57
"XALQARO VA MILLIY HUQUQIY ASOSLAR KONTEKSTIDA MEHNAT
MIGRANTLARINING HUQUQLARI"
Bakirova Oynura
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti.
Xalqaro iqtisodiyot va menejment fakulteti.
Xalqaro iqtisodiyot kafedrasi.
Jahon iqtisodiyoti yo’nalishi 1-kurs magistranti.
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada mehnat migrantlarining huquqiy holati xalqaro va milliy
qonunchilik asosida kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqotda Xalqaro Mehnat Tashkiloti
(ILO), Xalqaro Migratsiya Tashkiloti (IOM), va Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)
konvensiyalarining asosiy prinsiplari, shuningdek, Rossiya va Koreya kabi qabul
qiluvchi mamlakatlar qonunchiligi asosida migrantlarning asosiy huquqiy himoyasi
tahlil qilinadi. O‘zbekistonning mehnat migratsiyasiga oid normativ-huquqiy bazasi
o‘rganilib, norasmiy migratsiya oqibatida yuzaga kelayotgan huquqiy bo‘shliqlar va
ziddiyatlar aniqlanadi. Maqolada xalqaro tajribaga tayangan holda, O‘zbekiston
qonunchiligini takomillashtirishga qaratilgan tavsiyalar ilgari suriladi. Tadqiqot
natijalari migratsiyani boshqarishda huquqiy yondashuvning ustuvorligini isbotlaydi.
Kalit so‘zlar :
mehnat migratsiyasi, migrantlar huquqlari, xalqaro konvensiyalar, ILO,
IOM, BMT, O‘zbekiston qonunchiligi, norasmiy migratsiya, huquqiy bo‘shliq,
diaspora, patent tizimi
Аннотация
В данной статье проводится комплексный анализ правового статуса
трудовых мигрантов на основе международного и национального
законодательства. В исследовании рассматриваются основные принципы
международных конвенций Международной организации труда (МОТ),
Международной организации по миграции (МОМ) и Организации
Объединённых Наций (ООН), а также правовые основы защиты мигрантов в
странах назначения, таких как Россия и Республика Корея. Анализируется
нормативно-правовая база Республики Узбекистан, регулирующая внешнюю
58
трудовую миграцию, а также выявляются правовые пробелы и коллизии,
возникающие в результате неформальной миграции. На основе международного
опыта предлагаются рекомендации по совершенствованию национального
законодательства. Полученные результаты подчеркивают ключевую роль
правового подхода в обеспечении устойчивого управления миграционными
процессами.
Ключевые слова:
трудовая миграция, права мигрантов, международные
конвенции, МОТ, МОМ, ООН, законодательство Узбекистана, неформальная
миграция, правовой пробел, диаспора, патентная система
Abstract
This article provides a comprehensive analysis of the legal status of labor
migrants based on both international and national legal frameworks. The study
examines the core principles of international conventions adopted by the International
Labour Organization (ILO), the International Organization for Migration (IOM), and
the United Nations (UN), alongside national legal protections for migrants in host
countries such as Russia and South Korea. Uzbekistan’s domestic legislation on labor
migration is reviewed, with particular attention to legal gaps and contradictions arising
from informal migration practices. Drawing on international best practices, the article
proposes recommendations for improving Uzbekistan’s legal framework. The findings
emphasize the critical importance of a legal approach in ensuring sustainable and
rights-based migration governance.
Keywords:
labor migration, migrant rights, international conventions, ILO, IOM, UN,
Uzbekistan legislation, informal migration, legal gaps, diaspora, patent system
KIRISH:
Global migratsiya jarayonlarining ortib borayotgan murakkabligi fonida mehnat
migrantlarining huquqiy himoyasi masalasi xalqaro va milliy siyosat kun tartibining
ustuvor yo‘nalishiga aylanmoqda. Xalqaro Mehnat Tashkilotining (ILO) 2023-yilgi
ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 169 million mehnat migranti mavjud bo‘lib,
ularning 48 foizi rasmiy mehnat shartnomasisiz faoliyat yuritmoqda.
1
Bu holat
1.
1
International Labour Organization (2023).
Global Estimates on International Migrant Workers: Results and
Methodology
. Geneva: ILO.
59
migratsion oqimlar ortida inson huquqlari, ijtimoiy himoya, diskriminatsiyadan
himoyalanish kabi masalalarning jiddiy muammoga aylanganligini ko‘rsatadi.
Xalqaro huquqiy me’yorlar — xususan, ILOning 97- va 143-sonli
Konvensiyalari, BMTning 1990-yildagi “Barcha migrant ishchilar va ularning oila
a’zolari huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Konvensiyasi — mehnat
migrantlarining asosiy huquq va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan universal
vositalar sifatida e’tirof etiladi
2
. Biroq ushbu normativ hujjatlarning ko‘pchiligi hali
ham O‘zbekiston tomonidan to‘liq ratifikatsiya qilinmagan. Shu bilan birga, milliy
qonunchilikda mavjud bo‘lgan bo‘shliqlar, jumladan, huquqiy maqom, ro‘yxatdan
o‘tish, ijtimoiy xizmatlardan foydalanish va xorijiy ish beruvchilar bilan
munosabatlardagi tafovutlar migrantlar uchun real xavf omiliga aylanmoqda.
