Mahalliy tarix

Ushbu maqolada Afrig' atamasining kelib chiqishi xususida bahs yuritiladi. Xususan, ingliz, eron va turk tilli tadqiqotlar sovet davri va mahalliy tadqiqotlar qiyosiy solishtiriladi

Tadqiqotchilar “Afrigʻ” atamasi kelib chiqishi masalasida Beruniy asaridagi ma’lumotlarning arxeologik topilmalarga qiyosiy tahlili, shunigdek tilshunoslik metodlaridan keng foydalangan holda sulola tarixiga oid muhim xulosalar chiqarganliklarining guvohi boʻldik. Biroq shuni alohida ta’kidlash joizki, bugungi kundagi vaziyat oradan ancha vaqt oʻtishiga qaramay, bu borada ochiq turgan masalalar mavjudligini koʻrsatadi. Bu ayniqsa milliy tarixshunoslikda yaqqol namoyon boʻladi. “Afrigʻ” atamasining kelib chiqishi afsuski, vatan tarixidagi tadqiqotlarda uchratilmaydi. Masala xorij tarixshunoligida, xususan fors va ingliz tilli tadqiqotlarda atroflicha oʻrganilgan.

Тадқиқот объекти: ўзбек халқи таркибидаги субэтник компонентларнинг ўзига хос этник хусусиятлари, уларнинг шаклланиши ва этник тарихи масалаларини Сурхон-Шеробод водийси материаллари асосида тадқиқ этиш.
Ишнинг мақсади: Этнографик материаллар асосида Сурхон-Шеробод водийси аҳолиси этаик таркибининг хусусиятлари, уруғларга бўлиниш тизими, унинг тарихий динамикаси ва генезиси, турли этник компонентларнинг ўзаро этник-маданий муносабатлари, минтақадаги хўжалик-маданий типларнинг этник жараёнларда акс этиши механизми ва ўзига хос этник дифференциациясини тахдил этиш, унинг ўзбек халқи этник тарихидаги ўрни ва аҳамиятини аникдаш.
Тадқиқот усуллари: тарихийлик тамоили, киёсий-тарихий тахлил ва ҳудудий-муаммовий-хронологик, интервью, шахсий кузатув ҳамда оғзаки тарих каби тадқиқот усулларидан кенг фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилигн: Сурхон-Шеробод водийси аҳолисининг этник таркиби, жумладан, ўзбек халқи этник таркибида яққол ажралиб турувчи этник компонентларнинг, турли этнонимлар, лаҳжа ва диалектларнинг сакданиб қолганлиги ва хўжалик-маданий хусусиятлари этнографик материаллар асосида бошқа минтақалар билан қиёсий тартибда аникланди. Шунингдек, ўрганилган даврда минтақанинг этник ва маданий чегаралари кўп томонлама ўзгарувчан ва ўтказувчан характерга эга эканлиги, хўжалик-маданий типларнинг таъсирида ахолининг турмуш тарзидаги фаркдар, этнонимларга эгалиги ва этник дифференциациясини узок вакд сакданиб колиши тахдил этилди.
Амалий ахамияти: тадқикотнинг натижалари ва хулосалари ўзбек халқининг этник тарихини этниклик, этник-маданий идентиклик билан боғлиқ ҳолда ўрганишда ҳамда хўжалик-маданий типлар таъсирида ўтроқ ва ярим ўтрок ахолининг ассимиляция жараёнларини тадкиқ этишда мухим илмий-амалий аҳамият касб этади.
Татбиқ этиш даражасн ва нқтисодин самарадорлиги: диссертация мавзуси юзасидан жами бўлиб 17 та илмий мақола эълон килинган. Жумладан, республика илмий журналларида 3 та, 14 та - республика ва халқаро илмий анжуманларда хамда “Ziyonet” Интернет порталининг сайтида эълон килинди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: ўзбек халкининг шаклланиши ва этник тарихи борасида комплекс тадқиқотлар олиб боришда, Олий ўқув юртларида «Этнология» мутахассислиги бўйича махсус курс ва амалий машғулотлар ўтишда, бакалавр ва магистрлар учун ўқув-услубий кўлланмалар ва дарсликлар яратишда, миллий-этник муносабатлар, этник-маданий алоқаларни ўрганишда фойдаланилиши мумкин.

