ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
176
OLMA CHIQINDISIDAN OZIQ OVQAT MAHSULOTLARI UCHUN
QADOQ ISHLAB CHIQARISH
Faxriddinova Xadicha Faxriddin qizi
Termiz davlat universiteti
Kimyo fakulteti Kimyo ta'lim yònalishi 3-kurs 222-guruh talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada olma chiqindilaridan oziq-ovqat mahsulotlari uchun biologik
parchalanuvchi qadoq (biopaket) ishlab chiqarish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Tadqiqotda ushbu chiqindilarni qayta ishlash orqali ekologik xavfsiz, atrof-muhitga
zarar yetkazmaydigan qadoqlash materiallarini yaratish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Bu
usul oziq-ovqat sanoatida chiqindilarni kamaytirish, barqaror ishlab chiqarish tizimini
shakllantirish hamda muqobil xomashyo manbalarini jalb etish imkonini beradi.
Maqolada olma po‘stlog‘i va urug‘lari asosida olinadigan pektin, sellyuloza va boshqa
tolali komponentlarning fizik-kimyoviy xossalari o‘rganilib, ularning biologik
parchalanish darajasi hamda oziq-ovqat bilan mosligi tajribaviy asosda baholangan.
Kalit so’zlar.
Olma chiqindisi, biologik qadoq, pektin, sellyuloza, oziq-ovqat
xavfsizligi, qayta ishlash, ekologik muqobil.
Abstract
This article analyzes the possibilities of producing biodegradable packaging
(biopackaging) for food products from apple waste. The study considers ways to create
environmentally friendly, environmentally friendly packaging materials by recycling
these wastes. This method allows reducing waste in the food industry, forming a
sustainable production system, and attracting alternative sources of raw materials. The
article studies the physicochemical properties of pectin, cellulose, and other fibrous
components obtained from apple peels and seeds, and evaluates their biodegradability
and compatibility with food on an experimental basis.
Keywords.
Apple waste, bio-packaging, pectin, cellulose, food safety,
recycling, ecological alternative.
KIRISH
Bugungi kunda global miqyosda atrof-muhitni muhofaza qilish, chiqindilarni
kamaytirish va ularni qayta ishlash orqali barqaror rivojlanishga erishish muhim
strategik maqsadlarga aylangan. Ayniqsa, oziq-ovqat sanoatida foydalaniladigan
plastik asosli qadoqlash materiallarining muqobil variantlarini ishlab chiqish tobora
dolzarb bo‘lmoqda. Ma’lumki, polimer asosli qadoqlar uzoq muddat parchalanmaydi
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
177
va ekologik muhitga katta zarar yetkazadi. Shu boisdan, biologik jihatdan
parchalanadigan, tabiiy xomashyolardan tayyorlanadigan qadoq turlariga qiziqish ortib
bormoqda.
Olma (Malus domestica) O‘zbekiston va boshqa agrar hududlarda keng
yetishtiriladi. Qayta ishlash sanoatida (sharbat, murabbo, pyure, kompot va b.) olma
po‘stlog‘i va urug‘lari katta miqdorda chiqindi sifatida ajralib chiqadi. Bu chiqindilar
ko‘p hollarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri tashlab yuboriladi yoki hayvonlar uchun yem sifatida
ishlatiladi. Shu bilan birga, bu moddalarda pektin, sellyuloza, flavonoidlar kabi
qimmatli komponentlar mavjud bo‘lib, ularni ekstraksiya qilish va qadoqlash sanoatida
qo‘llash mumkin.
Ushbu maqolada olma chiqindilaridan biologik qadoq olish texnologiyasi
asosida tajribaviy va nazariy tahlillar o‘tkazilib, bu jarayonning texnologik va ekologik
jihatdan samaradorligi yoritiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
So‘nggi yillarda olma chiqindilarini qayta ishlash bo‘yicha bir qator ilmiy
ishlar amalga oshirilgan. Jumladan, Xitoylik tadqiqotchilar (Zhang et al., 2021) olma
po‘stlog‘idan olingan pektinning qadoq ishlab chiqarishda plastik plyonkalar o‘rnini
bosuvchi materialga aylanishini ko‘rsatgan. O‘zbekistonlik olimlar (To‘xtayev va b.,
2019) esa olma chiqindilarining biomassa sifatida energiya manbai sifatida qo‘llanishi
ustida ishlashgan.
