ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
181
SURXONDARYO SHAROITIDA OCHIQ DALALARDA
YETISHTIRILAYOTGAN POMIDOR NAVLARI VA ULARNING
HOSILDORLIK KO‘RSATKICHLARI
Bozorov Azizbek
Eshmurodov Mirkomil
Ochilov Baxriyor
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti Agrobiologiya
fakulteti Qishloq xo’jaligini ekinlari seleksiyasi va urug’chiligi ta’lim yo’nalishi.
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqolada Surxondaryo viloyatining agroiqlimiy sharoitida ochiq
dalalarda yetishtiriladigan bir nechta pomidor navlarining o‘sish muddati, biologik
xususiyatlari, hosildorligi, zararkunandalarga chidamliligi va mahsulot sifat
ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Ushbu tadqiqot Surxondaryo sharoitida pomidor yetishtirish
bo‘yicha samarali agrotexnik yechimlarni ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: pomidor navlari, hosildorlik, ochiq dala, agroiqlim, Surxondaryo,
tajriba, vegetatsiya davri
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi
. Sabzavotlarni inson hayotidagi ozuqalik ahamiyati
barchaga ma’lum. Sabzavotlar kishi organizmi uchun zarur turli biologik faol moddalar
bilan ta’minlovchi eng oson o’zlashtiriluvchi mahsulot hisoblanadi. Shu bois oxirgi
besh yilda mamlakatimizda sabzavot ekinlari maydonining yildan-yilga kengaytirish,
sabzavotlarning kunlik iste’mol ehtiyojini ta’minlovchi sog‘lom ovqatlanishni to‘g‘ri
tashkil etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Mamlakatimizda sabzavotchilik
tarmog‘ini yanada rivojlantirish va mahsulot eksport salohiyatini kuchaytirish bo‘yicha
qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Dunyo bo‘yicha hozirgi kunda pomidor
ekilgan maydonlar 5,0 mln. ga. dan oshdi, uning hosildorligi ochiq maydonda 70-100
t/ga, issiqxonalarda 180- 200 t/ga, gidroponika sharoitida esa 250-350 t/ga yetmoqda.
FAO tashkiloti bergan ma’lumotga ko‘ra, dunyo bo‘yicha issiqxonalar maydoni
Ispaniyada – 52 ming, Yaponiyada – 42 ming, Xitoyda – 1500 ming, Turkiyada – 35
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
182
ming, Italiyada – 20 ming, Gollandiyada – 10 ming, Marokkoda - 10 ming,
Fransiyada– 8,5 ming, Polshada 6,3 ming, Germaniyada – 3,7 ming.
1-jadval
Mamlakatlar bo‘yicha pomidor ishlab chiqarish, 2016- yillar(mln.t.)
№
Hudud
Umumiy hosil.
Ekilgan yer maydoni,
ming.ga
1
Xitoy
52,72
1002
2
Hindiston
18,74
882
3
AQSh
14,51
163
4
Turkiya
11,85
319
5
Misr
8,29
219
6
Eron
5,97
159
7
Italiya
5,62
104
8
Dunyo
bo‘yicha
171
5023
Meksikada – 15 ming, Rossiyada 3,1 ming, Ukrainada 8,0 ming, va
O‘zbekistonda 8,3 ming gektarni tashkil etgan. ("Ekonomika i sotsium" №10(89) 2021
www.iupr.ru)
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tashabbusi bilan 2023-yil 5-6 iyun
kunlari oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash masalalariga bag‘ishlangan xalqaro ilmiy-
amaliy konferentsiya o‘tkazildi. Ushbu anjumanda oziq–ovqat mahsulotlari ishlab
chiqarish hajmlari ko‘paytirish hamda oziq ovqat xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha
O‘zbekiston tajribalari va bu borada amalga oshirilayotgan ishlarning ijobiy jihatlari
hamda samaradorligi dunyo hamjamiyati bilan muhokama qilinadi va investitsiyalarni
yanada kengaytirdi.
Respublikamizda aholi sonining ortib borishi va jahon moliyaviy inqirozi qishloq
xo‘jalik korxonalarining jadal rivojlantirishini taqozo qilmoqda. Hozirgi davrning eng
dolzarb muammolaridan biri bu - yer yuzida yil sayin ortib borayotgan aholini oziq-
ovqat, sanoatni xomashyo bilan ta’minlashning siyosiy, iqtisodiy va tashkiliy-
texnologik asoslarini yaratishdir.