3
Ushbu maqola mehnat migratsiyasida huquqiy bo‘shliqlar, normativ tafovutlar
va ijro mexanizmlarining yetishmovchiligi sababli yuzaga kelayotgan muammolarni
tahlil qilish, xalqaro tajriba asosida O‘zbekiston qonunchiligining takomillashtirish
yo‘nalishlarini aniqlashga qaratilgan. Shuningdek, Rossiya Federatsiyasi va Koreya
Respublikasi kabi qabul qiluvchi davlatlarning migratsiya siyosati va huquqiy rejimlari
o‘rganilib, ular orqali migrantlarning real holati va huquqiy maqomini chuqur tahlil
qilish ko‘zda tutiladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi — xalqaro va milliy huquqiy asoslar kontekstida
mehnat migrantlarining huquqiy maqomini baholash, mavjud bo‘shliqlarni aniqlash va
O‘zbekiston uchun amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Maqola doirasida
quyidagi vazifalar belgilandi:
1.
xalqaro huquqiy hujjatlar tahlili orqali universal standartlarni aniqlash;
2.
O‘zbekiston qonunchiligini xalqaro konvensiyalar bilan solishtirish;
3.
Rossiya va Koreya tajribasini o‘rganish;
4.
norasmiy migratsiyaning huquqiy oqibatlarini baholash;
5.
takomillashtirishga doir strategik tavsiyalar ishlab chiqish.
2.
2
United Nations (1990).
International Convention on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and
Members of Their Families
. New York: UN.
3.
3
IOM Uzbekistan (2023).
Migration Governance Profile: Republic of Uzbekistan
. Geneva: International
Organization for Migration.
60
Tadqiqotda huquqiy tahlil, taqqoslash, kontent-analiz va empirik ma’lumotlar
asosida sintezlash metodlaridan foydalanildi. Ilmiy yangilik shundaki, maqolada
migrantlarning huquqlarini himoya qilishga doir normativ-huquqiy tizim holati nafaqat
normativ matnlar, balki amaliy huquqiy muammolar bilan integratsiyalashgan holda
kompleks yondashuvda baholanadi. Tadqiqot natijalari nafaqat ilmiy qiziqish, balki
O‘zbekiston mehnat migratsiyasi siyosatining huquqiy islohoti uchun ham amaliy
ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Xalqaro huquqiy asoslar: ILO, IOM, BMT konvensiyalari
Xalqaro huquqiy asoslar mehnat migratsiyasi jarayonida migrantlarning asosiy
mehnat, ijtimoiy va fuqarolik huquqlarini kafolatlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
normalar migrantlarni nafaqat ekspluatatsiyadan himoya qilish, balki mehnat
sharoitlari, ijtimoiy xizmatlar, sog‘liqni saqlash va huquqiy maqomga doir kafolatlar
orqali himoya qilishni ko‘zda tutadi. Bu borada uchta yirik xalqaro tuzilma – Xalqaro
Mehnat Tashkiloti (ILO), Xalqaro Migratsiya Tashkiloti (IOM) va Birlashgan Millatlar
Tashkiloti (BMT) tomonidan qabul qilingan konvensiyalar va normativ hujjatlar asosiy
mezon sifatida xizmat qiladi.
ILO tomonidan qabul qilingan
97-sonli (1949)
va
143-sonli (1975)
konvensiyalar xalqaro migratsiya mehnatiga oid muhim standartlarni belgilaydi. Ular
migratsiya oqimlarining tartibga solinishi, migrantlar bilan mahalliy ishchilar
o‘rtasidagi teng shartlar, ro‘yxatdan o‘tish, ruxsatnomalar, mehnat shartnomalari va
ijtimoiy kafolatlar masalasida asosiy huquqiy mezonlarni ishlab chiqadi
4
. ILOning
yondashuvi faqat huquqiy prinsiplar bilan cheklanmay, balki migratsiyaning inson
salohiyatini rivojlantirishdagi ijobiy rolini ilgari suradi.
Shu bilan birga, BMTning
1990-yilda qabul qilingan “Migrant ishchilar va
ularning oila a’zolari huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi xalqaro
konvensiyasi”
mehnat migrantlari uchun universal huquqiy asoslardan biridir. Ushbu
konvensiyada migrantlar huquqlarining davlat chegarasidan qat’i nazar bir xilda
ta’minlanishi, ularning ishlash, yashash, ta’lim olish, oilaviy birlashish, kasaba
uyushmalariga qo‘shilish va diskriminatsiyadan himoyalanish huquqlari alohida
4
International Labour Organization (1949, 1975).
Migration for Employment Convention (No. 97) and Migrant
Workers (Supplementary Provisions) Convention (No. 143)
. Geneva: ILO.
61
belgilangan.
5
Konvensiyaning muhim jihati — migrantlar rasman ro‘yxatdan o‘tmagan
holatda bo‘lsa ham, ularning inson huquqlari himoya ostida bo‘lishi prinsipidir.
Yana bir muhim xalqaro
institutsional subyekt
— IOM tomonidan ilgari
surilayotgan “migratsiyaning ijobiy boshqaruvi” yondashuvi hozirgi davrda global
yondashuv sifatida tan olinmoqda. IOMning 2022–2023-yillardagi siyosiy
tavsiyalarida
mehnat
migrantlarining
huquqlarini
himoya
qilish
uchun
muvofiqlashtirilgan
hukumatlararo
siyosat,
migrantlar
reabilitatsiyasi
va
reintegratsiyasi, diaspora bilan muloqot va gender tengligi alohida yo‘nalish sifatida
belgilangan.
