Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
98
MAKTABGACHA TA'LIM TIZIMIDA INGLIZ TILINI
O’QITISH METODIKASI
Andijon Davlat Chet tillari instituti
Ingliz tili va adabiyoti fakulteti
112-guruh talabasi Solijonova Rayyona
Ingliz tili nazariy aspektlar kafedrasi
o’qituvchisi Xamidov Nodirbek
Annotatsiya: Mazkur maqola O’zbekiston ta’lim tizimining maktabgacha
ta’lim muassasalarida ingliz tilini o’qitish metodlarini, samarali uslublarini va
yondashuvlarini ko’rib chiqadi.Shuningdek, kommunikativ metodlar, o’yin
texnologiyalari va vizual vositalar orqali maktabgacha yoshdagi bolalarga tilni
o’rgatish samaradorligi masalalari yoritiladi.
Kalit so’zlar: Nazariy va amaliy metodlar, qulay atmosfera, vizual
materiallar, kognitiv rivojlanish, drammatsiyalashtirilgan teatrlar,innovatsion
texnologiyalar,
multimedia
materiallari,
interaktiv
doskalar,
individual
xususiyatlar.
Аннотатция: В данной статье рассматриваются методы,
эффективные методы, преподавания английского языка в дошкольных
учреждениях системы образования Узбекистана.Также будет освещена
эффективность обучения языку детей дошкольного возраста с помощью
коммуникативных методов, игровых технологий и визуальных средств.
Ключевые слова:Теоретические и практические методы, комфортная
атмосфера,
наглядные
материалы,
познавательное
развитие,
драматические театры, инновационные технологии, мультимедийные
материалы, интерактивные доски, индивидуальные особенности.
Annotation: This article examines the methods, effective methods and
approaches of teaching English in preschool educational institutions of the
educational system of Uzbekistan.Also, the effectiveness of language teaching to
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
99
preschool children through communicative methods, game technologies and visual
tools will be highlighted.
Key words:Theoretical and practical methods, comfortable atmosphere,
visual materials, cognitive development, dramatized theaters, innovative
technologies, multimedia materials, interactive boards, individual characteristics.
Globallashuv jarayonida, chet tillarini, ayniqsa ingliz tilini bilish muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Chunki ingliz tili xalqaro muloqot, zamonaviy
texnologiyalar va ilm-fanning asosi, muhim vositasiga aylangan. Bu tilni bilish
hozirda dolzarb masalalardan biriga aylanib, atrofimizdagi yoshlardan tortib
kattalargacha ingliz tilini o’rganishga bo’lgan qizishlarini ko’rishimiz
mumkin.Ingliz tilining o’rni nafaqat bizning davlatda, balki xorijning boshqa
hududlarida ham muhim rolni egallab turibdi. Eng keng tarqalgan xalqaro muloqot
tili sifatida ingliz tilining mavqei tobora o’sib bormoqda.Yurtimizda ingliz tilini
o’qitishga e’tibor kuchaygan va deyarli har bir ta’lim bosqichlarida, muassasalarida
ingliz tili fan sifatida o’qitiladi. Maktabgacha ta’lim ham bundan mustasno emas.
Aynan, bu tilni kichik yoshdan o’rgatishga e’tibor qaratilgan va maktabgacha
ta’limda ham ingliz tili o’rgatiladi.
Maktabgacha davr-bolalarni kashf qilish davri bo’lib ularni faol, ijodkor va
kelajakda bilimli, qaysi sohada iqtidori, qiziqishlari mavjudligini bilish mumkin
bo’lgan bosqich. Bolalarga kichik yoshdan tilga bo’lgan qiziqishlarini, mehrini va
e’tiborini orttirish, kelajakda ham ularning tillarni o’rganishga bo’lgan qiziqishlarini
o’sib borishiga yordamlashadi. Tillarni kichik yoshdan o’rganishni boshlagan
bolalar, keyinchalik ham boshqa tillarni o’rganishda qiyinchiliklarga kamroq duch
keladilar.Eng ahamiyatlisi, kichik yoshdan til o’rganishni boshlagan bolalarga tilni
oson o’zlashtirish, ularning muloqot qobiliyatini oshirish va kognitiv rivojlanishni
ham oshiradi. Kichik yoshli bolalalarda eslab qolish qobiliyati kuchli bo’lganligi
sababli ular tilni yaxshi o’rganisha oladi ammo yoshlarini e’tiborga olsak bu davrda
bola tilni tushunib emas, balki mexanik tarzda o’rganganlari yaxshiroq bo’ladi.
