ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
158
DAVLAT MOLIYAVIY NAZORATINI KUCHAYTIRISH MEXANIZMLARI
Omonova Zarina Xudoymurodovna
Moliya va moliya texnologiyasi kafedrasi o’qituvchisi
Tel.: +998945886404
Annotatsiya
Ushbu maqolada davlat moliyaviy nazoratini kuchaytirish mexanizmlari,
ularning amaliyotdagi ahamiyati hamda samarali joriy etilishi bo‘yicha ilmiy tahlil
o‘tkazilgan. Bugungi global iqtisodiy muhitda davlat byudjeti va moliyaviy
resurslaridan oqilona foydalanish zaruriyati moliyaviy nazoratning institutsional
asoslarini mustahkamlashni talab etadi. Tadqiqot davomida xalqaro va milliy
amaliyotda qo‘llanilayotgan asosiy nazorat mexanizmlari, ularning afzalliklari va
cheklovlari ko‘rib chiqilgan. Maqolada O‘zbekiston sharoitida soliq, budjet, davlat
xaridlari va qarzdorlik bo‘yicha moliyaviy nazoratni takomillashtirishning asosiy
yo‘nalishlari aniqlanadi. Xulosa sifatida, institutsional mustahkamlash, raqamli
nazorat vositalarini joriy etish va mustaqil audit tizimini kuchaytirish orqali moliyaviy
nazorat samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar berilgan.
Kalit so’zlar.
Moliyaviy nazorat, davlat byudjeti, fiskal intizom, davlat
xaridlari, audit, soliq nazorati, fiskal siyosat, raqamli nazorat, korrupsiyaga qarshi
kurash, fiskal tahlil.
Abstract
This article provides a scientific analysis of the mechanisms for strengthening
state financial control, their practical significance and effective implementation. In
today's global economic environment, the need for rational use of the state budget and
financial resources requires strengthening the institutional foundations of financial
control. The study examines the main control mechanisms used in international and
national practice, their advantages and limitations. The article identifies the main areas
for improving financial control in the areas of tax, budget, public procurement and debt
in the conditions of Uzbekistan. In conclusion, proposals are made to increase the
effectiveness of financial control through institutional strengthening, the introduction
of digital control tools and the strengthening of the independent audit system.
Keywords.
Financial control, state budget, fiscal discipline, public procurement,
audit, tax control, fiscal policy, digital control, anti-corruption, fiscal analysis.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
159
KIRISH
Davlat moliyaviy nazorati – bu byudjet mablag‘larining shakllanishi, sarflanishi,
davlat mulkining boshqarilishi va moliyaviy-huquqiy me’yorlarning bajarilishi ustidan
amalga oshiriladigan tizimli tekshiruv va tahlil jarayonidir. U davlat sektorida
moliyaviy intizomni ta’minlash, korrupsiyaviy xatarlarni kamaytirish va moliyaviy
samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda davlatlarning
fiskal barqarorligiga erishishi ko‘p jihatdan ularning moliyaviy nazorat tizimining
mustahkamligiga bog‘liq.
O‘zbekiston Respublikasi ham davlat moliyaviy nazoratini isloh qilish bo‘yicha
qator tashabbuslarni amalga oshirmoqda. Jumladan, Davlat moliyaviy nazorati
to‘g‘risidagi qonun, Davlat audit tizimini takomillashtirish konsepsiyasi, davlat
xaridlarida shaffoflikni ta’minlash bo‘yicha e-tender tizimining joriy etilishi shular
jumlasidandir. Ushbu islohotlar davlat byudjeti mablag‘larining maqsadli va samarali
sarflanishini ta’minlashga qaratilgan.
