44
ATROF-MUHITNI ASRAB-AVAYLASH KO‘NIKMALARINI
SHAKILLANTIRISHDA TA’LIM-TARBIYA MUHITINING TASHKIL
ETILISHI: TARBIYACHINING KASBIY TAYYORGARLIGI VA
KO‘NIKMALARI
Amirova Hafiza Olimjonovna
Denov tadbirkorlik va pedagigika instituti magistranti
ANNOTATSIYA:
Bugungi kunda atrof-muhit muhofazasi global miqyosdagi muhim
masalalardan biriga aylangan. Ekologik muammolarning kuchayib borayotgani
insoniyatdan yanada faol harakatlarni talab etmoqda. Shu nuqtayi nazardan ta’lim-
tarbiya muhitining atrof-muhitni asrashga yo‘naltirilgan holda tashkil etilishi, kelajak
avlodda ekologik madaniyatni shakllantirishning asosiy omillaridan biridir. Mazkur
maqolada tarbiyachining kasbiy tayyorgarligi va ko‘nikmalari asosida ushbu muhitni
yaratish muammolari tahlil qilinadi.
KALIT SO‘ZLAR:
Ekologik muammo, ekologik xavfsizlik, yosh-avlod, real
pedagogik, ekoturizm, raqamli savadxonlik, elektron resurs, kasbiy tayyorgarlik,
axloqiy-ruhiy, ijtimoiy-psixologik.
Kirish
Insoniyat taraqqiyoti bilan birga ekologik muammolar ham ortib bormoqda.
Atmosfera havosining ifloslanishi, suv va yer resurslarining kamayishi, iqlim
o‘zgarishlari butun dunyo miqyosida xavotir uyg‘otmoqda. Bunday muammolarni
bartaraf etishda ta’lim muassasalarining, ayniqsa tarbiyachilarning o‘rni beqiyosdir.
O‘zbekistonda ekologik xavfsizlik masalalari davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, yosh avlodni ekologik madaniyat ruhida tarbiyalash
muhim vazifa sifatida qaralmoqda. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni
ma’naviy yetuk, axloqli, pok insonlar qilib voyaga yetkazishda tabiat bilan tanishtirish
metodikasi fani muhim ahamiyat kasb etadi. Uning maqsadi, maktabgacha ta’lim
yoshidagi bolalarni maktabga tayyorlash, tabiat bilan tanishtirish jarayonida tabiatga
ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish, Vatanga mehrli bo‘lish, ekologik ta’lim-tarbiyani
amalga oshirish, tabiat haqida mukammal bilimga ega bo‘lgan yoshlarni tarbiyalashdir.
Insonni har tomonlama barkamol etib tarbiyalash xalqimizning azaliy orzusi bo‘lib,
45
ajdodlarimiz ma'rifat, ma'naviyat va madaniyatni qanday qilib yosh avlodga o‘rgatish,
ularni komillikka yetaklash yo‘llari, qonun-qoidalarini muttasil izlaganlar. Ta’lim-
tarbiya
muhitining
ekologik
jihatdan
boyitilgan
holda
tashkil
etilishi
tarbiyalanuvchilarda barqaror rivojlanish, tabiatni asrash va unga mehr bilan qarash
ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
tomonidan ilgari surilgan “Yashil makon” loyihasi doirasida barcha ta’lim
tashkilotlarida ekologik ishlar, daraxt ekish aksiyalari, tabiatni muhofaza qilishga oid
tadbirlar yo‘lga qo‘yilgan.
