ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-1
112
QISHLOQ XOJALIGI YERLARIDA MONITORING YURITISHDA
XORIJIY DAVLATLAR TAJRIBALARI
IDIYEVA XADICHA
FAXRIDDINOVNA
Buxoro tabiiy resurslarni boshqarish
institute
Yer resurslaridan foydalanish va
boshqarish yo‘nalishi 2-kurs magistri
FARMONOVA FOTIMA
FAXRIDDINOVNA
Buxoro davlat universiteti
Ekologiya yo‘nalishi 1-kurs magistri
Annotatsiya
: Mamlakatimiz iqtisodiyoti rivojlanishining asosiy omillaridan biri
ularda mavjud tabiiy manbalardan oqilona foydalanish va monitoringini olib boorish
hisoblanadi. Yer - ana sayyoramizda mavjud manbalarning asosiysidir. Yer haqidagi
ma’lumotlarlardan foydalanish uning hosildorligini oshirish, yer sifatini pasayib
ketishining oldini olishga yordam beradi. Davlatimiz qishloq xo'jaligida meliorativ
jarayonlarni monitoring qilish uchun raqamli tehnologiyalardan foydalanish va asosiy
e'tibor uchuvchisiz uchish vositalari (UUV) yordamida meliorativ jarayonlarni
monitoring qilish va nazorat qilishning zamonaviy usullariga qaratigan.
Kalit so'zlar:
Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish, monitoring, UUV (dronlar),
raqamli yechimlar, raqamli texnologiyalar, melioratsiya.
Maqola matni:
Yer va boshqa ko‘chmas mulklar haqida ko‘plab ma’lumotlarni
bir joyga yig‘ish, ularni qayta ishlash, saqlash va zarur bo‘lganda ulardan foydalanish
muammolarini yechish maqsadida yer yoki ko‘chmas mulk kadastri tizimi tuziladi.
Hozirgi zamon kadastr tizimi har bir xorijiy mamlakatda o‘z xususiyatlariga ega va
buni rivojlantirishda raqamli tehnologiyalar va dronlardan foydalanish muhim o`rin
egalaydi.
Dronlarning turlari.
Dronlar ikkita asosiy guruhga bo'linadi: qo'zg'almas qanotli
va aylanuvchi qanotli. Qo`zg`almas qanotli dron samolyotga o'xshaydi va aerodinamik
ko`tarilish yordamida uchadi. Aylanadigan qanotli UUVlarni vertolyot va ko'p
motorlilarga bo'lish mumkin. Vertolyotlarda bitta katta parrak bor, aylanuvchilarda esa
bir nechta kichik parakllar mavjud.
Qishloq xo'jaligida dronlarning dolzarbligi sabablari.
Qishloq xoʻjaligi oʻzining
jadal rivojlanishi va raqamlashuvi tufayli kosmik suratga olish bilan birga dronlardan
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-1
113
foydalanishning istiqbolli yoʻnalishlaridan biridir [11]. UUV yordamida dalaning
borish qiyin bo'lgan joylariga yetib borish va ularning holatini baholash mumkin
bo'ladi. Bunday baholash katta maydon uchun tez va darhol amalga oshirilishi mumkin
[1]. Bundan tashqari, UUVlar korxonada aqlli qishloq xo'jaligini tashkil etishda
kompleks yondashuvni joriy qilishda ma'lumotlarni yig'ishning asosiy yoki qo'shimcha
vositasi bo'lishi mumkin [8]. Xorijdagi ko'plab qishloq xo'jaliklari xuddi shunday
yo'ldan bormoqda [9].
Bu holda eng tejamkor va samarali bo'lib qishloq xo'jaligi, qishloq xo'jaligi va
o'simliklarni uchuvchisiz uchish apparatlaridan foydalangan holda aerofotosurat va
video suratga olish ishlarini amalga oshirishdir [7].
Quyidagi faoliyatlar dronlar yordamida amalga oshiriladi.