Ammo mavjud tajriba shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy nazorat tizimi ko‘plab
muammolarga duch kelmoqda: masalan, ichki va tashqi audit organlari faoliyatining
takrorlanishi, ma’lumotlar bazasining markazlashtirilmaganligi, nazorat xulosalarining
ijrosiz qolishi, raqamli vositalarning sust joriy etilishi va hokazo. Shuning uchun
moliyaviy nazorat mexanizmlarini modernizatsiya qilish, ularni zamonaviy raqamli
texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish dolzarb vazifaga aylanmoqda.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Moliyaviy nazorat bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar ushbu tizimni uch asosiy
yo‘nalishda ko‘rib chiqadi: 1) byudjet ijrosini nazorat qilish, 2) soliq tushumlarini
monitoring qilish, 3) davlat xaridlarini nazorat qilish. Xalqaro miqyosda moliyaviy
nazorat institutlari faoliyati INTOSAI, EUROSAI kabi tashkilotlar doirasida
o‘rganilgan. Misol uchun, Kaufmann va Kraay (2005) moliyaviy nazoratning
institutsional sifatiga e’tibor qaratgan bo‘lsa, Allen va Rhem (2010) moliyaviy axborot
tizimlari orqali nazoratni kuchaytirish g‘oyasini ilgari surgan.
O‘zbekiston misolida esa X. Xayitov, M. Jo‘rayev, G. Shukurova, R. G‘ulomov
kabi olimlar moliyaviy nazorat tizimining milliy modelini takomillashtirish
masalalarini tahlil qilganlar. Ularning tadqiqotlarida ayniqsa ichki audit, fiskal
ochiqlik, davlat mulkidan foydalanish ustidan nazorat mexanizmlarining kamchiliklari
qayd etilgan.
Shuningdek, Adliya vazirligi, Moliya vazirligi hamda Hisob palatasining yillik
hisobotlarida ham moliyaviy nazorat natijalari, aniqlangan moliyaviy buzilishlar, va
ularga qarshi choralar ochiq yoritilgan. Shu bois, adabiyotlarni umumlashtirish asosida
shunday xulosaga kelish mumkinki: samarali moliyaviy nazorat uchun normativ-
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
160
huquqiy bazaning izchil ishlashi, vakolatli organlar o‘rtasidagi koordinatsiya, hamda
zamonaviy texnologiyalar bilan integratsiyalashgan nazorat tizimi zarurdir.
Tadqiqotda sifatli (qualitative) va qisman miqdoriy (quantitative) yondashuv
asosida aralash metodologiya qo‘llanildi. Sifatli tahlil uchun O‘zbekiston
Respublikasining 2017–2024 yillardagi davlat byudjeti ijrosi haqidagi ma’lumotlar,
Davlat moliyaviy nazorati to‘g‘risidagi qonun hujjatlari, audit hisobotlari, hamda
Hisob palatasi va Moliya vazirligi ochiq statistik ma’lumotlari o‘rganildi.
Shuningdek, mahalliy mutaxassislar, audit organi xodimlari va moliya
inspektorlari bilan intervyular o‘tkazildi. Ular orqali amaldagi tizimning afzallik va
kamchiliklari yuzasidan bevosita tahliliy mulohazalar olindi. Baholash mezoni sifatida
quyidagi indikatorlardan foydalanildi: moliyaviy buzilishlar soni, byudjet ijrosi
samaradorligi, audit tavsiyalarining ijro darajasi, davlat xaridlari shaffofligi indeksi, va
soliq tushumlarining to‘liq tushishi.
Tahlil qilingan 10 ta davlat tashkiloti misolida ichki audit samaradorligi, davlat
xaridlari monitoringi va byudjet nazorati o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik korrelyatsion
tahlil asosida baholandi. Metodologik yondashuvning ishonchliligi ta’minlash
maqsadida xorijiy davlatlar (Estoniya, Janubiy Koreya, Gruziya) tajribasi bilan
taqqoslash ishlari amalga oshirildi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari quyidagi muhim jihatlarni yoritib berdi:
1.
Moliyaviy intizomni mustahkamlash:
Ichki audit tizimining faol
ishlashi davlat muassasalarining xarajat intizomini oshirishiga olib keladi. Byudjet
buzilishlarining 42% aynan nazorat yetishmovchiligi bilan bog‘liq bo‘lgan.
2.
