ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
167
RENIY OLISH TEXNOLOGIYASI
D.D.Sherbutayeva, X.M.Azizova
TDTUOF
Annotasiya:
Ushbu maqolada reniy olish texnologiyasining asosiy bosqichlari,
ishlatiladigan kimyoviy va fizik usullar, shuningdek, zamonaviy ishlab chiqarish
jarayonlaridagi ekologik va iqtisodiy jihatlar yoritilgan. Reniyning noyob
xususiyatlari, qazib olinishi, metall reniyga aylantirilishi va sanoatdagi ahamiyati
batafsil tahlil qilingan. Maqolada reniy olishda yangi texnologiyalar va atrof-muhitni
muhofaza qilish bo‘yicha tadqiqotlar ham ko‘rib chiqilgan. Reniyga bo‘lgan talab va
uning kelajakdagi ishlab chiqarish istiqbollari ham muhokama qilinadi.
Kalit so’zlar:
Reniy, Reniy olish texnologiyasi, Metall reniy, Reniy oksidi,
Kimyoviy eritish, Vodorod bilan reduksiya, Sanoat qazib olish, Elektrokimyoviy
tozalash, Ekologik xavfsizlik,Qotishmalar
Reniy – sanoatda o‘ziga xos o‘rni bor noyob metallar qatoriga kiradi. Uning
kimyoviy belgisi Re va atom raqami 75 bo‘lib, ushbu metall juda yuqori haroratlarga
bardosh bera oladi, shuningdek, korroziyaga va kimyoviy ta’sirlarga juda chidamli
hisoblanadi. Shu sababli reniy ko‘plab sohalarda – ayniqsa, yuqori haroratda
ishlaydigan qotishmalar, raketa va aviatsiya sanoati, elektronika, kimyo sanoati va
katalizator sifatida keng qo‘llaniladi. Reniy ishlab chiqarish jarayoni esa murakkab,
ko‘p bosqichli va yuqori texnologik talabga ega jarayonlardan iborat bo‘lib, u quyidagi
bosqichlardan tashkil topgan.
Reniyning asosiy qazib olinadigan manbalari – molibden va mis konlari bo‘lib,
reniy ushbu rudalarning tarkibida juda kam miqdorda, odatda milliondan bir qismga
teng konsentratsiyada mavjud. Shu bois reniyni rudadan olish juda murakkab
hisoblanadi. Odatda reniy rudasi dastlab maydalab, kimyoviy eritmada eritiladi.
Eritishda sulfat, nitrat yoki xlorid kislotalari qo‘llaniladi. Eritma ichida reniy tuzlari
shaklida eriydi, ular keyinchalik reniy oksidi shaklida ajratib olinadi. Reniy oksidi
(Re
2
O
7
) qattiq, kristall modda bo‘lib, metall reniy olish uchun asosiy xomashyo
hisoblanadi.
Reniy oksidini metall holatiga keltirishda asosiy usul – vodorod atmosferasida
yuqori haroratda qizdirishdir. Bu jarayonda reniy oksidi vodorod bilan kimyoviy
reaksiyaga kirishib, metall reniy va suv hosil qiladi. Ushbu jarayon yuqori darajada
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
168
tozalikni ta’minlaydi, chunki vodorod ta’sirida oksid boshqa iflosliklardan tozalanadi.
Olingan metall reniy keyinchalik elektroflotatsiya yoki kimyoviy yuvish usullari orqali
yanada tozalanadi, bu esa metalning sifatini oshiradi. Reniyning sanoatda qo‘llanilishi
uchun uning qattiqligi va korroziyaga chidamliligi muhim hisoblanadi, shuning uchun
uni issiqlik bilan ishlov berish ham amalga oshiriladi.
Zamonaviy reniy olish texnologiyalarida energiya tejovchi va ekologik toza
usullar ustuvorlik kasb qilmoqda. Masalan, elektrokimyoviy usullar yordamida reniyni
yanada yuqori tozalikka erishtirish mumkin. Shu bilan birga, biotexnologik tadqiqotlar
reniyni rudalardan mikroorganizmlar yordamida ajratishga qaratilgan bo‘lib, bu usullar
atrof-muhitga kam zarar yetkazadi va chiqindilarni kamaytiradi. Reniy ishlab
chiqarishda yuzaga keladigan chiqindilar va zaharli gazlar esa zamonaviy filtratsiya
tizimlari va qayta ishlash usullari yordamida minimallashtiriladi.
Reniyga bo‘lgan talab oxirgi yillarda sezilarli darajada oshmoqda. Bu, avvalo,
yuqori texnologik sanoatlarning – kosmik texnologiyalar, yangi avlod elektronika va
yuqori samarali katalizatorlar ishlab chiqarish sohalarining rivojlanishi bilan bog‘liq.
Shu bois, reniy olish texnologiyalarini takomillashtirish va ishlab chiqarishni
ko‘paytirish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, reniy olish texnologiyasi ko‘p bosqichli, murakkab va
yuqori texnologik jarayon bo‘lib, u kimyoviy va fizik usullarni uyg‘unlashtirish orqali
amalga oshiriladi. Reniyning noyob xususiyatlari uni turli sanoat tarmoqlarida muhim
xomashyo sifatida saqlab qolishiga sabab bo‘ladi. Kelajakda ushbu metallga bo‘lgan
talab oshishi natijasida uning qazib olinishi va qayta ishlanishi yanada innovatsion,
samarali va ekologik jihatdan toza usullarga asoslanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
Karimov, O. M.
(2017).
Noyob metallar kimyosi va texnologiyasi
. Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Nashriyoti.
2.Mirzaev, R. T.
(2019). "Molibden rudalaridan reniyni ajratish usullari".
O‘zbekiston
kimyo va texnologiya jurnali
, 12(2), 45-53.
3.Islomov, S. A.
(2020).
Metallurgiya jarayonlari va usullari
. Toshkent: Ilm ziyo
nashriyoti.
4.Juraev, M. B.
(2021). "Reniy olishda elektrokimyoviy usullarning samaradorligi".
O‘zbekiston kimyo sanoati
, 8(1), 30-37.
5.Toshkent Davlat Texnika Universiteti
(2022).
Noyob metallar va ularning
sanoatdagi ahamiyati
. Toshkent: O‘quv qo‘llanma.
6.Sattorov, D. R., & Qodirov, B. N.
(2023). "Reniyni qazib olish jarayonlarining
ekologik aspektlari".
O‘zbekiston ekologiya jurnali
, 5(3), 14-22.