6
Biroq, ushbu xalqaro huquqiy asoslarning to‘laqonli ishlashi ko‘plab
mamlakatlarda, xususan, O‘zbekiston misolida,
ratifikatsiya darajasining pastligi,
milliy qonunchilik bilan uyg‘unlik muammosi va ijro tizimidagi zaifliklar
sababli
to‘sqinliklarga uchramoqda. Masalan, O‘zbekiston ILOning 143-konvensiyasini hali
ratifikatsiya qilmagan; BMT konvensiyasiga esa qo‘shilmagan. Bu holat huquqiy
jihatdan migrantlar huquqlarining xalqaro standartlar bilan kafolatlanmasligiga olib
kelmoqda.
Shu bois, xalqaro huquqiy asoslar — faqat deklarativ vosita sifatida emas, balki
ularni ratifikatsiyalash va amalda joriy etish orqali milliy migratsiya siyosatining
huquqiy poydevorini mustahkamlovchi real mexanizm sifatida qaralishi lozim.
Ayniqsa, O‘zbekiston kabi ishchi kuchi eksporti bilan shug‘ullanayotgan davlatlar
uchun bu konvensiyalar nafaqat xalqaro imidj, balki fuqarolarini chet elda himoya
qilishda zarur vositadir.
Migrantlarning asosiy mehnat va ijtimoiy huquqlari
Mehnat
migratsiyasi
jarayonida
migrantlar
duch
keladigan
asosiy
muammolardan biri ularning mehnatga oid va ijtimoiy himoya huquqlarining to‘liq
kafolatlanmasligidir. Xalqaro konvensiyalarga ko‘ra, har qanday mehnat migranti
inson sifatida teng huquqlarga ega bo‘lishi, millat, kelib chiqish, huquqiy maqom yoki
tilda farq qilmasdan mehnat, yashash, ijtimoiy xizmatlardan foydalanish, sog‘liqni
saqlash, ta’lim, kasaba uyushmalari va sud orqali himoyalanish huquqlariga ega
bo‘lishi lozim.
5
United Nations (1990).
International Convention on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members
of Their Families
. New York: UN.
6
United Nations (1990).
International Convention on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members
of Their Families
. New York: UN.
62
Xususan, ILOning 19 ta asosiy konvensiyasida, xodimlarning teng huquqliligi,
ekspluatatsiyaga qarshi kurash, majburiy mehnatni taqiqlash va ijtimoiy sug‘urta
tizimiga kirish huquqlari kafolatlangan. BMT konvensiyasida esa migrantlarning
ro‘yxatdan o‘tmagan holatda bo‘lsa ham, sog‘liqni saqlash, mehnat muhofazasi va
jinoyat protsessida himoyalanish huquqlari tan olingan.
Ammo real hayotda bu huquqlar ko‘plab mamlakatlarda, ayniqsa vaqtincha
ishlayotgan migrantlar uchun to‘liq ishlamaydi. Migrantlar ko‘pincha norasmiy
sektorda, og‘ir mehnat sharoitida, xavfsizlik standartlarisiz, shartnomalarsiz ishlashga
majbur bo‘ladi. Ularning mehnatiga nisbatan diskriminatsiya, ish haqi to‘lanmasligi,
kasallikka chalinganida yordamdan mahrum bo‘lishi va hatto zo‘ravonlik holatlari
bilan yuzma-yuz kelishi qayd etilgan.
O‘zbekiston fuqarolarining Rossiya, Janubiy Koreya, Turkiya kabi
mamlakatlarda ishlash holatlari bu masalaning dolzarbligini yaqqol ko‘rsatadi. Misol
uchun, Rossiyada migrantlar ishlash uchun “patent” tizimi orqali ruxsatnoma olishga
majbur bo‘ladi. Bu tizim migrantlardan har oyda soliq shaklida to‘lov undirishni talab
qiladi, biroq buning evaziga to‘liq ijtimoiy kafolatlar, tibbiy xizmat yoki huquqiy
yordam ko‘rsatilmaydi. Bu esa “huquqiy rasmiylik – real himoya” o‘rtasidagi tafovutni
ochib beradi.
Janubiy Koreyada esa EPS dasturi doirasida ruxsat bilan kelgan migrantlar
uchun muayyan darajadagi ijtimoiy himoya kafolatlangan bo‘lsa-da, til to‘sig‘i,
madaniy muhitga moslashish va tibbiy xizmatlarda noaniqliklar mavjud. Ayrim
holatlarda, huquqlarini talab qilgan migrantlar deportatsiya yoki qora ro‘yxatga tushish
tahdidi ostida qolmoqda.
O‘zbekiston qonunchiligi, xususan, Mehnat kodeksi va “Tashqi mehnat
migratsiyasi to‘g‘risida”gi qonunlarda migrantlar huquqlarini himoya qilish
tamoyillari belgilangan bo‘lsa-da, bu normalar asosan ichki mehnatga qaratilgan va
xorijdagi fuqarolarga nisbatan bevosita amalda ishlamaydi. Shu sababli, xorijdagi
fuqarolar huquqini himoya qilish O‘zbekistonning tashqi siyosiy yondashuvi, konsullik
faoliyati va ikki tomonlama kelishuvlar orqali amalga oshirilishi kerak.
Shunday ekan, migrantlarning mehnat va ijtimoiy huquqlarini real ta’minlash
faqat xalqaro konvensiyalarga a’zolik bilan emas, balki
konkret huquqiy kafolatlar,
nazorat mexanizmlari va xalqaro hamkorlik tizimi orqali
amalga oshirilishi lozim.
Har bir migrant inson sifatida huquqlarga ega bo‘lishi kerak — ularning bu huquqlari
63
esa shunchaki deklarativ emas, amalda bajariladigan mexanizmlar orqali
kafolatlanmog‘i shart.
