ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-8
18
1917-YILGI INQILOBLAR VA O‘ZBEKISTONNING SOVET DAVRIGA
KIRISHI
Abduraxmonov Azamat Ostanaqulovich
O'roqov Botir Muzaffar o'g'li
Termiz Iqtisodiyot va servis universiteti
Pedagogika va ijtimiy-gumanitar fanlar fakulteti
Annotatsiya
Ushbu maqolada 1917-yilda Rossiyada sodir bo‘lgan Fevral va Oktyabr
inqiloblari jarayonlari hamda ularning Turkiston o‘lkasiga, xususan, hozirgi
O‘zbekiston hududiga ta’siri yoritiladi. Maqolada inqiloblardan keyin yuzaga kelgan
siyosiy bo‘shliq, hokimiyat uchun kurash, Sovet hokimiyatining o‘rnatilishi, mahalliy
milliy kuchlarning qarshilik harakatlari va Sovet davlatchiligining shakllanish
bosqichlari haqida tahliliy ma’lumot berilgan. Shuningdek, yangi hokimiyatning
iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalardagi islohotlari hamda ularning oqibatlari ko‘rib
chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Fevral inqilobi, Oktyabr inqilobi, Turkiston o‘lkasi, Sovet hokimiyati,
mustamlakachilik, jadidchilik, Basmachilik, Sovet davri.
РЕВОЛЮЦИИ 1917 ГОДА И ВСТУПЛЕНИЕ УЗБЕКИСТАНА В
СОВЕТСКУЮ ЭПОХУ
Абдурахмонов Азамат Останакулович
Уроков Ботир Музаффарович
Термезский университет экономики и сервиса
Педагогический и социально-гуманитарный факультеты
Аннотация
В статье рассматриваются процессы Февральской и Октябрьской революций в
России 1917 года и их влияние на Туркестанский край, в частности на
территорию современного Узбекистана. В статье дается аналитическая
информация о политическом вакууме, возникшем после революций, борьбе за
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-8
19
власть, установлении Советской власти, движении сопротивления местных
национальных сил и этапах становления советской государственности. Также
рассматриваются реформы нового правительства в экономической, социальной
и культурной сферах и их последствия.
Ключевые слова:
Февральская революция, Октябрьская революция,
Туркестанский край, Советская власть, колониализм, джадидизм, басмачество,
советская эпоха.
THE REVOLUTIONS OF 1917 AND THE ENTRY OF UZBEKISTAN INTO
THE SOVIET ERA
Abdurakhmonov Azamat Ostanaqulovich
O‘roqov Botir Muzaffar o'g'li
Termez University of Economics and Service
Faculty of Pedagogy and Social and Humanities
Annotation
This article covers the processes of the February and October Revolutions that took
place in Russia in 1917 and their impact on the Turkestan region, in particular on the
territory of present-day Uzbekistan. The article provides analytical information about
the political vacuum that arose after the revolutions, the struggle for power, the
establishment of Soviet power, the resistance movements of local national forces and
the stages of the formation of Soviet statehood. It also examines the reforms of the new
government in the economic, social and cultural spheres and their consequences.
Keywords:
February Revolution, October Revolution, Turkestan region, Soviet
power, colonialism, Jadidism, Basmachi, Soviet era.
Kirish
XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi chuqur ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
inqirozga yuz tutdi. Birinchi jahon urushining og‘ir oqibatlari, iqtisodiy tanazzul,
siyosiy beqarorlik hamda ijtimoiy tengsizlik Rossiya hududida keng ko‘lamli norozilik
kayfiyatlarini kuchaytirdi. 1917-yilning Fevralida Rossiya monarxiyasi ag‘darildi va
Muvaqqat hukumat tuzildi. Shu bilan imperiyaning barcha mustamlaka hududlarida,
jumladan, Turkiston o‘lkasida ham yangi siyosiy vaziyat yuzaga keldi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-8
20
Fevral inqilobi dastlab mahalliy milliy kuchlar orasida katta umid uyg‘otdi. O‘lkaning
ilg‘or ziyolilari, jumladan jadidchilar, o‘z milliy muxtoriyatlarini tuzish va islohotlar
o‘tkazish imkoniyatini ko‘ra boshladilar. Ammo Muvaqqat hukumatning
mustamlakachilik siyosatini davom ettirishi, aholini siyosiy tenglik va erkinlik bilan
ta’minlamasligi, mahalliy hokimiyat organlarida asosan rus amaldorlarining qolishi
milliy kuchlarning noroziligiga sabab bo‘ldi.
