Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
43
N.I. VAVILOV BO’YICHA MADANIY O’SIMLIKLAR KELIB
CHIQISHINING DUNYO MARKAZLARI
1
Rejabaliyeva Madinaxon Tursunboy qizi
2
Tojiboyev Murodali Umaraliyevich
1
Andijon Davlat Pedagogika Instituti Biologiya yo’nalishi talabasi
2
Andijon Davlat Pedagogika Instituti dotsenti
Annotatsiya: Ushbu maqolada taniqli rus olimi N.I. Vavilov tomonidan
ishlab chiqilgan madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish markazlari haqidagi
nazariyasi yoritilgan. Vavilov oʻzining uzoq yillik ilmiy-tadqiqot ishlariga
asoslanib, yer yuzida madaniy oʻsimliklarning shakllanishi va xilma-xilligi uchun
muhim boʻlgan yetti asosiy markazni ajratib koʻrsatgan. Ushbu markazlar qishloq
xoʻjaligi tarixini, oʻsimlik genetikasi va seleksiya sohalarini chuqur anglashda
muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada har bir markazda yetishtirilgan oʻsimliklar,
ularning genetik xilma-xilligi va kelib chiqishi tafsilotlari bilan bayon etilgan.
Kalit so’zlar: madaniy o’simliklar, yovvoyi o’simliklar, geografik
markazlar, genetik xilma-xillik, o’simliklarning genetik resurslari.
Abstract: This article discusses the theory of centers of origin of cultivated
plants, developed by the famous Russian scientist N.I. Vavilov. Based on his many
years of research, Vavilov identified seven main centers of origin that were
important for the formation and diversity of cultivated plants on Earth. These centers
are of great importance for a deeper understanding of the history of agriculture,
plant genetics, and breeding. The article describes in detail the plants grown in each
center, their genetic diversity, and their origin.
Keywords: cultivated plants, wild plants, geographic centers, genetic
diversity, plant genetic resources.
Аннотацич: В этой статье известный русский ученый Н.И. Вавилов
разработанная Вавиловым теория центров происхождения культурных
растений. На основе многолетних исследований Вавилов выделил на Земле
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
44
семь основных центров, имеющих значение для формирования и разнообразия
культурных растений. Эти центры важны для углубления наших знаний об
истории сельского хозяйства, генетики растений и селекции. В статье
описываются растения, выращиваемые в каждом центре, а также
приводятся сведения об их генетическом разнообразии и происхождении.
Ключевые
слова:
культурные
растения,
дикие
растения,
географические центры, генетическое разнообразие, генетические ресурсы
растений.
Foydali o’simliklarni yetishtirish tosh asrida, miloddan avvalgi 10-ming
yillikda boshlangan. Insoniyat o’simliklarni tabiatdan yig’ib yetishtira boshlagan
vaqtdan boshlab o’simliklarni introduksiya qilish bilan shug’ullana boshladi.
Tabiatdan yig’ib kelingan o’simliklar qadimgi odamlar uchun oziq-ovqat manbai
bo’lib xizmat qilgan lekin, ular dastlab zarur turlarni sun‘iy ravishda ko’paytirish
haqida o’ylamaganlar, faqat yovvoyi o’simliklarning mevalari va boshqa organlarini
yig’ishgan. Keyinchalik alohida daraxtlar, butalar, o’simliklarni eka boshlaganlar bu
esa odamlarga oziq-ovqat bergan. Vaqt o’tishi bilan odamlar foydali o’simliklar
urug’ini ekishgan (ular tuproqqa ishlov bermagan holda, ekkanlar) va hosilini yig’ib
olish bilan asta-sekinlik bilan ibtidoiy dehqonchilik paydo bo’lgan. Bronza davriga
kelib, qadimgi sivilizatsiyaning ko’pgina markazlarida qishloq xo’jaligi ancha
rivojlangan sanoatga aylandi. O’shandan beri, o’tgan ming yilliklar davomida u
barqaror rivojlandi va oxir-oqibat qishloq xo’jaligining asosiga aylandi. Bu esa aholi
sonining tez ko’payishiga va ilgari hech qachon mavjud bo’lmagan ijtimoiy va
siyosiy tartiblarni yaratishga imkon beradi. Umuman, madaniy o’simliklarning
hozirgi xilma-xilligi o’simliklarning ming yillik introduksiyalari natijasidir. Hozirgi
vaqtda yer yuzida madaniy o’simliklar soni 1500 taga yetdi, lekin eng ko’p xo’jalik
ahamiyatiga ega turlarning soni 250 tadir. Ishlab chiqarishda ekilayotgan
o’simliklarning turi har doim ortib boradi., yovvoyi turlari madaniylashtiriladi.
