzilishlari, kvant kimyoviy
parametrlari, termik barqarorligi, molekulalararo tasirlashish energiyalari hamda fizik-
kimyoviy xossalarini aniqlashga alohida e’tibor berilmoqda.
Tadqiqotning maqsadi
ba’zi d-metallarning
NDS
bilan kompleks birikmalari
sintezi, ularning kristall tuzilishlari, kvant-kimyoviy parametrlari, molekulalararo
tasirlashish energiyalari va fizik-kimyoviy xossalarini aniqlashdan iborat.
Tadqiqotning predmeti
tarkibida azot, kislorod kabi donor atomlari saqlagan
ligandlar va ular hosilalarining d-metallar bilan hosil qilgan kompleks birikmalarining
sintezi, molekulyar va kristall tuzilishlari, kvant kimyoviy parametrlari, molekulalararo
tasirlashish energiyalari, fizik-kimyoviy hamda biologik xossalarini aniqlash.
Tajribaviy qism.
CuSO
4
·
5H
2
O (0,25gr, 1 mmol) ning suvli eritmasiga naftalin-
disulfonatning suvdagi eritmasidan (0,33gr, 1 mmol) qo‘shildi. Olingan tiniq ko‘k
rangli eritmani stakanga quyib xona haroratida bug‘latish uchun qoldirildi. 24 kundan
so‘ng idish tubida to‘q ko‘k rangli kristallar Cu asosida yig‘ildi. Hosil boʻlgan
kristallarni etanolda yuvildi va rentgen tuzilish tahlili uchun yaroqli bo‘lgan kristallar
mikroskop yordamida ajratilib tekshirildi. Hosil bo‘lgan kristallarni, rentgen tuzilish
tahlili yordamida tekshirilganda {Na
2
[Cu(H
2
O)
4
(
NDS
)
2
](H
2
O)
2
}
n
tuzilishli kompleks
birikma hosil boʻlgani aniqlandi. Sintez qilingan kompleks birikmaning element analiz
natijalari 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval
{Na
2
[Cu(H
2
O)
4
(NDS)
2
](H
2
O)
2
}
n
kompleksning element analizi
Birikmalar
Unu
m %
Suy.
har.
°С
Hisoblangan %
Topilgan %
Rangi C
H
N S
C
H
N S
NDS
98.5
118°С
rang
siz
36.1
4
1.81 -- 19.28
36.1
4
1.81 --
19.2
8
{Na
2
[Cu(H
2
O)
4
(
NDS
)
2
](H
2
O)
2
}
n
82
400
°С koʻk
30.3
9
3.04 -- 16.21
30.2
5
3.01 --
16.1
6
2-jadval
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
149
Naftalindisulfonat va {Na
2
[Cu(H
2
O)
4
(NDS)
2
](H
2
O)
2
}
n
kompleksning turli tabiatli
erituvchilar tasirida eruvchanligi
№ Birikma
Su
v
Etan
ol
Sirka
kislo
ta
DMS
O
DMF
A
Atset
on
Xlorofo
rm
1
NDS
E
OE
OE
E
EM
EM
EM
2
{Na
2
[Cu(H
2
O)
4
(
NDS
)
2
](H
2
O)
2
}
n
E
E
OE
E
E
EM
EM
1-rasm. {Na
2
[Cu(H
2
O)
4
(NDS)
2
](H
2
O)
2
}
n
kompleksning tuzilishi
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
150
2-rasm. Bir-biriga parallel va perpendikulyar NDS larni joylashishi
3-rasm. {Na
2
[Cu(H
2
O)
4
(NDS)
2
](H
2
O)
2
}
n
kompleks birikma IQ-spektri tahlili
Ushbu 2-rasmda O-H (H-bog‘ hosil qilgan) bogʻining valent tebranishi, 3047
sm
-1
keng va intensiv sohada, =C-H
bogʻining valent tebranishi 2877sm
-1
past intensiv
sohada, -NH
2
bogʻining qaychisimon tebranishi, 1558 sm
-1
oʻrtacha intensiv sohada,
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
151
Ar(C
6
H
6
va boshq.) ning halqa tebranishi 1496 sm
-1
oʻrtacha intensiv soha oraligʻida,
SO
2
bogʻining assimmetrik valent tebranishi 1338 sm
-1
sohada, naftalin halqasining
halqa tekisligidan boshqa tekislikda tebranishlari 786 sm
-1
sohada, Me-O bogʻining
tebranishlari 642 sm
-1
sohadan past sohada kuzatildi.
Xulosa
: Olib borilgan tadqiqotlar natijasida naftalindisulfonatning Cu(II) ioni
bilan tasirlashishi natijasida kompleks birikma sintez qilindi. Sintez qilingan
kompleksning tarkibi, molekulyar va kristall tuzilishlari, rentgen tuzilish tahlili
yordamida aniqlandi.
Sintez qilingan kompleks birikmalarning termik barqarorliklari o‘rganildi.
Komplekslarning termik barqarorligi komplekslarning kristall tuzilishiga bog‘liq
ekanligi aniqlandi.
Cu(II), Ni(II), Co(II), Cd(II), Zn(II) kationlarining
NDS
bilan hosil qilgan aralash-
ligandli komplekslarining Hirshfeld sirt tahlillari amalga oshirilganda H…O/O…H,
H…H va C…H/H…C orasidagi bog‘larning taʻsirlari koʻproq kuzatildi hamda
molekulalararo taʻsirlashish energiyalari hisoblandi.
NDS
va uning Zn(II), Cu(II), Ni(II), Co(II) kabi biometallar bilan [Cu(
En
)
2
(
NDS
)]
n
,
[Ni(
En
)(H
2
O)
4
](
NDS
)‧2H
2
O, va [Zn(
ofda
)
2
(H
2
O)
2
](
NDS
) kabi aralash-ligandli
komplekslarining, antimikrob faollik namoyon qilishi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. Raman N., Joseph J. Synthesis, spectral characterization and antimicrobial
activity of macrocyclic Schiff-base copper (II) complexes containing polycrystalline
nanosized grains //Journal of Coordination Chemistry. – 2009. – Т. 62. – №. 7. – c.
1162-1171.
2. Suyunov J.R., Turayev X.X., Ashurov J.M., Kasimov Sh.A., Jalilov A.T. Cu
(II) va naftalindisulfokislota asosida aralash ligandli metallokomplekslar sintezi //
Namangan davlat universiteti ilmiy axborotnomasi 2023. 5-son 37-44-b
3. Suyunov J.R., Torambetov B., Turaev Kh., Kadirova Sh., Alimnazarov B.,
Ashurov J., Synthesis, crystal structure and Hirshfeld surface analysis of a cadmium
complex of naphthalene-1,5-disulfonate and o-phenylenediamine // Crystallographic
communication. Acta Cryst. (2023). E79, 1190–1193, 22.11.2023 ISSN: 2056-9890.
https://doi.org/10.1107/S2056989023010125
4. Suyunov J.R., Turaev Kh.Kh., Alimnazarov B.Kh., Nazarov Y.E., Mengnorov
I.J., Ibragimov B.T., Ashurov J.M. Synthesis, crystal structure and Hirshfeld surface
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
152
analysis of diaquabis (o-phenylenediamine-k
2
N, N)- nickel(II) naphthalene-1,5-
disulfonate // Crystallographic communication. Acta Cryst. 2023. E79, 1083-1087,
25.10.2023 https://doi.org/10.1107/S2056989023009350