Bolalar bilan ingliz tilida muloqot qilish, ular bilan amaliy mashg’ulotlar o’tkazish,
o’quv materiallarini vizual va o’yinga asoslangan tarzda taqdim etish, samarali
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
100
natijalarga erishishning asosiy usullaridir.[3:45] Ular uchun dars o’tishda nazariy
metodlardan ko’ra amaliy metodlardan foydalangan samaraliroq.Amaliy uslublar
orqali bolalar nafaqat tilni o’rganadilar, balki unga qiziqishadi, o’qituvchini
tinglashadi, darsni maroqli tarzda o’tkazishadi. Bunday metodlar orqali ularga qulay
atmosfera yaratiladi va ta’lim olish foydaliroq bo’ladi. Quyida maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun samarali deb hisoblangan metodlar ko’rib chiqiladi:
O’yinlar bilan darslar:
O’yinlar- kichik yoshdagi bolalarga , nafaqat tilni
balki har qanday turdagi darslarni o’rgatishda eng foydali va keng tarqalgan
usullardan biri hisoblanadi.O’yin metodikasi til o’rgatishning samarali vositalaridan
biri sifatida ko’rsatiladi. O’yin orqali bolalar o’zlari uchun qiziqarli va qiyin
bo’lmagan usullarda tilni o’rganadilar.[2;78] O’yinlar yordamida bolalarda e’tibor,
xotira, tafakkur va nutq jarayonlari kuchayadi.Tilni o’rganish jarayoni tabiiy, jonli
va qiziqarli kechadi.O’yinlar yordamida deyarli barcha bolalar darsga faol
qatnashadilar va mustahkam bilimga ega bo’ladilar.Bolalar uchun o’yin- bu faqat
ko’ngilochar faoliyat emas, balki bilim olishning samarali usulidir.[3:56] O’yinlar
bolalarning bilim olishi, darslarni qiziqarli va maroqli o’tkazishning usuli va u
bolalarga darslarni oson o’rgatish uchun foydalanilishi zarur.O’yinlar bolalar
yoshiga mos va xavfsiz holatda bo’lishi va har bir o’yinning o’quv maqsadi aniq
bo’lishi lozim. Dars jarayonlarida har xil faoliyatni oshirib berishga mo’ljallangan
bo’lishi kerak, o’yinlardan biri gapirish, yana biri tinglash yoki yod olish uchun
mo’ljallangan bo’lsa bolalar har tomonlama tilni mustahkam o’rganadilar.Bunday
o’yinlarga misol tariqasida:
Simon says-
bolalar uchun ham harakatni tinglab
bajarish ham so’zlarni yod olish uchun mo’ljallangan o’yin bo’lib, bolalar o’qituvchi
aytgan ishni bajarishadi. “Simon says:touch your nose” – Simon aytdi burningni
ushla deyilgandan so’ng bola aytilgan ishni qiladi.
What’s missing?-
bolalarga
xotirani yaxshilash uchun mo’ljallangan bu o’yin stol ustida bir qancha buyumlar
yoki rasmlar tushurilgan kartalar qo’yiladi va bittasi olib qo’yiladi, bola qaysi
buyum yoki karta yo’qolganini aytib berishi kerak. Qutining ichiga hayvon yoki
mevalarning o’yinchoqlari solinadi va ulardan birini inglizcha nomi aytiladi, bolalar
esa nomi aytilgan buyumni qutini ichidan topib olishlari kerak.Misol uchun: Find
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
101
the tiger- bola o’yinchoq yo’lbarsni topishga harakat qiladi va topib ko’rsatishi kerak
bo’ladi.
Musiqalar bilan darslar:
Musiqalar yordamida darslar ham o’yinlar singari
kichik yoshdagi bolalar uchun qiziqarli va oson o’rganishni ta’minlovchi usullardan
biri.Qo’shiqlar orqali bola ingliz tilini tinglaydi va birga hirgoya qilish orqali yod
oladi, talaffuz qilishni o’rganadi.Musiqa ritmi va takrori so’zlarni eslab qolishni
osonlashtiradi.Eng muhimi musiqalar bolalarni zeriktirib qo’ymaydi, o’qituvchi
ularning diqqatini uzoqroq muddat saqlab qola oladi.Har bir yangi qo’shiq bu yangi
lug’at mavzusi hisoblanadi.Bolalar qo’shiq orqali ranglarni, hayvonlarni yoki
sonlarni o’rganisha olishadi.Misol uchun oddiy
Alphabet song-
inglizcha alifbo
harflarini ketma-ketlik tartibida va tovushlarni o’rgatish uchun mo’ljallangan
qo’shiq.
Head, shoulders, knees and toes-
har bir tana a’zolari qo’shiqda aytiladi
va harakatlar bilan ko’rsatiladi.Bu esa eslab qolishni osonlashtiradi va tana a’zolarini
ingliz tilida qo’shiq orqali yod olishga yordam beradi.
Twinkle, twinkle,little star-
oddiy so’z boyligini oshiradi va talaffuz, eshitish qobiliyatlarini rivojlantiradi
. Old
MacDonald had a farm-
qo’shiq orqali bolalar hayvonlarni nomlarini va ularning
tovushlarini o’rganishadi.Yana
The Wheels on the bus, Bingo song, Rain, rain,
go away
kabi musiqalar ham ular jumlasidan.
Rasmlar bilan darslar:
Rasmlar o’zida axborotni vizual shaklda jamlaydi.
