20
FRAZEOLOGIZMLAR ORQALI MILLIY XARAKTER VA
MENTALITETNING NAMOYON BO'LISHI: INGLIZ VA O'ZBEK TILLARI
MISOLIDA
Boboxonov Muxammdaziz Shavkatovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Magistratura Xorijiy til va adabiyoti (ingliz
tili) yo’nalishi 2-bosqich magistranti
Annotatsiya
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida qo‘llaniladigan frazeologik birliklar
orqali milliy xarakter va mentalitetning qanday ifodalanishi tahlil qilinadi.
Frazeologizmlar – bu xalqning tarixiy tajribasi, dunyoqarashi va hayot falsafasini
o‘zida aks ettiruvchi til birliklaridir.
Til har bir millatning ruhiy olamini namoyon etadi. Shu bois frazeologizmlarni
solishtirish orqali xalqning fikrlash tarzi, qadriyatlari va ijtimoiy xatti-harakatlariga
doir qimmatli ma’lumotlar olinadi. Bu jihatdan frazeologiya – lingvokulturologiyaning
asosiy tadqiqot obyekti hisoblanadi.
Maqolada ingliz va o‘zbek tillaridan olingan turli mavzulardagi frazeologik
birliklar (mehnat, aqlli bo‘lish, omad, yurak, qo‘rquv, jur’at) misolida milliy xarakter
va mentalitet farqlari ko‘rsatib beriladi.
Tadqiqot natijalari ingliz va o‘zbek tillarining frazeologik tizimida mavjud
o‘xshashliklar va farqlar orqali milliy o‘zlikning qanday namoyon bo‘lishini aniqlaydi.
Kalit so’zlar.
Frazeologizm, milliy xarakter, mentalitet, lingvokulturologiya,
ingliz tili, o‘zbek tili, til va madaniyat.
Abstract
This article analyzes how national character and mentality are expressed through
phraseological units used in English and Uzbek. Phraseologisms are language units
that reflect the historical experience, worldview and philosophy of life of the people.
Language reflects the spiritual world of each nation. Therefore, by comparing
phraseologisms, valuable information is obtained about the way of thinking, values
and social behavior of the people. In this regard, phraseology is the main object of
research of linguoculturology.
The article shows the differences in national character and mentality using the
example of phraseological units on various topics (work, be smart, luck, heart, fear,
courage) taken from English and Uzbek.
21
The results of the study determine how national identity is expressed through the
similarities and differences in the phraseological systems of English and Uzbek.
Keywords.
Phraseologism, national character, mentality, linguoculturology,
English language, Uzbek language, language and culture.
KIRISH
Til har bir millatning madaniyati, tafakkuri va hayot tarzi bilan bevosita bog‘liq.
Ayniqsa, frazeologizmlar milliy tafakkurning ko‘zgusi hisoblanadi. Har bir xalq
o‘zining tarixiy, diniy, ijtimoiy tajribasiga asoslanib, hayotiy holatlarni frazeologik
shakllarda ifodalagan.
O‘zbek xalqida “ko‘ngli ko‘p”, “qalbi toza”, “qo‘l ochdi”, “yerga qaramadi”
kabi ifodalar ko‘proq ijtimoiy xulq, saxiylik, g‘ururga urg‘u bersa, ingliz tilida esa
“cold feet”, “break the ice”, “pull someone’s leg” kabi iboralar ijtimoiy muloqot, hazil-
mutoyiba va ijtimoiy psixologiyani ifodalaydi.
Frazeologizmlar orqali xalqning qadriyatlar tizimi, dunyoni qanday qabul
qilishi, jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarga bo‘lgan yondashuvi aniqlanadi.
Shu bois ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillarining frazeologik tizimi orqali
milliy mentalitetning qanday namoyon bo‘lishini ochib berishga qaratilgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Lingvist olimlar – B. A. Larin, A. Kunin, V. Mokiyenko, Sh. Rahmatullayev va
D. Normurodovlarning ishlarida frazeologizmlarning lingvokulturologik mohiyati
chuqur tahlil qilingan. Ayniqsa, A. Kunin ingliz frazeologiyasining semantik
tuzilmasini tahlil qilgan.
O‘zbek tilshunosligida Sh. Rahmatullayev frazeologik birliklarni to‘g‘ridan-
to‘g‘ri tarjima qilmaslik kerakligini, ularni milliy ruhda tushunish zarurligini
ta’kidlagan.
Til va madaniyat o‘zaro uzviy bog‘liqligini ko‘rsatgan zamonaviy
lingvokulturologik tadqiqotlar (masalan, E. Vereshchagin va V. Kostomarovlarning
ishlari) frazeologizmlarni madaniyat kontekstida talqin qilishni tavsiya etadi.
Shu nuqtai nazardan, ingliz va o‘zbek frazeologizmlarini solishtirish orqali til
orqasidagi xalq ruhiyati, axloqiy-me’yoriy qadriyatlar va milliy xarakterni tahlil qilish
imkoniyati ochiladi.
Maqolada qiyosiy-lingvistik va lingvokulturologik tahlil usullari qo‘llanildi.
Ingliz va o‘zbek tillaridan olingan 100 dan ortiq frazeologik birliklar tematik
guruhlarga ajratilib, ularning semantik tahlili o‘tkazildi.
22
Tematik guruhlar quyidagicha ajratildi: 1) Emotsional holat (qo‘rquv, jur’at), 2)
Aql-idrok, 3) Ish va mehnat, 4) Ijtimoiy munosabat, 5) Omad va muvaffaqiyat.