O‘zbekiston qonunchiligida migratsiyaga oid asosiy normativ hujjatlar
O‘zbekiston Respublikasining tashqi mehnat migratsiyasiga doir qonunchiligi
keyingi yillarda tizimli shakllantirila boshlagan bo‘lsa-da, uning ayrim jihatlari xalqaro
standartlarga to‘liq mos emasligi bilan ajralib turadi. O‘zbekiston huquqiy bazasining
asosiy komponentlarini quyidagi hujjatlar tashkil etadi: “Tashqi mehnat migratsiyasi
to‘g‘risida”gi Qonun (2018), O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (yangi tahriri
2023-yil 30-aprel), “Chet ellarda vaqtincha mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan
fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Prezident
qarorlari, hamda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi va Tashqi migratsiya
agentligi tomonidan ishlab chiqilgan nizom va reglamentlar
7
.
Mazkur huquqiy hujjatlarda mehnat migrantlari bilan xorijiy ish beruvchilar
o‘rtasidagi shartnomalar, ishga joylashtirish vositachilarining litsenziyalanishi, davlat
kafolati ostida yuboriladigan ishchilar, tibbiy sug‘urta va qaytib kelgan migrantlar
uchun reabilitatsiya xizmatlari belgilangan. Shuningdek, migratsiya oldi tayyorgarligi
(pre-departure orientation), huquqiy maslahatlar va konsullik ko‘magi borasidagi
mexanizmlar qonunchilik darajasida tasdiqlangan.
Biroq qonunchilikda mavjud normalar asosan
ruxsat etilgan va rasmiy
migratsiya kanallariga
qaratilgan bo‘lib,
norasmiy ishlayotgan fuqarolar
, “turistik
viza” bilan chiqib, ishlayotganlar, hamda vaqtinchalik ro‘yxatdan o‘tmagan migrantlar
bo‘yicha huquqiy mexanizmlar yetarli emas. Masalan, Rossiyaga chiqqan
o‘zbekistonliklarning taxminan 45–55 foizi patent asosida emas, boshqa huquqiy
maqomda faoliyat yuritadi, bu esa ularning huquqiy himoyasiz qolishiga olib keladi.
8
Shuningdek, O‘zbekiston qonunchiligida migrantlarning xorijdagi huquqlari
to‘g‘ridan-to‘g‘ri kafolatlanmaydi. Mehnat kodeksi xorijdagi fuqaro mehnatiga
bevosita taalluqli bo‘lmagan holda tuzilgan. Ijtimoiy himoya tizimi esa xorijdagi
fuqarolarni de-fakto emas, de-jure ko‘rib chiqadi. Bu esa ijtimoiy sug‘urta, pensiya
jamg‘armalari, sog‘liqni saqlash xizmatlaridan foydalanishni qiyinlashtiradi.
O‘zbekiston hali ham ILOning 143-sonli Konvensiyasini va BMTning 1990-
yildagi Migrant ishchilar huquqlari konvensiyasini ratifikatsiya qilmagan. Bu esa
7
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni (2018).
“Tashqi mehnat migratsiyasi to‘g‘risida”
.
8
IOM Uzbekistan (2023).
Labour Migration and Reintegration Trends in Uzbekistan
. Tashkent: IOM.
64
xalqaro norma va milliy qonunchilik o‘rtasida
huquqiy tafovut
lar yuzaga kelishiga
olib kelmoqda.
9
Yuqoridagilardan kelib chiqib, O‘zbekiston qonunchiligi mehnat migratsiyasini
tartibga solishda muhim yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, uning xalqaro standartlarga
mosligi, ijro mexanizmlarining samaradorligi, norasmiy migratsiyani qamrab olish
darajasi va migrantlarning xorijdagi huquqiy maqomini kafolatlash borasida hali katta
islohotlarga muhtoj.
Migrantlarni qabul qiluvchi mamlakatlar qonunchilik talablari (Rossiya va
Koreya misolida)
Xalqaro mehnat migratsiyasida qabul qiluvchi mamlakatlarning migratsiya
siyosati va qonunchilik mexanizmlari migrantlarning real huquqiy maqomini
belgilovchi asosiy omillardan biridir. O‘zbekistonlik mehnat migrantlarining salmoqli
qismi aynan Rossiya Federatsiyasi va Janubiy Koreyada faoliyat yuritayotganini
hisobga olsak, ushbu mamlakatlardagi migratsiya huquqiy rejimlari chuqur tahlil
etilishi lozim. Ayniqsa, bu ikki davlat o‘zining migratsiyaga oid siyosiy modeli,
tartibga solish uslublari va huquqiy-amaliy tafovutlari bilan ajralib turadi.
Rossiya Federatsiyasi migratsiyani rasmiylashtirishda “patent tizimi”ni asosiy
huquqiy mexanizm sifatida qo‘llaydi. Bu tizimga muvofiq, fuqarolar har oyda soliq
ekvivalenti to‘lab, ishlash huquqini tasdiqlovchi ruxsatnoma oladilar. Ammo bu
tizimda ishchilarning ijtimoiy himoyasi, tibbiy sug‘urta, ishsizlik nafaqasi yoki pensiya
jamg‘armalari bilan bog‘liq huquqlari to‘liq kafolatlanmagan. Bundan tashqari,
migrantlar vaqtincha ro‘yxatdan o‘tish, yashash joyini bildirish, doimiy nazoratga
tushish kabi byurokratik to‘siqlarga duch keladilar.