Respublikamizda har bir sabzavot ekinlarining umumiy ishlab chiqarishdagi
salmog‘i ham o‘zgarmoqda. Hozirgi vaqtda umumiy sabzavot ekinlar maydonining
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
183
40-45 foizi pomidor, 15-17 foizi karam, 20-23 foizi piyoz va sarimsoq, 6-8 foizi sabzi,
3-5 foizi bodring, 5-8 foizi lavlagi, 12-15 foizini-boshqa sabzavot ekinlari (rediska,
qalampir, kabachka, patisson, ko‘katlar) egallaydi. (5.3-15)
Respublikamiz sabzavotchiligida yetakchi o‘rinni egallagan pomidor ekinining
regionimiz sharoitiga mos har xil yo‘nalishda foydalanish uchun yaroqli navlarini
yaratishga erishilgan. Biroq, mintaqamizda sabzavot ekinlarining hosildorligi va uning
sifatini pasayishiga sabab bo‘layotgan kasallik va zararkunandalar shu patogenlarga
chidamli pomidor o’simligining nav va duragaylarni yaratishni dolzarb vazifa qilib
qo‘ymoqda. Shundan kelib chiqib yalpi mahsulot yetishtirish hajmini oshirish
bo‘yicha so‘nggi yillarda respublikamizda qator chora tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Jumladan, O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasining 3.3-bandida kasallik va zararkunandalarga chidamli, mahalliy tuproq-
iqlim va ekologik sharoitlarga moslashgan qishloq xo‘jaligi ekinlarining yangi nav va
duragaylarini yaratish hamda uni ishlab chiqarishga keng joriy etish bo‘yicha tadqiqot
olib borish belgilab berilgan.
Shundan kelib chiqib, pomidorning transportbop, bo‘rtma nematodasi kabi eng
xavfli kasalliklarga chidamli nav va duragaylarini yaratish va ularni ishlab chiqarishga
keng joriy qilish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Pomidor (Solanum lycopersicum L.) O‘zbekistonda va butun dunyoda keng
yetishtiriladigan sabzavot hisoblanadi. Ayniqsa, Surxondaryo viloyati kabi iqlimi issiq
va vegetatsiya mavsumi uzoq bo‘lgan hududlar pomidor yetishtirish uchun qulay
hisoblanadi. Biroq har bir navning agroiqlimga moslashuv darajasi, hosildorlik
ko‘rsatkichlari va zararkunandalarga chidamliligi farq qiladi.
So‘nggi yillarda yuqori hosil beradigan, agrotexnik tadbirlarga mos navlardan
foydalanish, ayniqsa gibrid navlar, dehqonchilik samaradorligini oshirishda muhim rol
o‘ynaydi. Adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, Surxondaryo sharoitida ochiq
dalalarga ekiladigan navlarning solishtirma tahlili bo‘yicha tadqiqotlar yetarli emas.
Shu sababli, ushbu maqola aynan mana shu ilmiy bo‘shliqni to‘ldirishga qaratilgan.
Tadqiqotdan ko‘zlangan asosiy maqsad - Surxondaryo sharoitida ochiq dalada
yetishtirish uchun eng samarali va iqlimga mos pomidor navlarini aniqlashdir.
Tajriba ishlari 2024-yil bahor mavsumida Surxondaryo viloyatining Termiz
tumani hududida joylashgan tajriba maydonida amalga oshirildi. Tajriba maydonining
tuproq tarkibi qumloq bo‘lib, sug‘orish tomchilatib sug‘orish usulida olib borildi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
184
Quyidagi pomidor navlari tadqiqot obyekti sifatida tanlab olindi: “SAXIY”,
“SITORA”, “DO’STLIK” va “ZAKOVAT”. Har bir nav 3 martalik takroriylikda, 50
m²
maydonga
ekilib,
quyidagi
parametrlar
bo‘yicha
baholandi:
-
Vegetatsiya
davri
(kunlarda)
-
Hosildorlik
(tonna/ga)
-
Meva
massasining
o‘rtacha
og‘irligi
(gramm)
-
Meva
sifati:
shakli,
rangi,
ta’mi
- Zararkunandalarga chidamlilik darajasi
2005029 SAXIY
O’zbekiston Sabzavot, poliz va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida
yaratilgan Mualliflar: Aramov M.X, Karimov A. 2008 yilda O’zbekiston Respublikasi
hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo’jalik ekinlari Davlat reyestriga
Respublika bo’yicha kiritilgan. Erta-o’rta pishar nav. Past bo’yli determinant,
shoxlanishi va barglanishi yaxshi. Bargi yashil, o’rtacha kattalikda, oddiy tipda.
Mevasi uzunchoq-noksimon, qattiq va bir xil kattalikda, ran gi och qizil, silliq. Meva
vazni 125 gr., tami 4.5 ball. O’suv davri 120 kun. Hosildorligi 2006-2007 yillarda
Chinoz nav sinash stansiyasida o’rtacha gektaridan 34.5 t, ni tashkil etdi. Kimyoviy
analiz tarkibi: vitamin S 24.1%, quruq modda 7.6%,qand miqdori3.8, nitratlar 58
mg/kg. Ayrim belgilari: Yuqori hosildor pomidor navi, uzoq masofalarga transportda
tashishga qulay, qayta ishlashga hamda yangiligicha iste’mol qilishga mo’ljallangan.