Мамлакатимизнинг мустақил тараққиёт йўлига чиқиши ҳаётимизнинг барча яъни ижтимоий-иқтисодий, сиёсий, ҳуқуқий ва маънавий соҳаларида улкан ўзгаришларни амалга оширишга замин бўлди.

Тадқиқот объекти: 1991-2007 йилларда Ўзбекистон Республикаси билан Тожикистон Республикаси ўртасидаги маданий ҳамкорлик.
Ишнинг мақсади: янги манбалар таҳлили асосида Ўзбекистон Республикасининг Тожикистон билан маданий ҳамкорлиги ривожланишининг муҳим тенденциялари фаолиятида қўлланилган шакл ва усулларни комплекс тахдил қилиш.
Тадқиқот усуллари: тарихий, тизимли, қиёсий, статистик таҳлил ва бошқалар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: диссертацияда илк бор архив хужжатлари асосида Ўзбекистон Республикасининг Тожикистон билан маданий ҳамкорлиги (1991-2007 йй.) комплекс ўрганилди. Тадқиқотнинг илмий янгилиги шундаки, диссертацияда келтирилган манбаларнинг кўпчилиги илмий муомалага биринчи бор киритилди.
Амалий ахамияти: диссертацияда келтирилган маълумотлар, чиқарилган илмий хулосалар мамлакатимизнинг ташқи сиёсати ва халқаро ҳамкорлиги масалаларида Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасида ўзаро манфаатли алоқаларни ривожлантиришга хизмат килади.
Татбиқ этилиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: тадқиқотнинг асосий натижалари ва гоялари диссертант томонидан чоп этилган 5 та илмий мақола ва 8 та илмий конференциялар тезисида ўз аксини топган.
Қўлланиш сохаси: илмий тадкикот ишларида, таълим сохаси, хусусан Ўзбекистоннинг энг янги тарихидан дарслик ва ўкув қўлланмалар тайёрлаш жараёнида фойдаланиш мумкин.

Ушбу хотира мақола Чалабоев Абдусамат Жавмоновичнинг хотирасига бағишланади

Ушбу хотира мақола таниқли олим, илм-фан фидойиси, тиббиёт фанлари доктори, профессор Тельман Абдурахмонович Абдиев ҳаёти ва ижодига бағишланади

Ҳар қандай жамиятнинг тараққиётида миллат менталитети, руҳияти ривожланишида анъаналар, маросимлар алоҳида ўрин тутади. Аслида шу омиллар миллат мавжудлигининг асосий меъзонлари, белгилари ҳисобланади. юртимизнинг келажаги бўлган ёш аволдни миллий анъаналар руҳида тарбиялаш муҳим масалалардан биридир.

Навоий асарларининг мазмун-моҳиятини англаб етишда китобхон бир қатор мураккабликка дуч келади. Чунки, айрим байт, ҳикоят, тимсолларнинг асосий маъносини тўғри тушуниш чуқур тафаккур, уларнинг фалсафий моҳиятини билишни талаб этади.

Bugungi kungacha Afrig'iylar sulolasi tarixi maxsus tadqiq etilmagan. Bunga sabab sifatida sulola tarixiga oid yozma manbalarning kamligi, manbalardagi ma'lumotlarning qisqaligi, voqealar tafsilotining keng va batafsil bayon etilmaganligini, shuningdek manbalardagi ma'lumotlarning bir-biriga zid kelishini aytish mumkin. Ushbu maqolada Xorazmning arablar tomonidan bosib olinishi manbashunosligining zamonaviy tadqiqot usullari haqida so'z boradi.

