ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
163
YANGI O‘ZBEKISTONDA BANK-KREDIT SIYOSATINI
LIBERALLASHTIRISH VA UNING TADBIRKORLIK FAOLIYATIGA
TA’SIRI
Maxamadiyev Alimardon Chariyarovich
At Xala Banki Surxondaryo Viloyat Mintaqaviy Markazi Xodimlar Bilan Ishlash
Bo'limi Boshlig'i
Annotatsiya
Mazkur maqolada Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi doirasida amalga
oshirilayotgan bank-kredit siyosatini liberallashtirish jarayonlari va bu islohotlarning
tadbirkorlik faoliyatiga ta’siri ilmiy jihatdan tahlil etilgan. Rivojlanayotgan iqtisodiy
sharoitda bank tizimining ochiqligi, kredit resurslarining erkinligi va kredit
infratuzilmasining isloh qilinishi biznes subyektlarining moliyaviy imkoniyatlarini
kengaytiradi. Maqolada so‘nggi yillarda amalga oshirilgan pul-kredit siyosatining
asosiy o‘zgarishlari, milliy valyutaning erkin konvertatsiyasi, kreditlash
mexanizmlarining soddalashtirilishi va tadbirkorlik subyektlariga yaratilayotgan
qulayliklar qamrab olingan. Xulosa sifatida esa, bank-kredit siyosatining liberallashuvi
iqtisodiy faollikni oshirishi, kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashi va raqobatbardosh
muhitni shakllantirishi asoslanadi.
Kalit so’zlar.
Bank-kredit siyosati, liberallashtirish, Yangi O‘zbekiston, kredit
resurslari, tadbirkorlik, moliyalashtirish, pul-kredit islohotlari, kreditlash mexanizmi,
markaziy bank, moliyaviy barqarorlik.
Abstract
This article scientifically analyzes the processes of liberalization of banking and
credit policy implemented within the framework of the New Uzbekistan Development
Strategy and the impact of these reforms on entrepreneurial activity. In a developing
economic environment, the openness of the banking system, freedom of credit
resources, and the reform of the credit infrastructure expand the financial capabilities
of business entities. The article covers the main changes in monetary policy
implemented in recent years, the free convertibility of the national currency, the
simplification of lending mechanisms, and the conveniences created for business
entities. In conclusion, it is argued that the liberalization of banking and credit policy
increases economic activity, supports small businesses, and creates a competitive
environment.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
164
Keywords.
Banking and credit policy, liberalization, New Uzbekistan, credit
resources, entrepreneurship, financing, monetary and credit reforms, lending
mechanism, central bank, financial stability.
KIRISH
Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida moliyaviy tizimni isloh qilish davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Ayniqsa, bank-
kredit siyosatini liberallashtirish orqali iqtisodiyot subyektlarining moliyaviy
resurslarga bo‘lgan erkin kirish imkoniyatini ta’minlash dolzarb vazifa bo‘lib
qolmoqda. Ushbu islohotlar kontekstida tadbirkorlikni rivojlantirishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatuvchi kreditlash shartlari, kredit risklarini baholash mexanizmlari, foiz
stavkalari siyosati va kafolat tizimi yangicha mazmunga ega bo‘lib bormoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan
Taraqqiyot strategiyasida moliyaviy sektorda raqobat muhitini kuchaytirish, xususiy
banklar ulushini oshirish, bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish,
shuningdek, biznes subyektlarini qulay kredit shartlari bilan ta’minlash ustuvor
yo‘nalish sifatida belgilangan. 2017-yildan keyingi davrda milliy valyutaning erkin
konvertatsiyasi, foiz stavkalari bo‘yicha bozor mexanizmlarining joriy etilishi,
banklarning kredit siyosatini diversifikatsiyalash tendensiyasi Yangi O‘zbekiston bank
tizimining liberallashuviga asos yaratdi.
Mazkur maqolada bank-kredit siyosatini liberallashtirish jarayonlari, ularning
tarkibiy elementlari va iqtisodiy faollikka ta’siri chuqur o‘rganiladi. Ayniqsa, kichik
va o‘rta biznes subyektlarining moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyoji, kreditga
bo‘lgan talab va taklif o‘rtasidagi muvozanat, banklar tomonidan qo‘llanilayotgan
zamonaviy kreditlash mexanizmlari o‘ziga xos tadqiqot obyekti bo‘ladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Bank-kredit siyosatini liberallashtirish masalasi xalqaro iqtisodiy va
moliyaviy adabiyotlarda keng muhokama etilgan. Xususan, Levine (2005) bank
sektorining ochiqligi iqtisodiy o‘sishni tezlashtiruvchi asosiy omil ekanligini
isbotlaydi. Demirguc-Kunt va Maksimovich (1998) esa bozor iqtisodiyoti sharoitida
kichik biznes uchun moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish uchun bank
tizimidagi islohotlarning dolzarbligini ta’kidlaydi.
Milliy adabiyotlarda esa A. Xodjayev, M. Murodov, D. Kambarov kabi olimlar
O‘zbekistonda bank tizimini isloh qilish, raqamli bank xizmatlarini rivojlantirish va
kredit risklarini kamaytirish bo‘yicha fundamental tadqiqotlar olib borishgan. Ularning
ilmiy izlanishlarida ayniqsa bank sektorida islohotlarning samaradorligi, ularning
kichik biznesga ta’siri, kredit olish shartlarining soddalashuvi haqida muhim dalillar
keltirilgan.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
165
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, O‘zstat, Xalq banki,
Hamkorbank, Asaka banklarining yillik hisobotlari va moliyaviy ko‘rsatkichlari
asosida banklar faoliyatidagi o‘zgarishlar aniq aks ettirilgan. Mazkur manbalar kredit
bozoridagi talab va taklif muvozanatini, foiz stavkalari o‘zgarishini, kredit
portfellarining tarmoq bo‘yicha tuzilishini o‘rganish imkonini beradi.