Rossiyadagi qonunchilik migratsiyani iqtisodiy zaruratdan kelib chiqib tartibga
soladi, ammo ijtimoiy integratsiya, huquqiy madaniyat va madaniy moslashuv uchun
zarur bo‘lgan mexanizmlar zaif. Natijada, migrantlar ko‘p hollarda mehnat
ekspluatatsiyasi, ish haqi ushlab qolish, diskriminatsiya va hatto huquqiy xavfsizlikdan
mahrum holatlarda qolmoqdalar. Shu nuqtada Rossiya huquqiy tizimi migrantlar
uchun faqat ishlash ruxsati bilan cheklanishi, lekin inson huquqlarining to‘liq
kafolatlanmasligi bilan tanqid qilinmoqda.
9
United Nations (1990).
International Convention on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members
of Their Families
. New York: UN.
65
Janubiy Koreyada esa mehnat migrantlari asosan
Employment Permit System (EPS)
dasturi orqali rasmiy tartibda ishlaydi. Bu tizim ikki tomonlama hukumatlararo bitim
asosida faoliyat yuritadi va migrantlarga shartnoma asosida ishlash, ish joyini
almashtirish (cheklangan miqdorda), ruxsatli muddatda mamlakatda bo‘lish, mehnat
kodeksiga muvofiq sharoitda faoliyat yuritish huquqlarini beradi. EPS tizimi orqali
yuborilgan o‘zbekistonliklar yillik tibbiy tekshiruv, huquqiy maslahat, yashash joyi,
ro‘yxatdan o‘tish va ma’lum miqdordagi ijtimoiy xizmatlardan foydalanish
imkoniyatiga ega.
Biroq Koreya tajribasida ham til to‘sig‘i, kasaba uyushmalariga
integratsiyalashmovchilik, shartnoma muddati tugagach deportatsiya, ruhiy bosim va
ayrim ish beruvchilar tomonidan huquqbuzarlik holatlari kuzatiladi. Koreya hukumati
bu muammolarni kamaytirish uchun doimiy huquqiy yangilanish va onlayn huquqiy
resurslar tizimini joriy etgan bo‘lsa-da, tizimni to‘liq inson huquqlari asosida
optimallashtirish zarurati saqlanib qolmoqda.
Migrantlarni qabul qiluvchi davlatlarning qonunchilikdagi tafovutlarini tahlil
qilar ekanmiz, Rossiya modeli “chegaralangan iqtisodiy ruxsat” modeliga yaqin bo‘lsa,
Koreya tajribasi “mehnatga asoslangan nazoratli integratsiya” modeli sifatida
baholanadi. O‘zbekiston uchun bu tajribalar xalqaro shartnomalar, ikki tomonlama
bitimlar va rasmiy migratsiya kanallari siyosatini shakllantirishda muhim asos bo‘lib
xizmat qiladi.
Norasmiy migratsiya va huquqiy bo‘shliqlar
Rasmiy mehnat migratsiyasi kanallarining cheklangani, tartibga solish
mexanizmlarining qamrov darajasi pastligi va huquqiy tizimdagi nomuvofiqliklar
sababli ko‘plab migrantlar norasmiy yo‘llar orqali chet elda ishlashni tanlamoqda.
Norasmiy migratsiya — bu migrantlar davlatlararo bitimlarga asoslanmagan,
ro‘yxatdan o‘tmagan, vizasiz yoki noto‘g‘ri huquqiy maqom bilan xorijda mehnat
qilayotgan holatlar majmuasidir. IOM ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonlik
migrantlarning muayyan qismi aynan norasmiy yo‘llar orqali Rossiya, Turkiya,
Qozog‘iston va Janubiy Koreyaga chiqib ishlaydi.
Bu holatda migrantlar davlat nazoratidan chetda qoladi, ular bilan tuziladigan
shartnomalar og‘zaki bo‘ladi, sug‘urta tizimi, huquqiy yordam, kasaba uyushmalari
himoyasi va ijtimoiy kafolatlardan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lmaydi. Shu bois,
norasmiy mehnat migratsiyasi migrantlarni eng zaif toifaga aylantiradi. Ish joyida
66
huquqbuzarlik, zo‘ravonlik, zo‘ravon mehnat, gender asosidagi tazyiq, ekspluatatsiya
holatlari ko‘p hollarda aynan rasmiy bo‘lmagan muhitda yuzaga chiqadi.
Norasmiy migratsiyaning yana bir muhim salbiy oqibati – bu migrantlarning
huquqiy maqomsizligi sababli ular va ularning oilalari uchun ijtimoiy kafolatlar
yaratilmasligi, pensiya, nafaqa, bolalar ta’limi, sog‘liqni saqlash va reintegratsiyaga
oid xizmatlardan foydalanolmasligidir. Migrantlar xorijda doimiy yashash joyi yoki
ro‘yxatdan o‘tmaganligi sababli konsullik xizmatlariga ham murojaat qila olmaydi.
Natijada, “qonunsiz mehnat”ning huquqiy xavfi migrantni ijtimoiy himoyasiz holatga
olib keladi.
O‘zbekiston qonunchiligida rasmiy mehnat migratsiyasi ancha tartibga solingan
bo‘lsa-da, norasmiy migratsiya holatlarining huquqiy echimiga doir aniq mexanizmlar
yetarli emas. “Tashqi mehnat migratsiyasi to‘g‘risida”gi Qonun norasmiy ishlayotgan
fuqarolarni konsullik himoyasi, qaytishdagi ijtimoiy reabilitatsiya, yoki xorijda yuz
beradigan huquqbuzarliklar bo‘yicha maxsus modda bilan qamrab olmaydi.