Har bir guruhda har ikki tilga xos frazeologizmlar qiyoslab o‘rganildi. Ularning
obrazliligi, metaforik ifodasi, tarkibidagi madaniy komponentlar va ideologik
mazmuni tahlil qilindi.
Tahlil natijalariga asoslanib, frazeologizmlarda ifodalangan milliy xarakter
elementlari (masalan: jur’at, sabr-toqat, hazilkashlik, pragmatizm) aniqlashtirildi.
NATIJALAR
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, o‘zbek tilidagi frazeologizmlar ko‘proq hissiy-
emotsional boylikka, ijtimoiy munosabatlarga va axloqiy qadriyatlarga yo‘naltirilgan.
Masalan: “ko‘ngli sinmoq”, “boshi osmonga yetmoq”, “peshonasiga yozilgan” –
taqdir, hissiyot va qadriyatga bog‘liq.
Ingliz tilidagi frazeologizmlar esa ko‘proq harakat, muloqot, individual qaror va
ijtimoiy pragmatizmni ifodalaydi: “hit the nail on the head”, “keep your chin up”, “bark
up the wrong tree”.
Mentalitet farqi shundan iboratki, o‘zbek xalqida frazeologizmlar orqali
jamoatchilik, ichki sabr, va hayot sinovlariga bo‘ysunish motivlari kuchli; ingliz tilida
esa mustaqillik, harakatga da’vat, iroda va reallikka urg‘u beriladi.
Biroq, ikki til frazeologiyasida ham umumiyliklar mavjud: masalan, “ko‘zni
ochmoq” va “open one’s eyes” (haqiqatni anglash), “yuragi orqaga tortdi” va “lost
heart” (qo‘rquv), bu holatlar umuminsonga xos psixologik holatlarni ifodalaydi.
1-jadval. Ingliz va o‘zbek frazeologizmlarida milliy xarakterning aks etishi
№
Mavzu
O‘zbekcha
frazeologizm
Inglizcha
frazeologizm
Aks etgan milliy
xususiyat
1 Jur’at va qo‘rquv
Yuragi orqaga
tortdi
Lose heart
Emotsional holat,
ehtiyotkorlik
2 Omad va taqdir
Peshonasiga
yozilgan
Written in the
stars
Taqdirdan rozi bo‘lish /
ishonch
3
Muloqot va
yaqinlik
Ko‘nglidan joy
oldi
Win someone’s
heart
Ijobiy muloqot, mehr-
oqibat
4 Hazil va kulgu
Tilini tishladi
Bite one’s tongue
Odob, nazokat /
ijtimoiy muvozanat
23
№
Mavzu
O‘zbekcha
frazeologizm
Inglizcha
frazeologizm
Aks etgan milliy
xususiyat
5
Mehnat va
harakat
Qo‘l qovushtirib
o‘tirmadi
Roll up one’s
sleeves
Ishchanlik, amaliy
yondashuv
6 Aql-idrok
Ko‘zi ochildi
Open one’s eyes
Anglash, fikr o‘zgarishi
7
Saxiylik va
bag‘rikenglik
Qo‘l ochdi
,
Ko‘ngli keng
Open-handed
,
Big-hearted
Mehmondo‘stlik,
saxiylik
8 Ogohlantirish
Og‘zidan olov
chiqdi
See red
Emotsional reaksiyalar
9
Hayrat yoki
qo‘rquv
Ko‘zi koptokday
bo‘ldi
Eyes popped out
Kuchli ta’sirga javob
10 Iroda va qat’iyat
Boshi osmonga
yetdi
Over the moon
Muvaffaqiyatdan
quvonch
XULOSA
Frazeologik birliklar xalq tafakkurining konsentratsiyalashgan shakli sifatida
milliy xarakterni chuqur aks ettiradi. Ular orqali xalqning hayotga bo‘lgan qarashi,
qadriyati va dunyoqarashi namoyon bo‘ladi.
O‘zbek tilida frazeologizmlar ko‘proq ruhiy holat, axloqiy munosabat va
qadriyatlarni aks ettirsa, ingliz tilida ular faoliyat, ijtimoiy harakat va pragmatizmga
yo‘naltirilgan.
Bu farqlar xalq mentalitetidagi asosiy jihatlarni anglashga xizmat qiladi. Shu
bilan birga, frazeologizmlarning qiyosiy tahlili tarjima ishlarida, madaniyatlararo
muloqotda va xorijiy til o‘rgatishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Tavsiya sifatida, til o‘rganish jarayonida frazeologik birliklarga alohida e’tibor
qaratish, ularning madaniy asoslarini chuqur tushunishga xizmat qiluvchi darsliklar va
lug‘atlar yaratish taklif qilinadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Kunin A.V. “Kurs frazeologii sovremennogo angliyskogo yazyka”. – M.:
Vysshaya shkola, 1996.
24
2.
Rahmatullayev Sh. “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati”. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1983.
3.
Mokiyenko V.M. “Russkaya frazeologiya”. – SPb., 2005.
4.
Vereshchagin E.M., Kostomarov V.G. “Yazyk i kultura”. – M.: Indrik,
2005.
5.
Abdulxayev D. “Frazeologizmlarning lingvokulturologik xususiyatlari”.
– Filologiya fanlari nomzodi diss., 2018.
6.
Cambridge Idioms Dictionary. Cambridge University Press, 2021.