Qishloq xo'jaligida
texnologik jihatdan jihozlangan dronlar turli xil faoliyatlarni bajarishga qodir:
1. Aerofotosuratga olish
2. Video suratga olish
3. 3D modellashtirish
4. Termal tasvirlash
5. Lazerli skanerlash
Quyidagi qishloq xo'jaligidagi muammolari dronlar yordamida hal qilindi.
Zamonaviy uchuvchisiz tizimlar quyidagi muammolarni hal qiladi [2]:
1. Ekinlar sifatini nazorat qilish
2. Yerlarning meliorativ holatini sifatini nazorat qilish
3. Relyef tahlili va o’simliklar ko’rsatkichlari xaritasini tuzish
4. Bitimlar uchun zarur bo'lgan yerlarni audit va inventarizatsiya qilish;
5. Relyef tahlili va o'simliklari indekslari xaritasini tuzish;
6. Qo‘riqlash xizmati uchun ma’lumotlar to‘plash, shu jumladan dalalarda chorva
mollarini noqonuniy o‘tlashini aniqlash;
7. Dalalarni differensial o’g’itlash va purkash xaritalarini tuzish.
UUVlar melioratsiya sifatini nazorat qilish usuli sifatida.
Monitoring (kuzatish)
ko'plab faoliyat sohalarida universal va muhim usullardan biridir. Qishloq xo'jaligida
yer va ekinlarning holati haqida ma'lumot olish uchun monitoring zarur.
Yerlarning meliorativ holatini kuzatish uchun dronlardan foydalanishda asosiy
ichki mijoz va iste’molchi meliorativ operator bo‘ladi. Dronlar ularga hududlarni
yuqoridan baholash imkonini berib, cheklangan ko‘rish muammosini yengishda
yordam beradi. UUV tufayli agranom qisqa vaqt ichida butun maydonni o'rganishi,
mahalliy tuproq fatsiyasi holatini qayd etishi va yuzaga keladigan muammolarga
yechim topishi mumkin [6].
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-1
114
Ishlab chiqarishda texnologiyani joriy etish misollari
. Qishloq xo‘jaligida dron
texnologiyasini tatbiq etishga Geoskan kompaniyalar guruhi mahsulotlari misol bo‘la
oladi. Kompaniya dunyoda birinchi bo‘lib sun’iy intellekt yo‘nalishlaridan birida –
turli burchaklardagi fotosuratlar seriyasidan ob’ektning 3D modelini avtomatik
yaratish bo‘yicha muammoni hal qiladi.Hozirda ushbu dasturiy ta'minot dunyoning
131 davlatiga yetkazib berilmoqda [4].
Geoscan Group aerofotosuratga olish va geologiya-qidiruv ishlari uchun
uchuvchisiz uchish apparati texnologiyasining barcha komponentlariga egalik qiluvchi
dunyodagi yagona hisoblanadi.
Bozordagi muammolarni hal qilish. Ayni paytda "qishloq xo'jaligi" UUVlar
bozori rivojlanishning dastlabki bosqichida. Biroq, mutaxassislarning fikriga ko'ra,
qishloq xo'jaligi kelajakda uchuvchisiz samolyotlar bozorining eng yirik
segmentlaridan biriga aylanadi, chunki u kosmik suratga olishdan ko'ra bir qator
afzalliklarga ega va agrotexnologik tadbirlarni amalga oshirish uchun bir qator
qo'shimcha imkoniyatlar beradi, masalan, o'g'itlash va o'simliklarni himoya qilish
vositalaridan foydalanish, ayniqsa odamlar yoki traktor uskunalari borish qiyin bo'lgan
joylarda [12].
Qishloq xo'jaligi uchun global UUV bozorining eng yirik iahlab chiqaruvchilari
orasida AeroVironment Inc, AgEagle, DJI, Yamaha va boshqalar bor.
UUV texnologiyasini joriy etish narxiga.
Asbob-uskunalar sotib olish, xodimlarni
o'qitish, axborot tizimidan foydalanish uchun litsenziya olish, UUV va dasturiy
ta'minotni ishlatish kiradi [5]
Manbalar:
1. Glagoleva G.I. UUVlardan foydalanishning afzalliklari va ulardan qishloq
xo'jaligi ehtiyojlari uchun foydalanish. // Fan va yoshlar: ilmiy ishlar to'plami.