Xalqaro tajribada norasmiy migratsiyani kamaytirish uchun quyidagi yondashuvlar
qo‘llaniladi:
–
rasmiy
ishga
joylashtirish
agentliklarini
ko‘paytirish
,
–
arzon
ruxsatnomalar
siyosati
(patentlar,
ish
ruxsatnomalari)
,
–
huquqiy
madaniyat
va
axborot
kampaniyalari
,
–
migrantlar uchun maxsus mobil ilovalar orqali huquqiy xizmatlar
.
O‘zbekiston kontekstida bu yo‘nalishdagi islohotlar endi shakllanmoqda.
Migratsiya agentliklari va konsullik vakolatxonalari orqali huquqiy maslahatlar,
huquqiy identifikatsiya, qaytgan fuqarolarni ro‘yxatga olish mexanizmlari joriy
etilmoqda. Biroq bu jarayonlarning institutsional, byudjet va monitoring jihatdan
barqarorligi hozircha zaif bo‘lib qolmoqda.
Shu bois, norasmiy migratsiyani huquqiy asosda tartibga solish nafaqat migratsiya
oqimlarini rasmiylashtirish, balki inson huquqlarini himoya qilishda, O‘zbekiston
fuqarolarining xorijdagi manfaatlarini ilgari surishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Huquqiy ziddiyatlar va amaliy muammolar: patent tizimi, ro‘yxatdan o‘tish,
tazyiq
Mehnat migratsiyasi jarayonida xalqaro va milliy huquqiy asoslar mavjud
bo‘lishiga qaramasdan, migrantlarning kundalik hayotida amaliy muammolar va
67
huquqiy ziddiyatlar muqarrar yuzaga chiqmoqda. Ayniqsa, patent tizimi, vaqtincha
ro‘yxatdan o‘tish tartibotlari, va huquqiy maqomning noaniqligi bilan bog‘liq
masalalar migrantlarning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligiga bevosita tahdid soladi. Bu
holatlar avvalgi bo‘limlarda ko‘rib chiqilgan norasmiy migratsiya va rasmiy huquqiy
siyosatlar o‘rtasidagi tafovutlar bilan uzviy bog‘liqdir.
Rossiyada faoliyat yuritayotgan o‘zbekistonlik migrantlarning ko‘pchiligi ish
faoliyatini
“patent tizimi”
asosida olib boradi. Bu tizim huquqiy jihatdan mehnat
ruxsatnomasi sifatida taklif etilgan bo‘lsa-da, amalda migrantlar uchun iqtisodiy va
huquqiy bosim omiliga aylangan. Har oyda to‘lanadigan yuqori miqdordagi to‘lov,
uzluksiz ro‘yxatdan o‘tish majburiyati va cheklangan huquqiy himoya bu tizimni
ekspluatatsion mexanizmga aylantirmoqda. Migrantlarning ko‘pchiligi shartnoma
asosida ishlamaydi, ularning mehnat huquqlari sud orqali himoya qilinmaydi, va
shikoyat qilish xavfi deportatsiyaga olib kelishi mumkin.
Vaqtincha ro‘yxatdan o‘tish
masalasi esa ayniqsa Rossiya Federatsiyasi,
Turkiya va Malayziya kabi davlatlarda migrantlar uchun eng ko‘p uchraydigan
huquqiy ziddiyatlardan biridir. Migrantlar ijaraga olingan joylarda ro‘yxatga
qo‘yilmaydi, ko‘p hollarda uy egalari rozilik bermaydi, yoki bu xizmatni noqonuniy
tarzda pul evaziga taklif etadi. Ro‘yxatdan o‘tmagan migrantlar esa politsiya
tomonidan ushlanib, ma’muriy jazoga tortilishi yoki mamlakatdan chiqarib yuborilishi
mumkin.
Migrantlar ko‘p hollarda
sistematik tazyiq va kamsitish
holatlariga duch
kelishadi. Huquqiy maqomning noaniqligi ularning sog‘liqni saqlash tizimidan
foydalanishini cheklaydi, ish haqi muntazam to‘lanmasligi, mehnat shartlarining
og‘irligi, hatto zo‘ravonlik holatlarining bejiz qolishi amaliy realiyalardandir. Masalan,
Human Rights Watch 2022-yilgi hisobotida Rossiyada ishlayotgan Markaziy Osiyo
migrantlarining 42 foizi kamida bir marta ish haqi ushlab qolinganini, 18 foizi esa
og‘zaki tahdid va kuch ishlatish bilan to‘qnashganini qayd etgan.
10
O‘zbekiston migratsiya siyosatida bu muammolarni bartaraf etishga doir
strategik harakatlar boshlangan: Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi qoshida
huquqiy maslahat markazlari, xorijdagi konsulliklar orqali “yashirin migratsiya
monitoringi”, migrantlar ro‘yxatga olinadigan “Tizim ATLAS” platformasi joriy
etilmoqda. Biroq bu tizimlar
aksariyat hollarda faqat rasmiy kanallar orqali
10
Human Rights Watch (2022).
Exploitation without Accountability: Migrant Workers in the Russian Federation
.
68
chiqqan migrantlarni qamrab oladi
, norasmiy va ekspluatatsiya tahdidiga duch
kelayotgan guruhlar esa tizimdan chetda qolmoqda.
Huquqiy ziddiyatlarni kamaytirish uchun xalqaro tavsiyalarda quyidagilar taklif
etiladi: migrantlar bilan shartnoma tuzishning majburiyligi, ro‘yxatga olish tartibining
soddalashtirilishi, huquqiy maslahat xizmatlariga erkin kirish, hamda huquqbuzarlik
holatlari yuzasidan ishonchli shikoyat mexanizmlarining joriy etilishi. O‘zbekiston
uchun esa bu yo‘nalishlarda rasmiy migratsiya kanallarini kengaytirish, ish beruvchilar
bilan ikki tomonlama kafolatli shartnomalar tuzish va norasmiy migratsiya oqimini
rasmiylashtirish orqali bu ziddiyatlarning oldini olish imkoniyati mavjud.