Ushbu maqolada turizmni mohiyati, turlari hamda O'zbekistonda rivojlanishi aks etgan bo'lib, bugungi kunda jadal sur'atlarda rivojlanib borayotgan sohalardan biri sifatida davlatimiz iqtisodiyotidagi o'rni hamda uningyillar davomida tadrijiy rivojlanishni dinamikasiyoritilgan.

Ushbu maqolada Termiz va Winchester shaharlari toponimlarining leksiko-semantik xususiyatlari tahlil qilinadi. Maqolada, avvalo, har ikki shahar nomining kelib chiqishi, ma'nosi va tarixiy konteksti o'rganilgan. Termiz toponimi O'zbekistonning janubiy qismidagi tabiiy va geografik sharoitlar bilan bog'liq bo'lib, "issiq"yoki “quyoshli" degan ma'nolarni anglatadi. Winchester toponimi esa, Angliyaning tarixiy va siyosiy markazi sifatida, “fort"yoki "qurilish" ma"nolarini o’z ichiga oladi, bu esa shaharning mudofaa va xavfsizlik maqsadida qurilganligini ko'rsatadi. Maqolada shuningdek, har ikki shahar toponimlarining madaniy va tarixiy rivojlanishdagi o’rni va ularning semantik xususiyatlari ta'kidlangan. Tahlil natijasida, Termiz va Winchester shaharlari o'rtasidagifarqlar va ularning nomlaridagi ma'nolarni aks ettiruvchi tarixiy, madaniy va geografik faktorlar haqida chuqur tushuncha berilgan.

Ushbu maqolada Termiz va Chagʻoniyonning X-XI asrlar sirkori kulolchiligi oid ashyolar haqida atroflicha toʻxtalib oʻtiladi. Shuningdek, oʻrta asrlarga oid boshqa shaharlardan topilgan sirkori kulolchilik namunalari va ularni oʻrgangan olimlar haqida ham maʼlumot beriladi. Sirkor kulolchilik namunalarining laboratoriya tahlili haqida ham maʼlumot berilgan. Shuningdek, ushbu maqolada Eski Termizning arxeologik yodgorliklardan topilgan kulolchilik buyumlarning yasalish tarixi, rivoji hamda ahamiyati haqida toʻxtalib oʻtiladi.

O‘zbekistonda davlat va jamiyat boshqaruvida mahallaning an’anaviy ijtimoiy tuzilma sifatidagi rolini oshirish borasida talay islohotlar amalga oshirilib, uni dunyoda o‘xshashi yo‘q o‘zini o‘zi boshqarish tuzilmasi darajasiga ko‘tarish borasida samarali ishlar qilindi. Ayniqsa o‘zini o‘zi boshqarish organlarida fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, ularni kuchli ijtimoiy himoyalash, xotin-qizlar va yoshlar bandligini ta’minlash bo‘yicha amaliy choralar ko‘rish huquqiga ega tuzilma darajasiga ko‘tarish masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu esa aholiga mahalliy boshqaruv jarayonlarida faol ishtirok etish imkoniyatini bermoqda.

Mazkur mаqоlаdа Markaziy Osiyo mintaqasi davlatlarining XX аsrning 90-yillarida mintaqada integratsiyalashuv jаrаyоnlаrigа bo‘lgan intilishlarini tarixiy jihatdan tahlil etilgan bo‘lib, unda integratsiya jаrаyоnlаrining geosiyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy omillarning ta’sir etuvchi jihatlari o‘rgаnilgаn. Shu bilan bir qаtоrdа, XX-аsrning 90-yillarida Markaziy Osiyo mintaqasidagi integratsiyalashuv jаrаyоnlаrigа Turkiyа, Erоn, XXR, АQSh vа Rоssiyа Federаtsiyаsi kаbi mаmlаkаtlаrning geоsiyоsiy mаnfааtlаrining shakllanishi va bu mаmlаkаtlаr bilan Mаrkаziy Оsiyо dаvlаtlаrining аlоqаlаri оchib berilgаn.