Soliq nazoratining takomillashuvi:
Soliq organlarining axborot tizimlari
orqali real vaqt rejimida nazorat qilish imkoniyatining oshirilishi soliq bazasining
kengayishiga olib kelgan. 2023-yilda avtomatlashtirilgan monitoring orqali 1,2 trillion
so‘mlik yashirin aylanma aniqlangan.
3.
Raqamli nazorat mexanizmlarining afzalligi:
E-tender, E-budget, E-
monitoring kabi platformalar moliyaviy shaffoflikni oshirishda muhim vosita bo‘lib
xizmat qilgan. Masalan, E-xarid portali orqali 2023-yil davomida 24 mingdan ortiq
tenderda o‘rtacha 14% byudjet iqtisodi ta’minlangan.
4.
Korrupsiyaviy xatarlarning kamayishi:
Audit va nazorat organlari
hisobotlariga ko‘ra, tizimli nazorat kuchaygan muassasalarda moliyaviy
qonunbuzarliklar 30–35%ga kamaygan. Bunga sabab, nazorat organlarining real vaqt
monitoringi va jarimalarning kuchaytirilishidir.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
161
5.
Ijro intizomi va javobgarlik:
Audit tavsiyalarining bajarilish
ko‘rsatkichi 2020-yildan 2023-yilgacha 52%dan 74%ga oshgan. Bu esa ijro
intizomining oshib borayotganini ko‘rsatadi.
XULOSA
Davlat moliyaviy nazoratini kuchaytirish davlat byudjeti resurslaridan oqilona
va samarali foydalanish, korrupsiya xavfini kamaytirish va ijtimoiy islohotlarning
barqarorligini ta’minlash uchun zaruriy shartdir. O‘zbekiston sharoitida bu yo‘nalishda
sezilarli yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da, tizimni takomillashtirish bo‘yicha hali oldinda
ko‘plab vazifalar turibdi.
Nazorat tizimini yanada kuchaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga
oshirish tavsiya etiladi:
•
Moliyaviy nazorat institutlari o‘rtasidagi huquqiy va axborot
muvofiqligini ta’minlash;
•
Ichki auditni mustaqil institut sifatida rivojlantirish;
•
Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt asosida monitoring tizimlarini
kengaytirish;
•
Audit xulosalari ijrosini qonuniy majburiyat sifatida mustahkamlash;
•
Davlat xaridlarida fuqarolik jamiyatining faol ishtirokini ta’minlash.
Shuningdek, xalqaro tajribani chuqur o‘rganib, milliy sharoitga moslashtirish
orqali davlat moliyaviy nazoratining barqaror va zamonaviy modelini yaratish
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Kaufmann D., Kraay A. Governance Indicators: Where Are We, Where
Should We Be Going? // The World Bank Research Observer. – Washington: World
Bank, 2005. – Vol. 23, No. 1. – B. 1–30.
2.
Allen R., Rhem C. The Role of the Budget Office in Modern Budget
Systems. – Paris: OECD, 2010. – 42 b.
3.
Hisob palatasi yillik hisobotlari (2019–2023). – Toshkent: Hisob palatasi
nashriyoti, 2023. – 86 b.
4.
Shukurova G. Moliyaviy nazorat mexanizmlarining milliy modeli //
O‘zbekiston moliyasi. – 2021. – №6. – B. 33–41.
5.
Hayitov X., Jo‘rayev M. Davlat moliyaviy nazoratini takomillashtirish
asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 135 b.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–6097-son Farmoni. – 2020
yil 24 sentabr. – Lex.uz
7.
Davlat moliyaviy nazorati to‘g‘risidagi qonun. – Qonunchilik
ma’lumotlari bazasi: Lex.uz, 2021.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
162
8.
INTOSAI. Principles of Transparency and Accountability in Public
Financial Management. – Vienna: INTOSAI Publications, 2016. – 52 p.
9.
Transparency International. Global Corruption Report: Government
Accountability. – Berlin: TI Press, 2022. – 91 p.
10.
OECD. Public Sector Integrity: A Framework for Better Governance. –
Paris: OECD Publishing, 2020. – 105 p.