Zamonaviy davrda insoniyat taraqqiyoti bilan bog‘liq jarayonlar nafaqat ijtimoiy
va iqtisodiy tizimlarga, balki atrof-muhitga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Bunday
sharoitda barqaror rivojlanishni ta’minlashda, eng avvalo, maktabgacha yoshdagi
bolalarda ekologik ong va atrof-muhitga mas’uliyatli munosabatni shakllantirish
tarbiyachilarning muhim vazifalaridan biriga aylangan. Bu borada ta’lim-tarbiya tizimi
beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, ayniqsa maktabgacha ta’lim tashkilotlarida yaratilgan
tarbiyaviy muhit, tarbiyalanuvchilarda ekologik madaniyatni shakllantirishda asosiy
omil sifatida maydonga chiqadi. Pedagogik nazariyalarda tarbiya muhitining shaxs
rivojiga ko‘rsatadigan ta’siri alohida e’tirof etilgan bo‘lib, ekologik tarbiya bu
yo‘nalishda integral yondashuvni talab etadi. Ta’lim-tarbiya muhitining ekologik
yo‘nalishda tashkil etilishi tarbiyalanuvchilarda nafaqat bilim, balki ko‘nikma va
qadriyatlar tizimini shakllantirishga xizmat qiladi. Bu muhitda pedagok va
tarbiyachilar yetakchi o‘rin tutadi, chunki ular tarbiyalanuvchilarni bevosita
motivatsiyalash, kuzatish, mustaqil fikrlashga undash orqali ekologik ongni
rivojlantiradi. Xususan, mahg‘ulot jarayoniga ekologik mazmundagi interfaol
metodlarni joriy etish, tabiatga oid amaliy tadbirlarni tashkil etish, ekologik loyihalar
asosida tarbiyalanuvchilarning faol ishtirokini ta’minlash orqali ko‘zlangan natijaga
erishish mumkin. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarining moddiy-texnik bazasi, ya’ni
yashil hududlar, ekologik stendlar, ekskursiyalar uchun mo‘ljallangan tajriba
maydonchalari, shuningdek, pedagogik jamoaning ekologik kompetensiyalari yuqori
bo‘lishi zarur. Zero, faqatgina tizimli yondashuv orqali ta’lim-tarbiya muhitida atrof-
muhitga nisbatan ongli va mas’uliyatli munosabatni shakllantirishga erishiladi.
Zamonaviy ta’lim jarayoni o‘zining murakkabligi, tezkor o‘zgaruvchanligi
hamda innovatsion tendensiyalari bilan ajralib turadi. Bu holat, o‘z navbatida,
pedagogik jarayon ishtirokchilari – xususan, tarbiyachilarning kasbiy tayyorgarligi va
faoliyatga bo‘lgan yondashuvlarida yangi sifat bosqichlarini talab qilmoqda.
Tarbiyachi endilikda faqatgina axloqiy-psixologik nazoratni amalga oshiruvchi shaxs
46
emas, balki ta’lim-tarbiya muhitining faol tashkilotchisi, madaniy va ijtimoiy
qadriyatlarni yetkazuvchi, shuningdek, innovatsion pedagogik texnologiyalarni
amaliyotga tatbiq etuvchi subyekt sifatida ko‘rilmoqda. Tarbiyachining kasbiy
tayyorgarligi – bu nafaqat maxsus bilimlar majmuasi, balki shaxsiy sifatlar, axloqiy
mezonlar, pedagogik metodikalarga ega bo‘lish hamda kasbiy faoliyatga doimiy
refleksiya qilish qobiliyatidir. Bu jarayonni quyidagi asosiy tarkibiy qismlar orqali
ifodalash mumkin:
1. Nazariy-metodik tayyorgarlik – pedagogik va psixologik bilimlar, bolalar rivoji
nazariyasi, didaktika va tarbiya uslublari bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘lish;
2. Praktik-amaliy tayyorgarlik – real pedagogik vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish,
dars va mashg‘ulotlarni samarali rejalashtirish, baholash va monitoringni yuritish
ko‘nikmalari;
3. Axloqiy-madaniy kompetensiyalar – bolalarga nisbatan tolerant, mehribon,
bag‘rikeng, insonparvar munosabatda bo‘lish, axloqiy qadriyatlarni amaliyotga joriy
etish;
4. Raqamli savodxonlik va innovatsion ko‘nikmalar – zamonaviy texnologiyalardan,
masofaviy ta’lim platformalaridan samarali foydalanish malakasi;
5. Ijtimoiy-psixologik kompetensiyalar – jamoa bilan ishlash, ota-onalar bilan samarali
hamkorlik olib borish, nizoli vaziyatlarda mediatorlik qilish ko‘nikmalari.