Kasalliklarga chidamli.
2006034 SITORA
O’zbekiston Sabzavot, poliz va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida
yaratilgan. Mualliflar: Yermolova Ye.V, Askaraliyev X.A. 2008 yilda O’zbekiston
Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo’jalik ekinlari Davlat
reyestriga Respublika bo’yicha kiritilgan. O’rtapishar nav. O’rta bo’yli, shoxlanishi va
barglanishi yaxshi. Bargi yashil, o’rtacha kattalikda, oddiy tipda. Mevasi yumaloq
qattiq va bir xil kattalikda, rangi qizil, silliq. Meva vazni 100 gr., degustatsion bahosi
4.6 ball. O’suv davri 132 kun. Hosildorligi 2006-2007 yillarda Toshkent nav sinash
uchastkasida o’rtacha gektaridan 38.5 t, ni tashkil etgan. Kimyoviy analiz tarkibi:
vitamin S 28.6%, quruq modda 5.3%, qand miqdori2.6, nitratlar 59 mg/kg. Ayrim
belgilari: Kasalliklarga chidamli, uzoq masofalarga transportda tashishga qulay, qayta
ishlashga hamda yangiligicha iste’mol qilish uchun mo’ljallangan.
2003017 DO’STLIK
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
185
O’zbekiston Sabzavot, poliz va institutida yaratilgan. kartoshkachilik ilmiy
tadqiqot Mualliflar: Xasanov A, Aramov M.X, Dobruskaya Ye.G. 2009 yildan
O’zbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo’jalik
ekinlari Davlat reyestriga Respublika bo’yicha kiritilgan. O’rta-Ertapishar duragay.
Tupi determinant, o’rtacha kattalikda, shoxlanishi va barglanishi o’rtacha. Bargi yashil,
o’rtacha kattalikda, oddiy tipda. Meva shakli yirik, qattiq yumaloq, rangi to’q qizil,
yorilib ketmaydi. Meva vazni 105 gr., tami 5 ball. O’suv davri 136 kun. Hosildorligi
2007-2008 yillarda Toshkent nav sinash uchastkasida o’rtacha gektaridan 60.2 t, ni
tashkil etdi. Ayrim belgilari: Uzoq masofalarga transportda tashishga qulay xamda
qayta ishlashga va yangiligicha iste’mol uchun qilishga mo’ljallangan, Kasalliklarga
chidamli.
2009080 NUNA
Fransiya davlatining “GSN” firmasining duragayi. 2011 yildan O’zbekiston
Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo’jalik ekinlari Davlat
reyestriga Toshkent viloyati bo’yicha kiritilgan. Ertapishar.O’rtacha kattalikda,
shoxlanishi va barglanishi o’rtacha. Bargi yashil, o’rtacha kattalikda, oddiy tipda.
Meva shakli bir tekis, qattiq bosiq-yumaloq, rangi to’q qizil, yorilib ketmaydi, silliq,
yirik, eti qalin. Meva vazni 121 gr., tami 5 ball. O’suv davri 115 kun. Hosildorligi
2009-2010 yillarda Toshkent nav sinash uchastkasida o’rtacha gektaridan 62.5 t, ni
tashkil etdi. Ayrim belgilari: Uzoq masofalarga transportda tashishga qulay,
konservasiya va yangiligida iste’mol uchun qilishga mo’ljallangan, Vertisillioz,
fuzarioz kasalliklarga chidamli.
2010086 FLORIDA 47R F1
Gollandiya davlatining “Monsanto” firmasining duragayi. 2012 yildan
O’zbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo’jalik
ekinlari Davlat reyestriga Samarqand, Surxondaryo va Toshkent viloyatlari bo’yicha
kiritilgan. Bo’y baland, shoxlanishi va barglanishi o’rtacha. Bargi yashil, o’rtacha
kattalikda, oddiy tipda. Meva shakli bir tekis, qattiq yumaloq, rangi och qizil, yorilib
ketmaydi, silliq, yirik, eti qalin. Meva vazni 160 gr., tami 4.8 ball. O’suv davri 93 kun.
Hosildorligi 2010-2011 yillarda Toshkent nav sinash uchastkasida o’rtacha gektaridan
44.7 t, ni tashkil etdi. Kimyoviy analiz tarkibi: quruq modda 4.9%, qand miqdori 2.6%,
vitamin S 24.0 mg/%, nitratlar 70 mg/kg. Ayrim belgilari: Uzoq masofalarga
transportda tashishga qulay, konservasiya va yangiligida iste’mol uchun qilishga
mo’ljallangan, kasalliklarga chidamli.