Novocherskassk, 2018. 104-108-betlar.
2. Qishloq xo'jaligida uchuvchisiz uchish apparatlaridan foydalanish / Zubarev
Yu.N. [va boshqalar] // Perm Federal tadqiqot markazining xabarnomasi. 2019. No 2.
47-50-betlar.
3. Kornev A.S., Kostenko A.A. Qishloq xo'jaligida UUVlardan foydalanish
bo'yicha jahon tajribasi // Agrosanoat kompleksini samarali rivojlantirish uchun yangi
texnologiyalar va texnik vositalar: Imperator Pyotr nomidagi Voronej davlat agrar
universitetining milliy ilmiy-amaliy konferentsiyasi materiallari. Voronej, 2019. 175-
180-betlar.
4. UUV Geoskan rasmiy veb-sayti. URL: https://www.geoscan.aero/ru/about
ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333
ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024
VOLUME-3, ISSUE-1
115
5. Geoorld. Qishloq xo'jaligida dronlar. URL:
https://www.geomir.ru/publikatsii/bespilotniki-v-selskom-khozyaystve/
6. Qishloq xo'jaligi erlarining meliorativ holatini boshqarishda PUAlardan
foydalanish - “Aviatsiya robotlari”. URL: http://aviarobots.ru/service/bespilotnik-v-
selskom-hozyajstve/67-ispolzovanie-bespilotnikov-dlya-upravleniya-melioracii-
selskohozyaystvennyh-zemel.html
7. Rossiyaning dronlari. UUVlar yaqin kelajakda qishloq xo'jaligining asosi
sifatida. URL: https://russiandrone.ru/publications/bpla-kak-osnova-zemledeliya-
blizhayshego-budushchego/
8. Gorbachev, M. I. Rossiyada va chet elda aqlli qishloq xo'jaligini rivojlantirish
/ M. I. Gorbachev, O. A. Motorin, G. A. Suvorov // Agrosanoat majmuasida risklarni
boshqarish. – 2020. – No 2(36). – B. 63-73. – DOI 10.53988/24136573-2020-02-08.
– EDN MVUIFG.
9. Qishloq xo'jaligini raqamlashtirish bo'yicha xorijiy tajriba: Analitik sharh / N.
P. Mishurov, O. V. Kondratyeva, V. Yapin [va boshqalar]. – Moskva: Agrosanoat
majmuasini muhandislik-texnik ta’minlash bo‘yicha Rossiya axborot-texnik va
iqtisodiy tadqiqotlar ilmiy-tadqiqot instituti, 2022. – 224 b. – ISBN 978-5-7367-
1708-8. – EDN TVVAIV.
10. Rossiya Federatsiyasi agrosanoat majmuasida raqamli texnologiyalarni
rivojlantirish indeksi / A. P. Petrenko, M. I. Gorbachev, O. A. Motorin, G. A.
Suvorov // Agrosanoat majmuasida risklarni boshqarish. – 2021. – No 2(40). – 56-67-
betlar. – DOI 10.53988/24136573-2021-02-05. – EDN UYKTZA.
11. Motorin, O. A. Qishloq xo'jaligi siyosatini ishlab chiqish va Rossiya er
fondini boshqarishda qishloq xo'jaligi erlarining monitoringi / O. A. Motorin //
Agrosanoat majmuasida xavflarni boshqarish. – 2015. – No 2. – B. 40-57. – DOI
10.53988/24136573-2015-02-04. – EDN VUYECD.
12. Agrosanoat kompleksining raqamli transformatsiyasi / T. I. Ashmarina, T.
V. Biryukova, V. T. Vodyannikov [va boshqalar]. - Moskva: "Megapolis" mas'uliyati
cheklangan jamiyati, 2022. - 160 p. – ISBN 978-5-6049097-8-2. – EDN NQIZTT.
