ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
14
ROSSIYA IMPERIYASI DAVRIDA TURKISTON O‘LKASI
Abduraxmonov Azamat Ostanaqulovich
O'roqov Botir Muzaffar o'g'li
Termiz Iqtisodiyot va servis universiteti
Pedagogika va ijtimiy-gumanitar fanlar fakulteti
Annotatsiya
Ushbu maqolada XIX asrning ikkinchi yarmidan XX asr boshlariga qadar
Rossiya imperiyasi tarkibiga qo‘shib olingan Turkiston o‘lkasining siyosiy, iqtisodiy
va madaniy hayoti tahlil qilinadi. Maqolada Rossiya istilosining asosiy bosqichlari,
Turkiston general-gubernatorligi boshqaruv tizimi, mustamlakachilik siyosatining
ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari hamda o‘lka madaniyatida yuz bergan o‘zgarishlar
yoritilgan. Shuningdek, mustamlakachilik davrida paydo bo‘lgan milliy uyg‘onish
jarayonlariga ham e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Turkiston o‘lkasi, Rossiya imperiyasi, general-gubernatorlik,
mustamlakachilik, iqtisodiy o‘zgarishlar, madaniy hayot, milliy uyg‘onish.
TURKESTAN REGION DURING THE RUSSIAN EMPIRE
Abdurakhmonov Azamat Ostanaqulovich
Urokov Botir Muzaffar o'g'li
Termez University of Economics and Service
Faculty of Pedagogy and Social and Humanities
Abstract
This article analyzes the political, economic and cultural life of the Turkestan region,
which was incorporated into the Russian Empire from the second half of the 19th
century to the beginning of the 20th century. The article covers the main stages of the
Russian occupation, the system of governance of the Turkestan Governorate-General,
the socio-economic consequences of colonial policy, and the changes that occurred in
the culture of the region. Attention is also paid to the processes of national revival that
emerged during the colonial period.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
15
Keywords:
Turkestan, Russian Empire, Governor-General, colonialism, economic
changes, cultural life, national revival.
ТУРКЕСТАНСКИЙ КРАЙ В СОСТАВЕ РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ
Абдурахмонов Азамат Останакулович
Уроков Ботир Музаффарович
Термезский университет экономики и сервиса
Педагогический и социально-гуманитарный факультеты
Аннотация
В статье анализируется политическая, экономическая и культурная жизнь
Туркестанского края, входившего в состав Российской империи со второй
половины XIX до начала XX века. В статье рассматриваются основные этапы
российской оккупации, система управления Туркестанского генерал-
губернаторства, социально-экономические последствия колониальной политики
и изменения, произошедшие в культуре региона. Также уделяется внимание
процессам национального возрождения, начавшимся в колониальный период.
Ключевые слова:
Туркестан, Российская империя, генерал-губернаторство,
колониализм, экономические изменения, культурная жизнь, национальное
возрождение.
Kirish
XIX asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyo tarixida tub burilish yuz berdi.
Rossiya imperiyasi bosqinchilik yurishlari natijasida mintaqadagi uchta yirik davlat —
Qo‘qon xonligi, Xiva xonligi va Buxoro amirligining katta qismi o‘z tasarrufiga olindi.
1867-yilda “Turkiston general-gubernatorligi” tuzilib, bu hudud Rossiya
imperiyasining rasmiy mustamlakasiga aylandi.
Rossiya istilosidan so‘ng mintaqada boshqaruv tizimi tubdan o‘zgardi: mahalliy
hokimiyat vakolatlari keskin cheklab qo‘yildi, iqtisodiy hayot imperiya manfaatlariga
bo‘ysundirildi. Temiryo‘llar, yangi shaharlar va harbiy istehkomlar qurildi, ammo
bular asosan Rossiya ma’muriyati va savdogarlari manfaatlariga xizmat qildi. Shu
bilan birga, mustamlaka siyosati mahalliy madaniyat va ta’lim tizimiga ham ta’sir
ko‘rsatdi.
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
16
Turkiston o‘lkasi Rossiya mustamlakachilik siyosatining murakkab tajribasini boshdan
kechirdi. Bir tomondan, bu davrda ayrim sohalarda texnik va ma’muriy yangiliklar
joriy etilgan bo‘lsa, boshqa tomondan, milliy o‘zlik va siyosiy mustaqillik keskin
cheklangan edi.
Asosiy qism
1. Turkistonning Rossiya tomonidan bosib olinishi
Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoga yurishlari 1850-yillardan boshlab kuchaydi.
1865-yilda Toshkent bosib olindi, 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tuzildi.
1873-yilda Xiva xonligi Rossiya protektoratiga aylantirildi, 1876-yilda esa Qo‘qon
xonligi butunlay tugatilib, Farg‘ona viloyati tashkil etildi. Buxoro amirligi rasmiy
mustaqilligi saqlab qolingan bo‘lsa-da, amalda Rossiya siyosiy nazorati ostida edi.