Pektin asosidagi plyonkalar nafaqat ekologik, balki oziq-ovqat bilan biologik
mosligi yuqori bo‘lgan materialdir. Amerika kimyoviy jamiyati (ACS) 2020-yilda
nashr etgan maqolada aytilishicha, pektin, kraxmal va gelatin asosidagi plyonkalar
mikroorganizmlar tomonidan tezda parchalanadi va tuproqqa zarar yetkazmaydi.
O‘zbekiston sharoitida bu boradagi ilmiy izlanishlar cheklangan bo‘lib, aynan olma
chiqindisidan qadoq olish bo‘yicha izchil texnologik tavsiyalar hali to‘liq
shakllanmagan.
Tadqiqot quyidagi bosqichlarda amalga oshirildi:
1.
Xomashyo tayyorlash
: Farg‘ona vodiysidagi sharbat zavodlaridan olma
po‘stlog‘i va urug‘lari namunalar olingan.
2.
Pektin ekstraksiyasi
: Suvli kislota muhitida 80 °C da 2 soat davomida
pektin ajratib olindi.
3.
Polimer asos tayyorlash
: Pektin + sellyuloza + kraxmal + glycerin
komponentlari aralashtirilib, yupqa massa tayyorlandi.
4.
Qadoq shakllantirish
: Tayyor massa petri idishlarga quyilib, 60 °C da
quritilib, plyonka hosil qilindi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
178
5.
Biologik parchalanish testi
: Tayyor qadoqlar 30 kun davomida nam
kompostga qo‘yilib, vizual va gravimetrik tahlillar asosida parchalanish darajasi
baholandi.
6.
Mikrobiologik xavfsizlik testi
: Salmonella va E.coli bakteriyalariga
nisbatan qadoq yuzasining reaksiya darajasi o‘rganildi.
NATIJALAR
O‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, olma chiqindisidan tayyorlangan qadoq
quyidagi xossalarga ega bo‘ldi:
№
Ko‘rsatkich
Qiymati
1
Qalinligi
0,32 mm
2
Parchalanish muddati (kompostda)
28 kun
3
Tabiiy nurdan himoyalash darajasi
85% (UV)
4
Namlik o‘tkazuvchanligi
21 g/m²/24 soat
5
Mikrob xavfsizlik darajasi
99% steril (E.coli)
6
Foydalanilgan chiqindi miqdori
1 kg olma chiqindisidan ≈ 12
ta qadoq
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ushbu biologik plyonka oziq-ovqat mahsulotlari
(non, qandolat mahsulotlari, quritilgan mevalar)ni qisqa muddatli qadoqlash uchun
ekologik jihatdan maqbul variant hisoblanadi.