Markaziy Osiyo mintaqasining geostrategik ahamiyati uning geografik joylashuvi, tabiiy resurslarning katta zaxiraiariga ega bo'lishi hamda muhiin transport va logistika salohiyatiga ega bo'lishi bilan bog'liqdir. Bugungi kunda Markaziy Osiyo davlatlari mintaqadagi tashqi kuchlarning rolini kuchaytirish bilan bog'liq jiddiy transformatsiya bosqichini o'tayapti. Markaziy Osiyo mintaqasi dunyoningyetakchi davlatlari o'rtasidagi resurslar va siyosiy ta'sir uchun raqobat va geosiyosiy ziddiyatlar ob'ektiga aylanmoqda. Shu nuqtai nazardan, Markaziy Osiyo davlatlariyangi imkoniyatlar va xavflarni baholashlari, geosiyosiy muvozanatni saqlab qolish va Markaziy Osiyo mintaqasining atrofida xavfsizlik, barqarorlik va iqtisodiy rivojlanish kamarini yaratish zarurligini tushunishlari muhimdir.

XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ilk yozma manbalarda tilga olingan Markaziy Osiyo qadimgi xalqlarining hududiy joylashish chegaralari muammosi sharqshunoslarning asarlarida dolzarb mavzuga aylandi (E. Zaxau, V. Geyger, V. Tomashek). Bu masala XX asr boshlarida ko'rib chiqilgan (I. Markvart, A. Xermann) va arxeologik ma’lumotlarni hisobga olgan holda, keying! yillarda ham ilgari surilgan (M.M. Dyakonov, V.M. Masson, B.Y. Staviskiy). Mazkur muammo, ayniqsa o'tgan asrning 70-80-yillarida bir qator tadqiqotchilar (I.V. Pyankov, P. Bernar, G.P. Frankfor, E.V. Rtveladze, J.K. Garden va boshqalar) ishlarida bayon etildi. Mavzu tarixshunosligi I.V. Pyankov tomonidan yetarlicha yoritilgan. Tadqiqotchining ishlarida Baqtriya tarixi va tarixiy geografiyasiga mansub yunon-rim manbalarining tahlili katta o'rin egallab, shuningdek, Sug'd va Baqtriyaning tog'lar va daryolar orqali o'tgan hududiy chegaralari haqidagi antik davr mualliflarining tasavvurlari ko'rib chiqildi [1].

Xorazimshoh Jaloliddin Manguberdi, otasi ismi Alovuddin Muhammad Xarizmshoh, onasining ismi esa Oychechak xotundir. Jaloliddin Xorazmshoh o‘sha davrning mashxur ulamolari va ustozlaridan saboq oldi. Alovuddin Muhammad Xarzmshoh 1215-yilda Gur va Gʻazna hududini qoʻlga kiritgach, markazi Gʻazna boʻlgan Gur, Hirot, Gurjiston va Saiston oʻlkalariga oʻgʻli Jaloliddinni hukmdor qilib tayinladi. Biroq ko‘p o‘tmay Muhammad Xarzmshoh o‘zi juda yaxshi ko‘rgan va qadrlagan o‘g‘lini o‘zi bilan markazda qoldirib, o‘rniga Karbar Malikni yuqorida tilga olingan hududlar boshqaruvini topshirishni maqsadga muvofiq deb topdi. Alouddin Mahammad vafotidan oldin taxtni oʻgʻli Jaloliddinga topshirgan va u buni masʼuliyat bilan qabul qilgan edi. Muvaffaqiyatli hukmdor sifatida Karbar Malik bu hududlarni Xorazimshohlar davlati Mo'g'ullar tarafidan mag‘lubiyatga uchratilib Jaloliddin Hindistonga qaytguniga qadar ushlab turdi. Ushbu maqolada Jaloliddin Xorazimshohning Dehli sultoni Shamsuddin Eltutmush bilan hamkorlik aloqalari va 1221-1224 yillar davomida Hindiston tuproqlarida mo'g'ullarga qarshi kurashi tarixiy faktlar asosida tahliliy bayon qilinadi.