Bugungi kunda kasbiy rivojlanish dinamikasi shuni ko‘rsatmoqdaki,
tarbiyachilar muntazam ravishda malaka oshirish, o‘z ustida ishlash, o‘zgaruvchan
sharoitlarga moslashuvchanlikni namoyon qilishlari lozim. Ta’lim tizimining
samaradorligi aynan tarbiyachilarning kasbiy yetukligiga bog‘liq bo‘lib, bu borada
davlat tomonidan yaratilayotgan sharoitlar (treninglar, seminarlarda ishtirok, elektron
resurslardan foydalanish, grant dasturlari va boshqalar) muhim omil bo‘lib xizmat
qilmoqda. Tarbiyachining kasbiy tayyorgarligi, uning pedagogik faoliyatini nafaqat
texnik jihatdan, balki axloqiy-ruhiy va estetik jihatdan ham takomillashtiradi. Bu esa
o‘z navbatida bolalarning har tomonlama kamol topishiga, sog‘lom psixologik iqlim
shakllanishiga va sog‘lom jamiyat barpo etilishiga xizmat qiladi. Tarbiyachining bu
boradagi o‘rni esa nihoyatda muhim. Zamonaviy tarbiyachi quyidagi kasbiy
kompetensiyalarga ega bo‘lishi lozim:
- Ekologik huquqiy bilimlar (mahalliy va xalqaro ekologik qonunchilik);
47
- Ekopedagogik texnologiyalarni qo‘llay olish;
- Didaktik vositalardan foydalanish orqali ekologik mavzularni o‘rgatish;
- Amaliy loyihalarni ishlab chiqish va baholash ko‘nikmalari.
Pedagogik faoliyatda quyidagi shakl va usullar ekologik tarbiyada samarali natija
beradi:
1. Interfaol usullar (debat, rol o‘yinlari, muammoli vaziyatlar);
2. Tashqi ta’lim muhiti –– ekoturizm, ekologik lagerlar, tajriba maydonchalari;
3. Raqamli vositalar – ekologik videodarslar, onlayn viktorinalar va testlar
4. Hamkorlikdagi ta’lim – ota-onalar, mahalla, ekologik tashkilotlar bilan loyiha
asosida ish olib borish.
Xulosa
Atrof-muhitni asrab-avaylash ko‘nikmalarini shakllantirish zamonaviy ta’lim-
tarbiya tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonni
muvaffaqiyatli tashkil etishda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida shakllantirilayotgan
pedagogik muhit va ayniqsa, tarbiyachilarning kasbiy tayyorgarligi hal qiluvchi
ahamiyatga ega ekani aniqlanmoqda. Ekologik ong va madaniyatni bolalikdan boshlab
singdirish, bu borada metodik asoslangan, maqsadli va samarali ta’lim-tarbiya
faoliyatini yo‘lga qo‘yishni talab etadi. Tarbiyachi shaxsining kasbiy kompetensiyasi
– bu faqatgina nazariy bilimlar bilan cheklanib qolmasdan, balki amaliy ko‘nikmalar,
psixologik tayyorgarlik, pedagogik did, shaxsiy ekologik mas’uliyat va innovatsion
yondashuvlar bilan uyg‘unlashgan murakkab kasbiy fazilatlar majmuasidir. Ular ta’lim
muhitini ekologik ruhda tashkil etish, tarbiyalanuvchilarning mustaqil fikrlashi,
kuzatuvchanligi, tabiatga nisbatan ehtiyotkorlik va hamjihatlik tamoyillarini
shakllantirishda bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, ta’lim-tarbiya muhitini
ekologik yo‘nalishda tashkil etish va bu muhitda faoliyat yurituvchi tarbiyachilarning
kasbiy tayyorgarligini tizimli rivojlantirish, barqaror ekologik ongga ega avlodni
tarbiyalashda strategik omil sifatida e’tirof etilishi zarur. Bu esa o‘z navbatida milliy
ta’lim siyosatini ekologik barqarorlik va ijtimoiy mas’uliyat tamoyillari bilan
uyg‘unlashtirishni taqozo etadi.
48
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi
Qonuni.
3. Otavaliyeva O'. Bola tarbiyasida bog'cha va oila hamkor- ligi. T. O'qituvchi
4. Qodirova S. Ekologik tarbiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 30-dekabrdagi “Yashil makon”
loyihasini amalga oshirish to‘g‘risidagi qarori.