1917-yilning oktyabrida bolsheviklar hokimiyatni qo‘lga oldilar. Bu voqea butun
Rossiya imperiyasi hududida yangi davr — Sovet davri boshlanishiga sabab bo‘ldi.
Turkiston o‘lkasida ham Sovet hokimiyatini o‘rnatish jarayoni boshlanib, u ko‘pincha
keskin qarama-qarshiliklar, qurolli to‘qnashuvlar va mahalliy aholi qarshilik harakati
bilan kechdi.
Asosiy qism
1. Fevral inqilobi va Turkiston o‘lkasidagi siyosiy vaziyat
1917-yil Fevral inqilobi Rossiyada monarxiya tuzumini tugatdi. Turkiston o‘lkasida bu
davrda hokimiyat Muvaqqat hukumat vakillarining qo‘liga o‘tdi. Toshkentda tuzilgan
Turkiston qo‘mitasi, asosan, rus amaldorlaridan iborat bo‘lib, mahalliy aholiga siyosiy
hokimiyatda deyarli o‘rin berilmadi.
Fevral inqilobi dastlab siyosiy partiyalar va harakatlarning jonlanishiga sabab bo‘ldi.
Mahalliy ziyolilar orasida jadidchilar faoliyatini kengaytirdi. Ular yangi maktablar
ochish, ta’lim tizimini isloh qilish, milliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarini yaratish
tarafdori edilar. Biroq Muvaqqat hukumat mustamlakachilik siyosatini yumshatmadi.
Bu esa milliy kuchlarning noroziligini kuchaytirdi va ularni siyosiy muxtoriyat talab
qilishga undadi.
2. Qo‘qon Muxtoriyati va uning fojiali taqdiri
Fevral inqilobidan so‘ng yuzaga kelgan siyosiy imkoniyatlardan foydalangan holda,
1917-yilning noyabrida Qo‘qon shahrida Turkiston Muxtoriyati e’lon qilindi. Qo‘qon
Muxtoriyati hukumatiga Mustafo Cho‘qay, Munavvarqori Abdurashidxonov,
Ubaydulla Xo‘jayev kabi yetakchilar boshchilik qildi.
Muxtoriyat dasturida Turkiston aholisiga milliy o‘zini o‘zi boshqarish huquqi, diniy
erkinlik, ta’lim islohoti va iqtisodiy mustaqillik kabi masalalar ko‘zda tutilgan edi.
Ammo bolsheviklar bu hukumatni o‘z hokimiyatlariga tahdid deb bildilar.
1918-yil fevralida Sovet qo‘shinlari Qo‘qonga bostirib kirib, Muxtoriyatni kuch bilan
tugatdi. Qo‘qon fojeasi deb atalgan ushbu voqeada minglab tinch aholi halok bo‘ldi.
Bu voqea Turkiston o‘lkasida Sovet hokimiyatiga nisbatan chuqur ishonchsizlik va
dushmanlik kayfiyatini kuchaytirdi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-8
21
3. Oktyabr inqilobi va Sovet hokimiyatining o‘rnatilishi
1917-yilning oktyabrida bolsheviklar Rossiyada hokimiyatni egalladi. Turkiston
o‘lkasida Sovet hokimiyatini o‘rnatish jarayoni murakkab va notekis kechdi. Toshkent,
Samarqand, Farg‘ona kabi yirik shaharlarda Sovet hokimiyati nisbatan tez o‘rnatilgan
bo‘lsa, qishloq joylarda mahalliy aholi qarshilik ko‘rsatdi.
Bolsheviklar dastlab “yer – dehqonga, tinchlik – xalqlarga” shiorlarini ilgari surib,
kambag‘al qatlamlar orasida ma’lum darajada qo‘llab-quvvatlashga erishdilar. Ammo
tez orada Sovet hokimiyatining markazlashtirilgan va qat’iy boshqaruv tizimi,
majburiy rekvizitsiya siyosati hamda diniy qadriyatlarni cheklash choralari keng
norozilikka sabab bo‘ldi.
4. Basmachilik harakati va qurolli qarshilik
Qo‘qon Muxtoriyatining qurolli yo‘l bilan tugatilishi, sovetlarning majburiy iqtisodiy
choralariga qarshi norozilik va diniy-madaniy qadriyatlarni toptash natijasida
Turkiston o‘lkasida keng ko‘lamli qurolli qarshilik harakati — Basmachilik boshlandi.