Jahon bo’yicha ekilayotgan ekinlarning asosiy qismini (70%) -donli (bug’doy, sholi,
makkajo’xori, arpa, suli, javdar) ekinlar tashkil etadi. Texnik ekinlardan g’o’za,
soya, kartoshka ko’p ekiladi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
45
Antarktidadan tashqari, Yerning barcha qit‘alariga N.I.Vavilov va uning
hamkasblari 1920-1940 yillarda ko’plab ekspeditsiyalar uyushtirgan va madaniy
o’simliklar resurslarining g’oyat boy kolleksiyasini hamda tur xillarining yovvoyi
ajdodlarini to’plashadi. Bu ekspeditsiyalar davomida olingan ma'lumotlarga
asoslanib, N.I. Vavilov qadimiy dehqonchilik markazlari yoki madaniy
o’simliklarning xilma-xilligi va kelib chiqishining 8 ta markazlarini ochadi. Lekin
keyingi ishlarida bu markazlarni yanada yiriklashtiradi va 7 asosiy birlamchi
markazlarni belgilab chiqadi. Bu markazlar butun dunyo bo’ylab tarqalgan
hisoblanadi.
1.
Janubiy Osiyo tropik markazi
(qariyb 50%). Bunga, Hindiston,
Hindixitoy, Malay arxipelagi, Fillipin orollari kiradi. Ushbu markazdan, sholi,
shakarqamish, bodring, baqlajon, dukkakli va boshoqli ekinlarning ko’pchiligi, nut,
mosh, limon, apelsin, mandarin, mango, banan, kokos palmasi, qora murch, tut kabi
madaniy o’simliklar kelib chiqqan.
2.
Sharqiy Osiyo markazi
(20%). Bunga Markaziy va g’arbiy Xitoyni Osiyo
bilan tutashgan tog’lari kiradi. Bu markazdan soya, choy, turp, marjumak, chumiza,
arpaning ba‘zi turlari, tariqning uchta turi, piyoz, nok, olma, shaftoli, xurmo,
ko’knor, aktinidiya kabi dunyo madaniy florasining ancha qismi kelib chiqgan.
3.
Janubiy G’arbiy Osiyo markazi
(14%). Bu markaz o’z ichiga G’arbiy
Osiyo, Kichik Osiyo, to’liq Kavkaz orti hududini, Eron, Afg’oniston va O’rta Osiyo
hududini oladi. Ushbu hududdan, bug’doyning ba‘zi turlari, javdar, zig’ir, kanop,
uzum, gilos, olcha, anor, behi, anjir, bodom, grek yong’og’i, qovun, no’xat, yasmiq,
beda, espartset, boqla va boshqa o’simliklar kelib chiqqan.
4.
O’rta Yer dengizi bo’yi markazi
(11%). Bu hududlardan bug’doy, suli,
javdar, zaytun, lavlagi, karam, sabzi, ukrop, petrushka, lavr, malina va piyozning bir
nechta turlari kelib chiqqan.
5.
Abissiniya, yoki Afrika-Efiopiya markazi.
Bu yerdan kofe, zig’ir, qattiq
bug’doy, arpa, jo’xori, kunjut, finik palmasi, kanakunjut va boshqalar kelib chiqqan.
6.
Markaziy Amerika yoki Meksika markazi.
Bunga Markaziy Amerika
davlatlari, Antil orollari kiradi. 900 ga yaqin madaniy o’simliklar shu markazdan
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
46
kelib chiqgan. Jumladan, makkajo’xori, mosh, qovoq, achchiq qalampir, kakao,
kungaboqar, avokado, g’o’zaning ba‘zi turlari, agava va boshqalar.
7.
Janubiy Amerika yoki And markazi.
Bu hududdan, kartoshka, tamaki,
yeryong’oq, ananas, maniok, kungaboqar, qulupnay, amarant, papayya, feyxoa,
koka, braziliya yong’og’i, geveya, xina daraxti va boshqlar kelib chiqqan.