Kichik yoshdagi bolalar hali xayoliy, tasviriy fikrlashga tayyor bo’lmaganligi uchun
ularga ko’rgazmalilik juda muhim.Shuning uchun rasmlar orqali dars o’rgatish oson,
qiziqarli va samarali metod hisoblanadi. Bolalar inglizcha so’zlarni bevosita rasmlar
orqali tushunishadi.Tarjima uchun ehtiyoj qolmaydi, bu esa to’g’ridan-to’g’ri til
o’rganishga zamin yaratadi.Bolalar rasmlar orqali eslab qoladilar, agar ular
o’rgangan so’zni yana qayta eshitsalar ular o’sha so’z bilan birga rasmni ko’z oldiga
keltirishlari mumkin.Rangli, chiroyli rasmlar bolalarni darsga jalb qiladi, e’tiborini
tortadi.Yana bolalar o’zlari rasmlar chizishlari orqali darsga yanada
qiziqadilar.O’zlari chizgan rasmlarni ingliz tilida tasvirlab berishlari ularni so’z
boyligini oshiradi va o’sha rasm, aynan o’zlari tomonidan chizilgani ularga yanada
ko’proq zavq beradi. Misol uchun: rasmda bola quyoshni rasmini chizdi va uni sariq
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
102
rangda bo’yadi.Bola bu quyosh va u sariq rangda deb aytadi bir rasmda u quyoshni
va ranglardan sariq rangni o’rganadi.
Drammatsiyalashtirilgan teatrlar bilan darslar:
Sahnalashtirilgan real
yoki hayoliy voqealarni tasvirlaydigan materiallardan teatrlar yoki spektakllar
bolalar uchun ham maroqli, ham foydali uslublardan biri hisoblanadi.Ularning- Soya
teatrlar, Karton teatrlari, stol teatrlari, Qo’g’irchoq teatrlari kabi turlari mavjud.
Bolalar o’zlari yoqtirgan ertaklar, hikoyalarini jonli tarzda ingliz tilida tomosha
qilishadilar.Bu ularning qiziqshlarini oshiradi va tilni o’rganishni osonlashtiradi.
Innovatsion
metodlar
va
zamonaviy
texnologiyalar
bilan
darslar:
Zamonaviy pedagogikada ingliz tilini o’rgatishda innovatsion metodlar va
texnologiyalarni joriy etish samarali natijalar beradi. Innovatsion texnologiyalarni,
masalan, interaktiv doskalar va multimedia materiallarini qo’llashning bolalar uchun
qulayligi ta’kidlab o’tilgan.[1:110]Zamonaviy va yangicha usullarda darslar:
elektron doska orqali-
unga yozish, rasm chizish yoki videolar qo’yish mumkin.U
orqali bolalar yoqtirgan multfilmlarini yoki ingliz tilini o’rgatuvchi videolar
ko’rishlari mumkin.
Bolalarga dars berish jarayonida ularning mavzuni qanday o’zlashtirishiga
e’tibor qaratish muhim.Chunki, har bir bolaning xar hil sohaga turlicha iqtidori,
qiziqishlari bo’ladi.Dars jarayonida ham kimdir darsni tez qabul qiladi boshqa birov
sekinroq.Agar o’sha o’quvchiga e’tibor berilmasa qolgan tengdoshlaridan mavzular
bo’yicha ortda qolishiga sabab bo’ladi. Zemchenkova T.V ning fikricha
“maktabgacha yoshdagi bolalar uchun tilni o’rgatishda asosiy e’tibor bolalarning
individual xususiyatlarini inobatga olishga qaratilishi kerak.Bu, o’z navbatida,
o’qitish jarayonini yanada samarali qiladi”.[3:102] O’qituvchi har bir bolaning
o’ziga xos xususiyatlrini bilsa unga mos uslubda dars o’tadi va har bir bola o’ziga
mos tarzda rivojlanadi.Bog’cha yoshidagi har bir bola noyob va o’ziga xos.Shuning
uchun o’qituvchi ularning individual xususiyatlariga tayangan holda ularga mos
tarzda darslar o’tgani ham ularga foydali va samarali, ham o’qituvchi o’zining
o’quvchilariga mos darsliklar orqali darsni oson yetkizib bera oladi.
Xulosa qilib aytganda maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o’rgatish
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
103
ularning aynan hozirgi davridan boshlanishi eng yaxshi va muhim qaror.Ular
nafaqat, tillarni qolaversa barcha fanlarni mustahkam o’rganishlari lozim.Ularga
ingliz tilini majburan emas o’zlaridagi qiziqishlari, xohish, orqali o’rganishi kerak
ekanligini uqturish kerak.Zero siz biror nimaga qiziqib yoki yoqtirib harakat
qilsangiz u narsaga ,albatta erishasiz,yo’lingiz qanchalik qiyin, mushkul yoki xatarli
bo’lishiga qaramay.Bolalar ham bu narsalarni bilishi zarur, ular olayotgan bilimlari
kelajakda o’zlari, yurti uchun muhim ahamiyatga ega.Shuning uchun
aytishadi:”Yurtning kelajagi yoshlar qo’lida” deb.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Karimova G. Ingliz tili darslarida innovatsion metodlar.2014
2.
Salimov A. Maktabgacha ta’limda chet tillarini o’qitish metodikasi.2015
3.
Zemchenkova T.V. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ingliz tili.-M,;
VAKO,2008