Bu jarayonlarda Rossiya harbiy kuchlari bilan birga diplomatik vositalardan ham
foydalandi. Harbiy yurishlar natijasida yuz minglab odamlar talafot ko‘rdi, ko‘plab
shahar va qishloqlar vayron qilindi.
2. General-gubernatorlik boshqaruv tizimi
Turkiston general-gubernatori bevosita Rossiya imperatori tomonidan tayinlanar va
unga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysunardi. General-gubernatorlikka bir necha viloyatlar:
Sirdaryo, Samarqand, Farg‘ona, Kaspiyorti va keyinchalik Semirechye viloyatlari
kirgan. Viloyatlar boshida harbiy gubernatorlar turar, ularning qo‘l ostida esa uyezd
boshliqlari faoliyat yuritardi.
Mahalliy aholi boshqaruvda deyarli ishtirok eta olmas edi. Sud tizimida ham ikki
yoqlama tuzilma bo‘lib, ruslar uchun Rossiya qonunlari, mahalliy musulmon aholi
uchun esa shariat va odat huquqi amal qilgan.
3. Iqtisodiy o‘zgarishlar
Rossiya imperiyasi Turkistonni asosan xom ashyo bazasiga aylantirdi. Paxtachilik
keskin rivojlantirildi, chunki Rossiyaning to‘qimachilik sanoati arzon xom ashyo talab
qilardi. 1880–1890-yillarda Turkiston temiryo‘llari qurildi, bu esa paxta va boshqa
mahsulotlarni tezda Rossiya bozoriga yetkazish imkonini berdi.
Mahalliy hunarmandchilik esa asta-sekin inqirozga yuz tutdi, chunki Rossiya sanoat
mahsulotlari mahalliy bozorni egallab oldi. Soliq tizimi ham imperiya foydasiga ishladi
— aholidan ko‘plab soliqlar undirildi, yer-suv masalalarida esa rus ko‘chmanchilari
foydasiga qarorlar qabul qilindi.
4. Madaniy hayot va milliy uyg‘onish
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-7
17
Rossiya istilosi davrida mahalliy madaniyat cheklovlarga uchragan bo‘lsa-da, ayrim
yangiliklar ham kiritildi. Rus-tuzem maktablari ochildi, ammo ularning asosiy maqsadi
rus tilini o‘rgatish va mahalliy aholini imperiya siyosatiga moslashtirish edi.
Shu davrda jadidchilik harakati shakllandi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori
Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat kabi ma’rifatparvarlar yangi usul maktablari ochib,
milliy uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib qilishdi. Matbuot rivojlana boshladi, gazeta va
jurnallar paydo bo‘ldi.
Xulosa
Rossiya imperiyasi davrida Turkiston o‘lkasi siyosiy mustaqilligini yo‘qotdi va
mustamlaka hududiga aylandi. Bu davr mintaqada katta iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
o‘zgarishlar davri bo‘ldi. Rossiya paxtachilikni rivojlantirib, Turkistonni o‘z sanoati
uchun xom ashyo manbaiga aylantirdi, shu bilan birga, mahalliy hunarmandchilik va
iqtisodiy mustaqillik zaiflashdi.
Madaniyat sohasida rus ta’lim tizimi va matbuotning kirib kelishi yangi imkoniyatlar
yaratgan bo‘lsa-da, bu jarayon milliy o‘zlik va mustaqillik hissining kuchayishiga ham
olib keldi. Natijada, XX asr boshlarida milliy uyg‘onish harakatlari kuchayib,
jadidchilik g‘oyalari Turkiston xalqlarining siyosiy ongini shakllantirishda muhim rol
o‘ynadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Muhammadjonov, A. *O‘zbekiston tarixi*. — Toshkent: O‘zbekiston, 2010.
2. Abdurahmonov, A. *Turkiston o‘lkasi Rossiya imperiyasi davrida*. — Toshkent:
Yangi asr avlodi, 2016.
3. Qodirov, A. *Jadidchilik harakati tarixi*. — Toshkent: Ma’naviyat, 2012.
4. Holmatov, M. *Markaziy Osiyo mustamlaka davrida*. — Toshkent: Fan, 2004.
5. Becker, S. *Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924*.
— Cambridge: Harvard University Press, 1968.
6. Khalid, A. *The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia*. —
Berkeley: University of California Press, 1998.
7. Bregel, Y. *An Historical Atlas of Central Asia*. — Leiden: Brill, 2003.
8. Soucek, S. *A History of Inner Asia*. — Cambridge: Cambridge University Press,
2000.
9. Allworth, E. *Central Asia: 130 Years of Russian Dominance, A Historical
Overview*. — Durham: Duke University Press, 1994.
10. Bartold, V.V. *Turkestan Down to the Mongol Invasion*. — London: Luzac, 1928.