2011098 DARXON
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
186
O’zbekiston Sabzavot, poliz va institutida yaratilgan. kartoshkachilik ilmiy
tadqiqot Mualliflar: Xakimov R.A., Yermolova Ye.V., 2015 yildan O’zbekiston
Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo’jalik ekinlari Davlat
reyestriga Respublika bo’yicha kiritilgan. O’rtapishar. O’rtacha kattalikda, shoxlanishi
va barglanishi o’rtacha. Bargi yashil, yirik. Meva shakli bir tekis, qattiq-yumaloq, rangi
to’q qizil, yorilib ketmaydi, silliq, yirik, eti qalin. Meva vazni 110 gr., tami 4.4 ball.
O’suv davri 112 kun. Hosildorligi 2013-2014 yillarda Chinoz nav sinash stansiyasida
o’rtacha gektaridan 52.6 t, ni, Toshkent nav sinash uchastkasida o’rtacha gektaridan
33.4 t, ni Mingbuloq nav sinash stansiyasida o’rtacha gektaridan 51.5 t, ni tashkil etdi.
Kimyoviy analiz tarkibi: quruq modda 5.3 %, qand miqdori 2.7 %, vitamin S 25.8
mg/%, nitratlar 70 mg/kg. Ayrim belgilari: Yangiligida iste’mol uchun qilish uchun
mo’ljallangan. Kasalliklarga chidamli.
2011093 ZAKAVOT
O’zbekiston Sabzavot, poliz va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutining
Surxondaryo ilmiy tajriba stansiyasida yaratilgan. Mualliflar: Nadjiyev J.N., Aramov
M. X., Xakimov R.A. 2016 yildan O’zbekiston Respublikasi hududida ekish uchun
tavsiya - 226 etilgan qishloq xo’jalik ekinlari Davlat reyestriga Respublika bo’yicha
kiritilgan. Ertapishar. Palagi o’rtacha kattalikda, shoxlanishi va barglanishi o’rtacha.
Bargi yashil, tukli, o’rtacha kattalikda. Meva shakli bir tekis, qattiq ovorlsimon,
bandsiz uziladi, rangi qizil, yorilib ketmaydi, eti qalin. Meva vazni 136 gr., tami 4.3
ball. O’suv davri 97 kun. Hosildorligi 2014-2015 yillarda Chinoz nav sinash
stansiyasida o’rtacha gektaridan 48.5 t, ni, Samarqand nav sinash stansiyasida o’rtacha
gektaridan 31.1 t, ni tashkil etdi. Kimyoviy analiz tarkibi: quruq modda 5. 6%, qand
miqdori 2.9 %, vitamin S 28.0 mg/%, nitratlar 70.8 mg/kg. Ayrim belgilari: Uzoq
masofalarga transportda tashishga qulay va yangiligida iste’mol uchun qilish uchun
xamda qayta ishlashga mo’ljallangan. Vertisillioz, fuzarioz kasalliklarga chidamli.
2014143 FAXRIY
O’zbekiston Sabzavot, poliz va institutida yaratilgan. kartoshkachilik ilmiy
tadqiqot Mualliflar: Xakimov. R. A Yermolova. Ye. V 2017 yildan Respublika
bo’yicha O’zbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq
xo’jalik ekinlari O’zbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan
qishloq xo’jalik ekinlari Davlat reyestriga kiritilgan. Mevasining shakli yumaloq, rangi
qizil, urug’i kam. Meva vazni 131 gr, umumiy degustatsion bahosi 4,0 ballga teng.
O’rta bo’yli, o’rta-pishar, o’suv davri 108 kun. 2015-2016 yillarda Mingbuloq nav
sinash uchastkasida hosildorligi o’rtacha 480 s/ga ni tashkil etgan. Meva tarkibidagi
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
187
quruq modda 5,6 %, qand miqdori 2,8 %, S vitamin 16,8 %, nitratlar 58,9 mg/kg ga
teng.
Pomidorning birinchi avlod (F
1
) duragaylarini o‘rganish
2021-2022 yillarda Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot
instituti Surxondaryo ilmiy tajriba stansiyasi tajriba dalasida birinchi avlod (F
1
)
duragaylarini o‘rganish ko‘chatzorida jami 5 ta duragay o‘rganildi.
O‘rganilgan duragaylarda amal davri 107-111 kunni tashkil etdi va ertapishar
ota- ona formalari (L-Dk/
04
) amal davriga yaqin bo‘lib, o‘rtapishar ota ona formalariga
nisbatan esa 7-13 kun, qiyosiy navga nisbatan 6-10 kun ilgari pishib yetildi, 3-jadval.