Ushbu maqolada XVI-XVIII asrlarda Buxoro xonligida me’morchilik va san’at rivoji taraqqiyotiga oid ilmiy izlanishlar o‘rganilgan. XVI-XVIII asrlarda Buxoro xonligida me’morchilik va san’at rivoji taraqqiyotiga oid ilmiy izlanishlar nafaqat O‘zbekistonda, butun O‘rta Osiyo va boshqa xorijiy davlatlarda ham olib borilgan. Sovet davriga kelib bu sohadagi izlanuvchilar soni ancha ortdi. Asosiy ilmiy tadqiqotlar XX asrdan boshlab olib borilgan bo‘lsa, mustaqillik yillarida esa bu harakatlar yangi pog‘onaga chiqdi. Tadqiqotchilarning deyarli barchasi XVI asrdan boshlab Buxoro xonligidagi shaharlarda me’morchilik va san’at sohasiga yangi yo‘nalish va o‘zgacha uslub kirib kelganligini takrorlashadi. Aksariyat nashrlarga e’tibor bersak, asosiy urg‘u poytaxt Buxoro, undan so‘ng Samarqand shaharlariga qaratiladi. Xattoki, Termiz, Shahrisabz va Qarshi shaharlari tarixi ham kam o‘rganilgan.

Ushbu maqolada Beruniyning “Osor ul boqiya an al-qurun al-holiya” asarida keltirlgan ilk xorazmshohlar sulolasi sifatida qayd etilgan Afrigʻiylar sulolasiga oid ba`zi fikr-mulohazalar bilan tanishamiz.

Ushbu xotira maqolamda Beknazarov Nurman Beknazarovichning murakkab hayot yo'li, erishgan yutuqlari va oilaviy tarixi bayon qilingan, ma'lumotlar ukasi Isoqulov Xudoyberdi Xushnazarovichning tilidan yozilgan, mehnatkash va mehribon inson nomli sarlavha ostida chop etilgan.

Arxeologik izlanishlar natijalariga ko'ra, 0‘rta Osiyoning janubiy mintaqasi boTgan Janubiy Turkmanistonda mil.avv. 1V-HI ming yilliklardayoq oddiy mudofaa inshootlari paydo boTa boshlagan. Mudofaa dcvorlar mudofaa nuqtai nazaridan oddiy boTib, ko'proq paxsadan qilingan to'siqdck ko'rinsada, ular aholining xavfsizligini ta'minlash uchun aniq maqsadida qurilganiligini qayd etish joiz.

Ushbu maqolada “Afrig‘ ” so‘zi va sulolaning kelib chiqishi , ularning siyosiy va madaniy ta’siri, ingliz, fors va turk tilli adabiyotlarda Afrig‘iylar sulolasiga bo‘lgan munosbat va turlicha yondashuvlar chuqur tahlil qilinadi.

Maqolada Afrig‘iylar sulolasi (305-995 yillar) tarixshunosligining asosiy yo‘nalishlari va muammolari tahlil qiliniib, sulolaning kelib chiqishi va etnik mansubligi, siyosiy maqomi, ichki siyosati, iqtisodiy va ijtimoiy-madaniy taraqqiyoti kabi masalalar o‘rganiladi. Shuningdek, milliy va xorijiy tarixshunoslarning tadqiqotlari tahlil qilinib, Afrig‘iylar tarixini yoritishda mavjud bo‘shliqlar va muammolar tahlil qilinadi

Ushbu maqolada Xorazmda arxeologik tadqiqotlarning tashkil etilishi va uning faoliyatiga qanday siyosiy jarayonlar va omillar ta’sir etganini, xususan ideologik davlat siyosati va xalqaro munosabatlar oʻzgarishlar arxeologik topilmalarning metodologiyasi, tadqiqi va talqiniga qanday ta’sir ko'rsatganini tahlil qiladi.