Keyinchalik zamonaviy, ilg’or texnikani rivojlanishi natijasida hamda
olingan ilmiy ma‘lumotlar asosida, N.Vavilovning shogirdlari P.M.Jukovskiy,
M.G.Popov, Ye.N.Sinskaya, S.M.Bukasov va boshqalar tomonidan madaniy
o’simliklarni kelib chiqish markazlarini 12 ta genetik markazga bo’lib o’rganish
to’g’ri ekanligini isbotlab berishgan.
N.I. Vavilov tomonidan taklif etilgan madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish
markazlari nazariyasi bugungi kunda ham oʻz ilmiy ahamiyatini yoʻqotmagan.
Uning yondashuvi nafaqat tarixiy va biogeografik nuqtayi nazardan, balki
zamonaviy seleksiya va genetik resurslarni saqlash ishlarida ham muhim asos boʻlib
xizmat qilmoqda. Ushbu markazlar orqali insoniyat madaniy oʻsimliklarning paydo
boʻlishi va rivojlanish yoʻnalishlarini aniqlash, ularni genetik jihatdan boyitish va
saqlab qolish imkoniga ega boʻlmoqda. Vavilov va uning shogirdlari tomonidan
ekspeditsiyalar davomida yig’ilgan fond Rossiyaning Sankt Peterburg shahridagi
N.I. Vavilov nomidagi Butunrossiya o’simlikshunoslik institutida (VIR)
saqlanayotgan dunyo kolleksiyasi 320 mingdan ortiq namunalarni o’z ichiga olib,
1041 o’simlik turlariga mansub bo’lib, ularga yovvoyi turlar, madaniy
o’simliklarning turkumlari, eski mahalliy navlar kiradi. N.Vavilov kolleksiyasining
subtropik o’simliklariga tegishli juda katta qismi O’zbekiston o’simlikshunoslik
institutida hozirda ham saqlanmoqda va undan yangi navlarni yaratishda
foydalanilmoqda. Dunyo genofondidan olimlar xo’jalik jihatidan qimmatli
hisoblangan belgilarning genetik manbalarini tanlab oladilar. Bularga hosildorlik,
tezpisharlik, kasalliklar va zararkunandalarga, qurg’oqchilikka va boshqa ta‘sirlarga
chidamlilik belgilarni misol qilib ko’rsatish mumkin.
Ko’pchilik madaniy o’simliklar eng qadimgi dehqonchilik madaniyati
rivojlangan daryo vodiylari asosiy uchoqlari deb qaralsa, Vavilov esa, madaniy
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
47
o’simliklar kelib chiqishini tropik, subtropik hududlari va qulay mintaqalarda deb
hisoblaydi. Xullas, madaniy o’simliklar kelib chiqishida ushbu geografik markazlar
va ularni floraviy boyligiga qarab emas balki, u yerdagi eng qadimgi sivilizatsiya
o’choqlari bilan ham belgilanadi. Shunday qilib, dunyoning ko’plab mamlakatlariga
yuborilgan ilmiy ekspeditsiyalar natijasida madaniy o’simliklar kelib chiqishining
birlamchi va ikkilamchi markazlaridan o’simliklar introduksiyasi uchun boy
materiallarni yetkazib beradi. Yovvoyi turlarni introduksiyalash ularni keyinchalik
iqlimlashtirish bilan botanika bog’lari va boshqa botanika va seleksiya muassasalari
ish olib boradi. O.A.Abduraimov va boshqalar (2022) ning ma‘lumotiga ko’ra,
Respublikamiz florasida madaniy o’simliklarning yovvoyi ajdodlarining 25 oila,
105 turkumga mansub 222 turdan iborat dastlabki ro’yxati shakllantirilgan.
Shakllantirilgan ro’yxat asosida turlarning xo’jalik va iqtisodiy ahamiyatga ega
bo’lgan ozuqabop, vitaminli, dorivor, asal-shirali, manzarali, efir-moyli, yem-
xashak, zaharli, texnik hamda bo’yoqbop guruhlarga ajratgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Islamov B. Hasanov M. O’simliklar introduksiyasi. (Darslik). SamDU
tahririy-nashriyoti,2022. B50-61
2.
Zikiryayev A. To’xtayev A. Azimov I. Zikiryayev I. Sitologiya va genetika
asoslari (Darslik). Toshkent: “Yangiyul Poligraph Service”,2019. B176-178
3.
Karimov Sh. O’simlikshunoslik asoslari. Toshkent:O’Zmu nashriyoti,2005.
180 b
4.
Bekmurodov D. va boshq. Umumiy botanika. Toshkent:Fan va texnologiya
nashriyoti,2019. 256 b
5.
6.