Bu duragaylar o‘rta ertapishar hisoblanadi. Duragaylarning morfobiologik tavsifiga
ko‘ra, ularda o‘simliklar oddiy tipda bo‘ldi. Ota ona formalaridan L-Dk liniyasi
o‘simligining shtambsimonligi (retsessiv) yashirin belgi ekanligi tasdiqlangan holda
duragaylarda bu belgi namoyon bo‘lmadi.
3-jadval.
Pomidor birinchi avlod (F
1
) duragaylarining morfobiologik tavsifi,
2021-2022yy..
Duragay
va
ota-ona
formalari
Amal
davri
, kun
O‘simlik
Meva
tipi
bo‘yi
, sm.
shakli
Rangi
v
azni,
g.
qat
tiqligi,
ball
Surxan-
142, . q.n.
117
shta
mb-simon
90
yassi
yumaloq
to‘q
kizil
120
2,5
L-Uz/
03
120
oddi
y
65
ovalsimon
qizil
85
5,0
L-Dk/
04
105
shtambsi
mon
55
yumaloq
to‘q
kizil
80
2,5
L-Bk/
06
120
oddi
y
70
yumaloq
to‘q
kizil
160
5,0
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
188
L-Ter/
06
120
oddi
y
70
ovalsimon
Qizil
90
5,0
Dk/
04
x Uz/
03
109
oddi
y
65
yumaloq
Qizil
95
4,0
Dk/
04
x Bk/
06
111
oddi
y
75
yumaloq
to‘q
izil
110
4,5
Dk/
04
x Ter/
06
109
oddi
y
75
yumaloq
Qizil
85
5,0
Bk/
06
x Dk/
04
107
oddi
y
75
yumaloq
Qizil
110
4,5
Ter/
06
x Dk/
04
107
oddi
y
65
yumaloq
Qizil
85
4,5
Duragaylarning barchasida o‘simliklar bo‘yi 65-75 sm ni tashkil etdi va ota-ona
formalarining o‘simlik bo‘yiga yaqin bo‘ldi. Mevaning shakli hamma birinchi avlod
duragaylarda yumaloq bo‘ldi. Ota ona shakllar L-Uz/
03
va L-Ter/06 liniyalaridagi
mevalar shaklining ovalsimon belgisi birinchi avlod duragaylarida namoyon bo‘lmadi,
bu bilan mevalarning ovalsimon shakli yashirin belgi ekanligini isbotlandi.
Eng yuqori meva vazni Dk/
04
x Bk/
06
va Bk/
06
x Dk/
04
duragaylarida kuzatilib, u
110 g ni tashkil etdi.
Mevaning qattiqlik belgisi o‘zining dominantligini tasdiqladi va duragaylarda u
4,0-5,0 ballga yetganligi kuzatildi hamda transportbop ota- ona formalari meva
qattiqligiga teng bo‘ldi, ular transportbop hisoblanadi. Qiyosiy navda bu ko‘rsatgich
2,5 ballni tashkil etdi.
2-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, eng yuqori umumiy hosildorlik F
1
Dk/
04
x Uz/
03
duragayida kuzatildi va u 85,4 t/ga ni tashkil etdi. Bu qiyosiy navga nisbatan 43,9 t/ga,
yoki 206,7 % ga yuqori demakdir.
4-jadval.
Pomidor F
1
duragaylarining umumiy va ertachi xosildorligi, hamda
geterozis samarasi, 2023-2024
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
189
Duragay va ota-
ona formalari
Umumiy
xosil, t/ga
Geteroz
.
samara,
%
Tovarb.
xosil, %
Ertachi
xosil t/ga
Geteroz.
samarasi,
%
Surxan-
142.k.n.
41,5
-
85,5
19,5
-
L-Uz/
03
34,6
-
86,1
20,1
-
L-Dk/
04
36,0
-
84,9
24,5
-
L-Bk/
06
48,1
-
92,1
20,3
-
L-Ter/
06
41,3
-
87,8
22,5
-
Dk/
04
x
Uz/
03
85,4
13
7,0
96,6
62,8
156,3
Dk/
04
x
Bk/
06
64,8
35,
0
94,
6
41,7
70,2
Dk/
04
xTer/
06
54,9
32,9
91,0
36,1
47,3
Bk/
06
x
Dk/
04
63,3
31,6
91,5
39,2
60,0
Ter/
06
xDk/
04
52,8
27,8
90,4
41,4
69,0
Qolgan duragaylarda ham umumiy hosildorlik qiyosiy navga nisbatan 11,3-23,3
t/ga yuqori bo‘ldi va 52,8-64,8 t/ga ni tashkil etdi. Qiyosiy navda umumiy hosildorlik
41,5 t/ga bo‘ldi.