Tadqiqot davomida tayyorlangan olma chiqindisi asosidagi biologik
qadoqlarning fiziko-kimyoviy, mikrobiologik va texnologik xossalari quyidagi
mezonlar bo‘yicha tahlil qilindi:
№
Ko‘rsatkich
O‘lchov
birligi
O‘rtacha
qiymati
Qiyosiy baho
(plastik bilan)
1
Plyonka qalinligi
mm
0,32
0,02 (plastikdan
qalinroq)
2
Tabiiy yorug‘likni
o‘tkazish darajasi
%
74
O‘rtacha (yarim
shaffof)
3
UV himoya
koeffitsienti
%
85
Yaxshi
4
Namlikka
chidamlilik (24 soat)
g/m²/kun
21
Past (tez
namlanadi)
5
O‘rtacha quruqlik
massasi yo‘qotilishi
% (28 kundan
so‘ng)
93
Juda yuqori
(bioparchalanadi)
6
Biologik moslik (pH
7da oziq bilan)
Baholash (1–
10)
9,2
Yuqori moslik
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
179
7
Saqlashda
egiluvchanlik (30
kun)
Yopishuvsiz % 86
Mos
8
Mikrob ifloslanishga
chidamlilik
% steril qolgan
yuzasi
99,1 (E.coli)
Juda yuqori
Shuningdek, tayyorlangan biologik qadoqlar quyidagi maxsus sharoitlarda
sinovdan o‘tkazildi:
•
Harorat turg‘unligi
: 0–40°C oralig‘ida o‘z shaklini saqlab qoldi;
•
Mikroblarga nisbatan chidamlilik
: Salmonella spp., E.coli, Aspergillus
niger kabi organizmlarga qarshi yuzaning passiv himoya reaksiyasi aniqlangan;
•
Yog‘ va spirtli muhitga chidamlilik
: 10% yog‘li, 5% spirtli muhitda
plyonkaning deformatsiyasi aniqlanmagan;
•
Organoleptik xususiyatlar
: Plyonka hidsiz, oziq-ovqatga ta’m yoki rang
bermaydi, bu esa oziq-ovqat qadoqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Yana bir muhim jihat shundaki, tadqiqot davomida har bir kilogramm olma
chiqindisidan o‘rtacha 150–180 g qadoq material olish mumkinligi aniqlandi. Bu esa
chiqindining 15–20% qismini samarali iqtisodiy resursga aylantirish imkonini beradi.
Dastlabki iqtisodiy baholashlarga ko‘ra, ushbu biologik qadoqning ishlab chiqarish
tannarxi odatiy plastik qadoqqa nisbatan 18–22% arzonroq bo‘lishi mumkin, ayniqsa
xomashyo bepul chiqindi sifatida olinayotgan holatlarda.
Ushbu natijalar olma chiqindilarining nafaqat ekologik, balki iqtisodiy jihatdan
ham istiqbolli xomashyo ekanligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, bunday qadoqlarning
mavjud ekologik standartlarga (ASTM D6400, EN 13432) qisman mosligi aniqlangan
bo‘lib, bu kelajakda ularni sanoat miqyosida ishlab chiqarish uchun normativ asoslar
yaratishga xizmat qiladi.
XULOSA
Olma chiqindilaridan foydalanib, oziq-ovqat mahsulotlari uchun biologik
parchalanadigan qadoq ishlab chiqarish texnologiyasi ekologik, iqtisodiy va texnologik
jihatdan istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Ushbu innovatsion yondashuv orqali:
•
Chiqindilarning tabiiy muhitga salbiy ta’siri kamayadi;
•
Import qadoqlash materiallariga bo‘lgan ehtiyoj qisqaradi;
•
Mahalliy qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining qiymati oshadi;
•
Barqaror ishlab chiqarish tizimi shakllanadi.
Maqolada bayon etilgan ilmiy-tajriba asoslari O‘zbekiston oziq-ovqat sanoati
uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, chiqindilarni iqtisodiy resursga aylantirishning
real mexanizmini taklif etadi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-6
180
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Zhang Y., Li X., Wang H. Biodegradable Films Based on Apple Peel
Pectin: Preparation and Properties // Journal of Polymers and the Environment. – 2021.
– Vol. 29(3). – P. 820–829.
2.
To‘xtayev B., Yusupova N., Soliyev D. Olma chiqindilaridan
biokimyoviy moddalarning ajratib olinishi // O‘zbekiston biologiya jurnali. – 2019. –
№4. – B. 41–46.
3.
Рустамова З., Алимова Д. Экологик хатарсиз қадоқ материаллари
тўғрисида // Технология и рынок. – 2020. – №6. – С. 55–59.
4.
Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. –
Cambridge University Press, 2003. – 488 p.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi. “Yashil
texnologiyalar strategiyasi”, 2022.
