Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
71
NILUFAR UMAROVA SHE’RLARIDAGI METAFORALARNING
FALSAFIY VA PSIXOLOGIK HOLATLAR TASVIRLAR
U.N.Nusurov
Mustaqil tadqiqotchi
Annotatsiya: Mazkur maqolada Nilufar Umarovaning she’riyatida
metaforalarning falsafiy va psixologik holatlar tasviridagi o‘rnini yoritadi.
Tadqiqotda shoiraning poetik uslubi, obrazlar tizimi va ruhiy kechinmalarni badiiy
ifodalashdagi mahorati chuqur tahlil qilinadi. Umarovaning metaforalari nafaqat
badiiy bezak, balki insonning ichki olami, iztiroblari, umid va quvonchlarini
ifodalovchi ruhiy vosita sifatida qaraladi.
Tahlil davomida shoiraning “yo‘l”, “quyosh”, “tandir”, “oy”, “shamol”,
“tong”, “gullar” kabi obrazlar orqali inson ruhiyatining murakkab qatlamlarini
qanday tasvirlay olgani ko‘rsatiladi. Metaforalarning psixologik funksiyasi sifatida
ular ong osti kechinmalari, ichki dialoglar va ruhiy uyg‘onish jarayonlarini ochib
berishdagi o‘rni asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar: metafora, psixologik tahlil, falsafiy ifoda, o‘zbek she’riyati,
obrazlar tizimi, ruhiy kechinma, poetik tafakkur.
Metafora Nilufar Umarova she’riyatining eng muhim, markaziy ifoda
vositasidir. U shoiraning badiiy tafakkuri, ruhiy olami va falsafiy dunyoqarashining
estetik shaklga aylangan ko‘zgusidur. Shoira metaforani oddiy bezak emas, balki
mazmunni yuksaltiruvchi, ichki dunyoni ochuvchi, hayotga yangi nigoh tashlashga
imkon beruvchi vosita
sifatida ishlatadi.
Nilufar Umarova metaforani ichki kechinmalarni ifodalovchi kuchli vosita
sifatida ishlatadi. U
hissiyotlar
ni — dard, og‘riq, sevgi, yolg‘izlik, umid, qo‘rquv
kabi
holatlarni
tashqi
dunyoga
obrazlar
orqali
etkazadi.
Misollar:
“Yuragim cho‘kdi” – tushkunlik, iztirob;
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
72
“Tun ko‘zlarida jim” – yolg‘izlik, ruhiy sukunat;
“Ko‘nglimning uyiga qamalgan hislar” – hissiyotlar bostirilgan holat.
Shoira hayot, o‘lim, ruh, vaqt kabi
ontologik
savollarni obrazlar orqali
badiiy talqin qiladi.
Misollar:
“Yulduzlari tashlab ketgan falakman” – mavjudlikdagi yo‘qsizlik
holati;
“Hayot – senga berilgan savol, o‘lim – javobdir” – borliq falsafasi.
Shoira xalqona obrazlar orqali (tandir, non, oy, quyosh)
milliy tafakkur
va
ruhiy holat
ni uyg‘unlashtiradi.
Misollar:
“Tandiridan kulcha quyoshni uzib...” – quyoshning hayot manbai
sifatidagi talqini;
“Nurlarin ulashar nonday...” – yorug‘lik va umidning non bilan
qiyoslanishi.
Nilufar Umarova quyosh, tong, shamol, oy, gullar kabi obrazlar orqali
ichki dunyo, kayfiyat, iztirob va uyg‘onish holatlarini ifodalaydi.
Misollar:
“Quyosh kulayotir qirmizi gullarning lablari bilan” – hayotga quvonch,
muhabbat, ehtiros timsoli;
“Daydi
shamol”
–
orzularning
beqarorligi,
xayolotning
o‘zgaruvchanligi.
Shoiraning she’rlarida ayol kechinmalari, ruhiy to‘lqinlar, ijtimoiy
bosimlar metaforalar orqali ifodalanadi.
Masalan,
“Oyoqyalang yurarman hali” – fidoyilik, o‘zini azobga tashlash orqali
boshqani asrash;
“Uvishgan qalbim osudalik istar” – ruhiy sovuqlikdan qutulish, ichki
halovat istagi.
Nilufar Umarovaning poetik uslubi – chuqur hissiyot, obraz boyligi va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
73
mazmunli soddalik bilan ajralib turadi. Uning lirikasi faqat ichki kechinmalar emas,
balki ijtimoiy-falsafiy fikrlarni ham o‘zida jamlaydi. Metaforalar bu yerda mazmun
va shakl uyg‘unligining asosiy ko‘prigi bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda: Nilufar Umarovaning she’riyatidagi metaforalar
– bu faqatgina tasviriy vosita emas, balki inson ruhiyatining tili, falsafiy
tafakkurning obrazli shakli, ayollik kechinmalarining ichki ovozi va milliy
madaniyat bilan uyg‘unlashgan poetik ong ifodasidir.
Uning har bir misrasi – bu inson qalbining chuqur qatlamlarida sodir
bo‘layotgan
sukunatlar, faryodlar, izlanishlar va shukronalar
metaforik pardada aks
etgan she’riy obrazlardir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Qozoqboy Yo‘ldosh. Zamonaviy o‘zbek ayol shoiralari poetikasi. – Toshkent:
Fan, 2022.
2.
Umarova M. Lingvopoetik tahlil asoslari. – Samarqand, 2021.
3.
de Bono E. “Ijodiy fikrlash va obrazli tafakkur”, tarj. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2020.
4.
Leontyev D.D. Motivatsiya va ijodiy tafakkur psixologiyasi. – Moskva, 2019.
5.
N.Umarova. Nilufar Umarova. She’rlar & Eshqobil Shukur. Tushlanib
uyg’onar uyqudagi gul. https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/nilufar-umarova-
sherlar.html