Eng yuqori geterozislik samarasi F
1
Dk/
04
x Uz/
03
duragayida namoyon bo‘ldi va
u 137,0 % ni tashkil etdi. Quyidagi: F
1
Bk/
06
x Dk/
04
, F
1
Dk/
04
x Bk/
06
va F
1
Dk/
04
x Ter/
06
duragaylarida ham geterozislik samarasi kuzatildi, hamda u 31,6-35,0 % ni tashkil etdi.
Bu duragaylarda geterozis samarasi yuqori bo‘ldi va ular geterozis hisoblanadi.
Eng yuqori tovarbop hosil F
1
Dk/
04
x Uz/
03
, va F
1
Dk/
04
x Bk/
06
duragaylarida
kuzatildi va u 94,6-96,6% ni tashkil etdi. Bu qiyosiy navga nisbatan 6,0-9,1% ko‘p
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
190
demakdir. Eng yuqori ko‘rsatgichli ota- ona formasiga nisbatan esa F
1
Dk/
04
xUz/
03
va
F
1
Dk/
04
x Bk/
06
duragaylari 2,5 -4,5 % yuqori bo‘ldi.
5-jadval.
Pomidor F
1
duragaylarining bo‘rtma nematodasi bilan zararlanish darajasi, 2021-
2022y.y.
Duragay
va
ota-ona formalari
O‘simlik
soni
Zararlanish darajasi,
ball
O‘rtacha
zararlani
sh, ball
S,
%
R, %
0 1
2
3
4
Surxan-142,
k.n.
19
1
2
1
2,5 3
0,5
0,89
2
3,
6
39,0
L-Uz/
03
20
0 0
0,5 1
18,5
3,9
9
7,
5
100
L-Dk/
04
15,5
0 0
0
5
10,5
3,7
9
1,
2
100
L-Bk/
06
20
9 1
2
3
5
1,7
4
2,
5
52,5
L-Ter/
06
18
8 1
,5
0,5 0
0
0,12 3,
1
10,0
L – 773/80
20
2
0
0
0
0
0
0
0
0
Dk/
04
x Uz/
03
20
6
,
5
2
2
,5
8
,5
0,5
1,72
4
3,
2
6
7,5
Dk/
04
x Bk/
06
18,5
5
,
5
2
,5
1
,5
0
,5
0
0,35
8
,7
5
2
2,5
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
191
Dk/
04
xTer/
06
17
2
,
5
2
2
1
,5
0
0,56
1
4,
0
3
4,3
Bk/
06
x Dk/
04
18
4
,
5
0
3
,5
1
0
,5
0,65
1
5,
8
2
6,3
Izoh: S – kasallikning rivojlanishi, R – kasallikning tarqalishi.
Eng yuqori ertachi hosildorlik F
1
Dk/
04
x Uz/
03
duragayida kuzatildi va u 62,8 t/ga
ni tashkil etdi. Shunga muvofiq, ertachi hosil bo‘yicha geterozis samarasi ham shu
duragayda namoyon bo‘ldi, hamda u 156,3 % ni tashkil etdi. Bu ko‘rsatgichlar F
1
Dk/
04
x Bk/
06
va Ter/
06
x Dk/
04
duragaylarida yuqori bo‘lib, u muvofiq ravishda, ertachi
hosildorlik 41,4-41,7 t/ga, ertachi hosil geterozis samarasi 69,0-70,2 % ni tashkil qildi.
Bu duragaylar geterozisli duragaylar hisoblanadi.
Amal davrining oxirida duragaylarning ildizi qazilib, bo‘rtma nematodasi bilan
zararlanishi baholandi, 5-jadval.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, bo‘rtma nematodasiga chidamli liniyalar ishtirokida
yaratilgan duragaylarda chidamlilik kuzatildi. Duragaylarda qisman zararlanish
kuzatilgan bo‘lsada, biroq chidamlilik darajasi yuqori bo‘ldi.
Masalan: F
1
Dk/
04
xTer/
06
duragayida 14,7, F
1
Dk/
04
x Bk/
06
duragayida 29,7% va F
1
Bk/
06
x Dk/
04
duragayida
25,0% o‘simliklar mutlaqo zararlanmadi. Bu liniyalarda o‘rtacha zararlanish 0,35-
0,65 ballni tashkil etdi va ular amaliy chidamlilar guruhiga kiritildi.
XULOSA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Surxondaryo viloyatining agroiqlimiy sharoitida
ayniqsa gibrid navlar ochiq dalalarda yuqori samaradorlik beradi. An’anaviy navlar –
masalan, Volgograd 5/95 navi hosildorlik va chidamlilik bo‘yicha pastroq natijalar
berdi. Bu esa dehqonlarga zamonaviy, agrotexnik sharoitlarga mos navlardan
foydalanishni tavsiya etadi.