Shunday qilib, adabiyotlar tahlili asosida shuni aytish mumkinki, kredit
siyosatini liberallashtirish kichik va o‘rta biznes subyektlarining faoliyatini
moliyalashtirishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi va bank tizimi orqali iqtisodiy
faollikni rag‘batlantiradi.
Tadqiqotda aralash uslub – sifatli (qualitative) va miqdoriy (quantitative)
metodlar asosida olib borildi. Miqdoriy tahlil uchun O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki va Davlat statistika qo‘mitasining 2017–2023 yillarga oid kredit
portfeli, kredit berish hajmi, foiz stavkalari, kredit muddatlari, sektorlar bo‘yicha
ajratilgan kreditlar statistikasi o‘rganildi. Shuningdek, 12 ta tijorat bankining rasmiy
ma’lumotlari asosida mikromoliyaviy tahlil o‘tkazildi.
Sifatli tahlil esa intervyu va kontent-analiz orqali amalga oshirildi. 20 nafar
kichik tadbirkorlik subyekti bilan o‘tkazilgan suhbatlar asosida bank kreditlariga kirish
imkoniyatlari, to‘siqlar, samarali kreditlash holatlari baholandi. Intervyular maxsus
yarim-strukturali shakl asosida o‘tkazildi. Savollar kredit olishdagi byurokratik
to‘siqlar, garov talablari, kredit ta’minoti, foiz stavkalari va kreditdan foydalanish
natijalari bo‘yicha tuzildi.
Natijalarning ob’ektivligini ta’minlash uchun kredit portfellarining NPL
(noqonuniy to‘lanmagan kreditlar) darajasi, sektorlar bo‘yicha rentabellik
ko‘rsatkichlari va kredit resurslarining tarmoq bo‘yicha taqsimoti bo‘yicha
korrelyatsion tahlil amalga oshirildi.
NATIJALAR
O‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
1.
Kreditlar hajmining oshishi:
2017–2023 yillar davomida umumiy bank
kreditlari hajmi 5 baravarga o‘sgan. Kichik va o‘rta biznes subyektlariga ajratilgan
kreditlar ulushi 16% dan 28% ga yetgan.
2.
Foiz siyosatining liberallashuvi:
2021-yildan boshlab foiz stavkalari
bozor mexanizmlariga moslashmoqda. Banklar o‘z risk darajasiga mos holda
individual foiz siyosatini yurita boshlagan.
3.
Garov talablari soddalashmoqda:
Tijorat banklari kafillik, sug‘urta va
biznes-reja asosida kredit berishni yo‘lga qo‘ymoqda. Bu kichik tadbirkorlar uchun
garov muammosini yumshatmoqda.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
166
4.
Kredit infratuzilmasining rivojlanishi:
Banklar tomonidan onlayn
kreditlash, “Digital lending” texnologiyalari va mobil ilovalar orqali kredit berish
hajmi 2,3 baravarga oshgan.
5.
Tadbirkorlik faolligining ortishi:
Banklar tomonidan ajratilgan kreditlar
hisobiga tashkil etilgan yangi tadbirkorlik subyektlari soni yildan yilga oshib
bormoqda. 2023-yilda bank kreditlari hisobiga tashkil etilgan yangi kichik korxonalar
soni 12 mingdan oshgan.
XULOSA
Yangi O‘zbekistonning iqtisodiy siyosatida bank-kredit tizimini liberallashtirish
strategiyasi alohida o‘rin tutadi. Banklarning kreditlash siyosatini erkinlashtirish, foiz
stavkalarini bozor mexanizmlariga moslashtirish, garov siyosatini yumshatish va
raqamli kreditlash vositalarini joriy etish orqali iqtisodiyotga moliyaviy impuls
berilmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu islohotlar tadbirkorlik
faolligini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va mahalliy iqtisodiyotda
raqobatbardosh muhitni shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
Kelgusida quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha ishlar olib borilishi tavsiya etiladi:
•
Kredit tahlili algoritmlarini soddalashtirish;
•
Tadbirkorlik subyektlari uchun alohida foiz siyosatini ishlab chiqish;
•
Kredit tarixini shakllantirishda “fintech” yechimlarni keng qo‘llash;
•
Mintaqaviy banklar faoliyatini ko‘proq kichik biznes kreditlariga
yo‘naltirish;
•
Kichik biznes uchun imtiyozli kredit paketlarini takomillashtirish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Levine R. Finance and Growth: Theory and Evidence // Handbook of
Economic Growth. – Amsterdam: Elsevier, 2005. – Vol. 1. – B. 865–934.
2.
Demirguc-Kunt A., Maksimovich V. Financing Patterns Around the
World: The Role of Institutions. – Washington: World Bank, 1998. – 42 b.
3.
Xodjayev A. Pul-kredit siyosati va uning iqtisodiy rivojlanishga ta’siri. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 136 b.
4.
Murodov M. Bank tizimining liberallashtirilishi: nazariya va amaliyot //
O‘zbekiston moliyasi. – 2022. – №3. – B. 17–24.
5.
Markaziy bank hisobotlari (2018–2023). – Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi MB nashriyoti, 2023. – 95 b.
6.
Davlat statistika qo‘mitasi. Tadbirkorlik faoliyatiga oid yillik
ko‘rsatkichlar. – Toshkent, 2023. – 104 b.
7.
Hamkorbank. Kredit siyosati bo‘yicha yillik sharh. – 2023. – 62 b.