Xalqaro tajriba asosida huquqiy takomillashtirish yo‘llari
Mehnat migratsiyasi jarayonida yuzaga kelayotgan huquqiy bo‘shliqlar,
muammoli amaliyotlar va norasmiy migratsiyaning kuchayib borishi O‘zbekiston
uchun xalqaro tajribalardan o‘rganishni zaruratga aylantirmoqda. Xususan, Yevropa
Ittifoqi, Koreya Respublikasi, Filippin, Moldova va Meksika kabi davlatlar migratsiya
boshqaruvi sohasida huquqiy mexanizmlarni institutsional, ijtimoiy va diplomatik
darajalarda uyg‘unlashtirish orqali samarali natijalarga erishgan. Ushbu davlatlar
tajribasi O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirishda metodologik asos vazifasini
o‘taydi.
Filippin hukumati xorijda ishlayotgan fuqarolarining huquqiy maqomini
mustahkamlash uchun “Overseas Workers Welfare Administration” (OWWA) tizimini
yaratgan bo‘lib, bu tuzilma orqali migrantlarga rasmiy ruxsatnomalar, ijtimoiy
sug‘urta, huquqiy maslahat, kasbiy tayyorgarlik va qaytishdagi reintegratsiya
xizmatlari ko‘rsatiladi. Bu tizim yordamida Filippin hukumati fuqarolarining mehnat
bozoridagi haqiqatiga ta’sir ko‘rsata oladi, ularning ekspluatatsiyaga uchrash xavfini
minimallashtiradi.
Yevropa Ittifoqi davlatlari, xususan, Germaniya va Shvetsiya migratsiyani
tartibga solishda “prinsipga asoslangan yondashuv” dan foydalanadi — ya’ni inson
huquqlarini asosiy mezon sifatida tan oladi. Bu davlatlarda migrantlar bilan shartnoma
tuzish majburiyati, shikoyat qilish erkinligi, til kurslari, kasaba uyushmalariga
integratsiya va doimiy yashash huquqi bosqichlari qonun bilan kafolatlanadi.
Moldova hukumati esa Yevropa bilan assotsiatsiyalashgan bitimlar doirasida
o‘zining milliy migratsiya siyosatini xalqaro huquqiy me’yorlarga moslashtirish orqali
norasmiy migratsiya darajasini keskin kamaytirgan. Hukumat va nodavlat tashkilotlar
69
hamkorligida ishlab chiqilgan “Migratsiya siyosatining harakat rejasi” migrantlarga
xizmat ko‘rsatish markazlari, elektron huquqiy yordam tizimi va qaytgan migrantlar
uchun mikromoliyaviy resurslarni o‘z ichiga olgan.
O‘zbekiston uchun bu tajribalar quyidagi yo‘nalishlarda huquqiy islohotlar
zarurligini ko‘rsatadi:
Ratifikatsiya siyosati
: ILO 143-sonli Konvensiyasi va BMT 1990-yilgi
Konvensiyasini ratifikatsiya qilish orqali xalqaro norma va milliy qonunchilik
o‘rtasidagi tafovutni bartaraf etish.
Huquqiy maqomni aniqlashtirish
: norasmiy ishlayotgan migrantlarning
shartnoma asosida rasmiy maqomga o‘tishini huquqiy jihatdan yengillashtirish.
Huquqiy xizmatlarning inkluzivligi
: xorijdagi migrantlarga mobil ilovalar,
onlayn konsultatsiyalar, video-aloqa orqali huquqiy yordam tizimlarini joriy etish.
Ikki tomonlama kafolatli bitimlar
: qabul qiluvchi davlatlar bilan migrantlar
huquqini kafolatlovchi huquqiy asosda aniq bandlar kiritilgan bitimlarni kengaytirish.
Reintegratsiya va monitoring tizimi
: qaytgan migrantlar uchun ijtimoiy-
moliyaviy adaptatsiya dasturlarini qonuniy darajada majburiylashtirish.
Shuningdek, bu islohotlar faqat normativ darajada emas, balki
ijro
mexanizmlari, byudjet resurslari, axborot strategiyasi va institutsional salohiyat
orqali ham mustahkamlanishi lozim. Faqat qonunlar emas, balki ular asosida
ishlaydigan va migrantlarning real muammolariga mos moslashgan tizimlar zarur.
O‘zbekistonning xalqaro migratsiya tizimidagi ishtiroki, diplomatik
vakolatxonalar tarmog‘ining kuchaytirilishi, fuqarolik jamiyati institutlarining
jarayonga jalb qilinishi, shuningdek, davlat va nodavlat aktorlar o‘rtasidagi hamkorlik
— barcha bu omillar migratsion boshqaruvni inson huquqlari markaziga yo‘naltirishda
asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa va Tavsiyalar
Ushbu maqolada mehnat migratsiyasi kontekstida xalqaro va milliy huquqiy
asoslar tahlil qilindi. Tadqiqot davomida migrantlarning huquqiy maqomi, norasmiy
migratsiya oqibatlari, qabul qiluvchi davlatlar qonunchiligi, amaliy muammolar va
huquqiy ziddiyatlar aniqlandi hamda xalqaro tajriba asosida O‘zbekiston
qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha strategik takliflar ishlab chiqildi.