Ushbu tadqiqot davomida yuqori hosildorlikka erishishda agrotexnik tadbirlar:
to‘g‘ri sug‘orish, o‘z vaqtida o‘g‘itlash, kasalliklar va zararkunandalarga qarshi
kurashish muhim rol o‘ynashi aniqlangan. Kelajakda pomidor navlarining issiqlik va
qurg‘oqchilik stressiga chidamliligini chuqurroq o‘rganish zarur.
Shunday qilib, o‘rganilgan duragaylardan:
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
192
-
Eng yuqori meva vazni Dk/
04
x Bk/
06
va Bk/
06
x Dk/
04
duragaylarida kuzatildi
va u 110 g ni tashkil etdi.
-
Eng yuqori umumiy hosildorlik F
1
Dk/
04
x Uz/
03
duragayida kuzatildi va u 85,4
t/ga ni tashkil etib qiyosiy navga nisbatan 43,9 t/ga, yoki 206,7 % ga yuqori
bo‘ldi.
-
Eng yuqori geterozislik samarasi F
1
Dk/
04
xUz/
03
duragayida namoyon bo‘ldi va
u 137,0 % ni tashkil etdi.
-
Eng yuqori ertachi hosildorlik F
1
Dk/
04
xUz/
03
duragayida kuzatildi va u 62,8 t/ga
ni tashkil etdi. Shunga muvofiq, ertachi hosil bo‘yicha geterozis samarasi ham
shu duragayda namoyon bo‘ldi, va u 156,3 % ni tashkil etdi
-
Umumiy va ertachi hosildorligi, hamda shunga muvofiq geterozis samaradorligi
yuqori bo‘lgan F
1
Dk/
04
xUz/
03
, Ter/
06
x Dk/
04
va F
1
Dk/
04
x Bk/
06
duragaylari
ajratildi. Bular geterozisli duragaylar hisoblanadi.
-
Pomidor birinchi avlod duragaylarining iqtisodiy samaradorligi taxlili
natijalariga ko’ra eng yuqori hosildorlik quyidagi Dk x Uz,
Dk x Bk va Bk x
Dk duragaylarida kuzatildi.
-
Shunga muvofiq ushbu duragaylarda rentabillik darajasi yuqori
bo’lganligi kuzatildi va u
83,8 - 148
% ni tashkil etadi. Yoki bu duragaylarda
rentabillikning foizi qiyosiy navga nisbatan 309 – 622 % ga yuqori bo’ldi va
bular rentabilligi eng yuqori bo’lgan duragaylar hisoblanadi.
-
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Alpatev A.V.. Pomidorы. M., 1981. 304 s.
2.
Alpatev A.V., Aramov M.X. Isxodnыy material dlya seleksii tomata na
ustoychivost k nematodam. Plodoovoщnoe xozyaystvo. № 2, 1986.
−
S.
27
−
28.
3.
Aramov M.X., DjuraevaL.M. Iz opыta seleksii tomata na ustoychivost k
meloydoginam v Sredney Azii // V sb.: Gallovыe nematodы s.-x. kultur i
kompleksnыe merы borbы s nimi v otkrыtom i zaщiщennom grunte. –
Dushanbe. “Donish”, 1990.
−
S. 43
−
45
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
193
4.
Aramov. M.X. Ekologo geneticheskie osnovы seleksii tomata na
ustoychivost k patogenam i adaptivnuyu sposobnost. Avtoreferat. diss. dokt.
s.x. nauk- Sankt-Peterburg, 1994. 48 s.
5.
Ayropetova S.A., Xachatryan D.V. Rayonirovannыe i perspektivnыe sorta i
gibridы tomata, poluchennыe v Armenii na osnove dikix vidov i
raznovidnostey // Sovr. tend. V seleksii i semenovostvo ovoshnыx kultur.
M., 2010., tom I.
−
S. 53
−
57.
6.
Xayitovna, P. M., & Faxriddinovich, M. S. (2022). Types of corn grown in
Uzbekistan and their peculiarities.
Texas Journal of Agriculture and
Biological Sciences
,
3
, 59-63.
7.
Xayitovna, P. M., & Faxriddinovich, M. S. (2022). Cauliflower growing
technology.
Texas Journal of Multidisciplinary Studies
,
6
, 8-10.
8.
Khayitovna, P. M., & Faxriddinovich, M. S. (2022). Peculiarities of growing
cauliflower.
Science and innovation
,
1
(D3), 144-146.
9.
Faxriddinovich,
M.
S.
(2023).
ZIRK
(BERBERIS)
TURKUMI.
O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA
ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(16), 690-694.
10.
Xudaynazarovna, A. M., Raxmonovna, M. G., & Faxriddinovich, M. S.
(2023). OʻG ‘ITLARNING TURLARI-XUSUSIYATLARI, TUPROQ
STRUKTURASIGA
VA
O’SIMLIK
HOSILIGA
TA’SIRI.