Basmachilar safida sobiq xonlik amaldorlari, diniy yetakchilar, oddiy dehqonlar va
jadidchilik harakati tarafdorlari ham bor edi. Ular asosan Farg‘ona vodiysi,
Surxondaryo, Qashqadaryo va Xorazm hududlarida faoliyat yuritdilar. Harakatning
maqsadi Sovet hokimiyatini ag‘darish va mustaqil, islomiy davlat tuzish edi.
1920-yillarning boshlariga kelib, Sovet hukumati katta harbiy kuch va siyosiy
murosalar orqali Basmachilik harakatini bostirdi. Bu jarayonda minglab odamlar
qurbon bo‘ldi.
5. O‘zbekistonning Sovet davlatchiligiga kirishi
1920-yilda Xiva xonligi tugatilib, Xorazm Xalq Sovet Respublikasi tuzildi. 1920-yilda
Buxoro amirligi ham tugatilib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi e’lon qilindi. 1924-
yilda esa SSSR tarkibida milliy-hududiy chegaralanish siyosati amalga oshirildi.
Natijada, O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi (O‘zSSR) tashkil topdi va 1925-
yilda SSSRning to‘la huquqli a’zosi bo‘ldi. Bu davrdan boshlab O‘zbekiston Sovet
ittifoqi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimiga to‘liq integratsiyalashdi.
6. Sovet hokimiyatining dastlabki islohotlari
Sovet davri boshida iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda bir qator islohotlar amalga oshirildi.
Yerlarga kollektiv xo‘jalik tizimi joriy etildi, savdo va sanoat milliylashtirildi. Ta’lim
sohasida yangi maktablar ochildi, savodsizlikka qarshi keng ko‘lamli kampaniyalar
o‘tkazildi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-8
22
Biroq bu islohotlar ko‘pincha zo‘ravonlik bilan amalga oshirildi. Diniy maktablar
yopildi, masjid va madrasalar faoliyati cheklab qo‘yildi. Mahalliy ziyolilar orasida
“xalq dushmani” tamg‘asi bilan repressiyalar boshlandi.
Xulosa
1917-yilgi inqiloblar Rossiya imperiyasining butun hududida, jumladan, Turkiston
o‘lkasida ham tub siyosiy o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Fevral inqilobi milliy kuchlarga
umid bag‘ishlagan bo‘lsa, Oktyabr inqilobi Sovet hokimiyatini o‘rnatish va
markazlashgan boshqaruv tizimini joriy etish bilan yakunlandi.
O‘zbekiston hududida Sovet hokimiyatining o‘rnatilishi keskin qarshilik va qurolli
to‘qnashuvlar bilan kechdi. Qo‘qon Muxtoriyatining kuch bilan tugatilishi,
Basmachilik harakatining bostirilishi va milliy-hududiy chegaralanish siyosati
O‘zbekistonni Sovet davlatchiligiga olib kirdi.
Sovet davri bir tomondan ta’lim, sanoat va infratuzilma rivojiga hissa qo‘shgan bo‘lsa,
boshqa tomondan milliy o‘zlikni cheklash, diniy qadriyatlarni toptash va siyosiy
repressiyalar kabi og‘ir oqibatlarga ham olib keldi. 1917-yilgi inqiloblar va Sovet
hokimiyatining o‘rnatilishi O‘zbekiston tarixida murakkab va qarama-qarshi baholarga
ega davr sifatida qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Muhammadjonov, A. *O‘zbekiston tarixi*. — Toshkent: O‘zbekiston, 2010.
2. Qodirov, A. *Jadidchilik va milliy uyg‘onish harakati*. — Toshkent: Ma’naviyat,
2012.
3. Abdurahmonov, A. *XX asrda Turkiston*. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015.
4. Holmatov, M. *Basmachilik harakati tarixi*. — Toshkent: Fan, 2007.
5. Keller, S. *To Moscow, Not Mecca: The Soviet Campaign Against Islam in Central
Asia*. — Westport: Praeger, 2001.
6. Khalid, A. *The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia*. —
Berkeley: University of California Press, 1998.
7. Bregel, Y. *An Historical Atlas of Central Asia*. — Leiden: Brill, 2003.
8. Allworth, E. *Central Asia: 130 Years of Russian Dominance, A Historical
Overview*. — Durham: Duke University Press, 1994.
9. Shukurov, Q. *O‘zbekistonning yangi tarixi: Sovet davri*. — Toshkent: Universitet,
2011.
10. Soucek, S. *A History of Inner Asia*. — Cambridge: Cambridge University Press,
2000.