70
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston mehnat migratsiyasi
sohasida xalqaro konvensiyalar bilan to‘liq integratsiyalashmagan, milliy
qonunchilikda xorijdagi fuqarolarning huquqlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri va tizimli tartibga
solinmagan. Mehnat migratsiyasining aksariyat oqimi norasmiy yo‘llar bilan amalga
oshayotganligi, migrantlarning ekspluatatsiya, tazyiq, va ijtimoiy himoyasizlik
holatlariga duch kelishiga olib kelmoqda. Patent tizimi, vaqtincha ro‘yxatdan o‘tish,
shartnomalarning yo‘qligi kabi amaliy muammolar huquqiy ziddiyatlarga sabab
bo‘lmoqda.
Xalqaro tajriba (Filippin, Koreya, Yevropa Ittifoqi, Moldova) esa shuni
ko‘rsatadiki, samarali migratsiya boshqaruvi uch asosga tayanadi:
1) normativ
integratsiya, 2) huquqiy xizmatlar infratuzilmasi, 3) migratsiyadan keyingi
reintegratsiya tizimi
.
O‘zbekiston uchun maqolada quyidagi tavsiyalar muhim strategik yo‘nalish sifatida
taklif qilinadi:
1.
Xalqaro konvensiyalarni ratifikatsiya qilish
– ILOning 143-sonli Konvensiyasi va BMTning 1990-yilgi migrantlar huquqlari
to‘g‘risidagi Konvensiyasini qabul qilish.
2.
Norasmiy migratsiyani huquqiylashtirish
– Migrantlarning norasmiy maqomini shartnoma asosida rasmiylashtirish
mexanizmlarini joriy etish.
3.
Ikki tomonlama huquqiy bitimlarni kengaytirish
– Rossiya, Koreya va boshqa qabul qiluvchi davlatlar bilan migrantlarning
huquqiy maqomini kafolatlovchi aniq bandlar bilan mustahkamlangan
kelishuvlar tuzish.
4.
Migrantlar uchun inkluziv huquqiy xizmatlar tizimini yaratish
– Mobil ilovalar, onlayn huquqiy maslahat, konsullik orqali shikoyat
mexanizmlarini kuchaytirish.
5.
Reintegratsiya va post-migratsiya monitoring
– Qaytgan migrantlar uchun ijtimoiy yordam, kasbiy reorientatsiya va kichik
biznesni qo‘llab-quvvatlash dasturlarini qonuniy asosda mustahkamlash.
71
6.
Huquqiy
madaniyat
va
targ‘ibot
strategiyasini
shakllantirish
– Migratsiyadan oldingi tayyorgarlik (pre-departure orientation) doirasida
migrantlarga ularning huquqlari, xorijdagi qonunchilik va shartnoma madaniyati
haqida axborot berish.
Xulosa qilib aytganda, mehnat migratsiyasi sohasida huquqiy barqarorlik faqat
normativ hujjatlar emas, balki ijro mexanizmlarining mavjudligi, institutlararo
hamkorlik, xalqaro standartlarga uyg‘unlik va migrantlarning real ehtiyojlariga
asoslangan huquqiy siyosat orqali ta’minlanadi. O‘zbekiston migratsiyani inson
huquqlari asosida boshqarishga o‘tmasa, mavjud muammolar chuqurlashadi, norasmiy
migratsiya kuchayadi, va fuqarolarning huquqiy himoyasi zaiflashadi. Shuning uchun
maqolada taklif etilgan strategik choralarni amalga oshirish nafaqat ilmiy, balki
ijtimoiy va siyosiy zaruratdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatining to‘g‘rilangan va yakuniy shakli:
1.
International Labour Organization (2023).
Global Estimates on International
Migrant Workers: Results and Methodology
. Geneva: ILO.
2.
United Nations (1990).
International Convention on the Protection of the Rights
of All Migrant Workers and Members of Their Families
. New York: UN.
3.
International Labour Organization (1949, 1975).
Migration for Employment
Convention (No. 97) and Migrant Workers (Supplementary Provisions)
Convention (No. 143)
. Geneva: ILO.
4.
International Organization for Migration (2023).
Migration Governance Profile:
Republic of Uzbekistan
. Geneva: IOM.
5.
International Labour Organization (2023).
Fundamental Principles and Rights
at Work
. Geneva: ILO.
6.
IOM (2023).
Global Migration Indicators Report
. Geneva: International
Organization for Migration.
7.
IOM Uzbekistan (2023).
Labour Migration and Reintegration Trends in
Uzbekistan
. Tashkent: IOM Uzbekistan.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni (2018).
“Tashqi mehnat migratsiyasi
to‘g‘risida”
.
72
9.
Federal Migration Service of the Russian Federation (2023).
Patentnyy
poryadok trudovoy migratsii
. Moscow.
10.
Human Rights Watch (2022).
Russia: Migrants Face Abuse, Exploitation
.
11.
Ministry of Employment and Labor, Republic of Korea (2023).
EPS Policy
Overview
. Seoul.
12.
IOM Uzbekistan (2023).
Legal Access and Barriers for Migrants
. Tashkent:
IOM.
13.
Human Rights Watch (2022).
Hidden Chains: Rights Abuses of Migrant
Workers in Informal Sectors
.
14.
Human Rights Watch (2022).
Exploitation without Accountability: Migrant
Workers in the Russian Federation
.
15.
Government of the Philippines – OWWA (2023).
Overseas Workers Welfare
Programs
. Manila.
16.
European Union Agency for Fundamental Rights (2023).
Migration and
Fundamental Rights in the EU
. Vienna.
17.
International Centre for Migration Policy Development (ICMPD) (2022).
Migration Governance in Moldova: Best Practices
. Chisinau.