O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(18), 204-208.
11.
Xayitovna, P. M., & Faxriddinovich, M. S. (2023). KARTOSHKANING
TARQALISH
HUDUDLARI.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(18), 209-212.
12.
Xayitovna, P. M., & Faxriddinovich, M. S. (2023). Exploiting Seasonal
Varieties of Tomato Cultivation for Enhanced Yield and Nutritional Impact
in Uzbekistan.
Indonesian Journal of Innovation Studies
,
23
, 10-21070.
13.
Abdullayev, M., & Mamarajabov, S. (2022). VARIETIES AND
ACHIEVEMENTS
OF
MOSH
PLANT
SELECTION
IN
UZBEKISTAN.
Science and innovation
,
1
(D6), 120-124.
14.
Xolmamatovna, X. M., To‘ychiyevna, D. J., Faxriddinovich, M. S., &
Bobirovich, A. M. (2022). TYPES OF SOILS COMMON IN UZBEKISTAN
AND THEIR CHARACTERISTICS.
American Journal Of Agriculture And
Horticulture Innovations
,
2
(09), 13-19.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
194
15.
Bobirovich, A. M., & Faxriddinovich, M. S. VARIETIES AND
ACHIEVEMENTS OF MOSH PLANT SELECTION IN UZBEKISTAN.
16.
Xayitovna, P. M., & Faxriddinovich, M. S. BIOLOGICAL AND
MORPHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF POTATOES.
17.
Jumageldiyevna, G. N., Abdujalilovna, A. M., & Faxriddinovich, M. S.
(2023). PISTA (PISTACIA) TURKUMI.
Innovation: The journal of Social
Sciences and Researches
,
1
(6), 36-38.
18.
Qizi, X. M. N., & Faxriddinovich, M. S. (2023). Achchiq Bodom
Turkumi.
Innovation: The journal of Social Sciences and Researches
,
1
(6),
141-149.
19.
Qizi, H. D. C., Qizi, J. G. D., Qizi, J. G. A., & Faxriddinovich, M. S. (2023).
JASMIN (JASMINUM) TURKUMI.
Innovation: The journal of Social
Sciences and Researches
,
1
(6), 53-56.
20.
Abdukarimovna, A. M., Muhiddinovna, K. A., & Faxriddinovich, M. S.
(2023). Tomato Pests.
Finland International Scientific Journal of Education,
Social Science & Humanities
,
11
(2), 427-430.
21.
Abdullayev, M., Ochilov, B., & Mamarajabov, S. (2022). VARIETIES AND
TYPES OF PEPPER IN UZBEKISTAN.
Science and innovation
,
1
(D7),
312-314.
22.
Jumageldiyevna, G. N., Abdujalilovna, A. M., & Faxriddinovich, M. S.
(2023). QAYRAG ‘OCH (ULMUS) TURKUMI.
Innovation: The journal of
Social Sciences and Researches
,
1
(6), 32-35.
23.
Pirimqulova, M., & Mamarajabov, S. (2022). BIOLOGICAL AND
MORPHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF POTATOES.
Science and
innovation
,
1
(D6), 88-91.
24.
Jumageldiyevna, G. N., & Faxriddinovich, M. S. (2023). KIVI O’SIMLIGI
HAQIDA.
Innovation: The journal of Social Sciences and Researches
,
1
(6),
12-17.
25.
Jumageldiyevna, G. N., & Faxriddinovich, M. S. (2023). ZARANG (ACER)
TURKUMI.
Innovation:
The
journal
of
Social
Sciences
and
Researches
,
1
(6), 6-11.
26.
Qizi, J. R. G. Z. D., O‘G‘Li, S. S. K., & Faxriddinovich, M. S. (2023). GO
‘ZAL KATALPANING MARFOLOGIYASI VA MANZARAVIYLIK
XUSUSIYATLARI.
Innovation: The journal of Social Sciences and
Researches
,
1
(6), 46-49.
27.
Pirimqulova, M. X., Mamarajabov, S. F., Abduvahobova, M. A. Q.,
Xolmatova, M. Y. Q., & Jumayev, I. B. O. G. L. (2023).
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
195
OʻZBEKISTONNING
O’RTA
MAVSUMDAGI
GULKARAM
NAVLARI.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences
,
3
(2), 661-665.
28.
Xayitovna, P. M., Faxriddinovich, M. S., & Bobomurod o’g’li, J. I.
OʻZBEKISTONNING O’RTA MAVSUMDAGI GULKARAM NAVLARI.
29.
Примкулова, М. Х., Мамарaжабов, С. Ф., Абдувахобова, М. А., &
Холматова,
М.
Ю.
(2023).
МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ
И
БИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ РАСТЕНИЯ ПАМИДОР,
СОРТА.
O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(19), 69-74.
