Barcha maqolalar
Цифровая трансформация налогового администрирования в России
Цифровая трансформация Казахстана: регулирование, развитие и вызовы
Цифровая трансформация в сфере оказания транспортных услуг на современном этапе: правовые основания и законодательные подходы
Цифровая трансформация в сфере интеллектуальной собственности: вызовы правовому регулированию в условиях технологических изменений
Цифровая трансформация в образовательном процессе: тренды и вызовы
Цифровая обработка микроструктуры чугуна по микроскопическому снимку
Ценностные ориентиры государственных гражданских служащих региона в условиях цифровизации государственного управления: из опыта экспресс-диагностики
Цемент ишлаб чиқариш корхоналарининг клинкер куйдириш ўчоқлари чанглари асосида комплексли ўғитлар олиш технологиясини ишлаб чиқиш
Тадқиқот объектлари: Клинкер куйдириш ўчоклари чанглари, нитрат кислота, суюк ва донадорланган азот-кальцийли ўғитлар, газсимон аммиак.
Ишнинг мақсади: Клинкер куйдириш ўчоқлари чангларини қайта ишлаб суюқ ва донадорланган азот-кальцийли ўғитлар ишлаб чиқаришнинг мақбул омилларини ўрнатиш билан самарадор технологиясини яратиш, ва физик-кимёвий асослаш.
Тадқиқот методлари: Кимёвий, рентгенофазали, ИК-спектроскопик ва спектрал.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Клинкер куйдириш ўчоклари чангларини нитрат кислотаси билан парчалашда технологик параметрларнинг таъсир қонунияти ўрнатилган, кальций нитрат асосида суюқ ва донадорланган азот-кальцийли ўғитлар олишнинг мақбул технологик параметрлари аниқланган ва физик-кимёвий усулларни кўллаган холда ишлаб чиқаришнинг самарадор технологияси ишлаб чиқарилган, ҳосил бўлувчи шлам таркиби ҳақида маълумотлар олинган ва уларни утилизация килиш йўллари танланди.
Амалий ахамияти: Бажарилган илмий тадқикот натижалари клинкер куйдириш ўчоқлари чангларини қайта ишлаб, қўшимча озуқа моддалари калий ва микроэлементлар сакловчи суюк ва донадорланган азот-кальцийли ўғитлар олиш технологиясини яратиш учун илмий асос бўлди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Таклиф этилаётган технология “Аммофос-Максам” ОАЖ модель ускунасида синовдан ўтган, суюқ ва донадорланган ўғитларнинг тажриба намунаси ишлаб чиқарилди. Олинган маълумотлар асосида принципиал технологии схема ва технологии регламентлар яратилди. Интисодий самара 1т 100% N сакловчи азот-нальцийли ўғит ишлаб чиқариш учун аммиаили силетраси билан таниослаганда иуйидагича бўлди: САКЎ-1-176100; ДАКЎ-1-284531; САКЎ-2-68375; ДАКЎ-2-132684 сўм.
Қўлланиш соҳаси: иимё саноати, халқ хўжалиги.
Целлюлоза сақловчи хом ашёлар асосида композицион полимер материаллар олиш технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда целлюлоза маҳсулотларининг ишлаб чиқарилиши 10% га ва унга бўлган талаб 11% га ошди. Шу билан бирга целлюлоза асосидаги композицион полимер материалларга ҳамда қоғоз ва қоғоз маҳсулотларга бўлган таълаб 7% га, уларнинг экспорти эса 16,3% га ўсди. Жумладан, ёзув ҳамда гигиеник қоғозлар экспорти 11,720 минг тоннадан 32,260 минг тоннага кўпайди. Йирик ишлаб чиқарувчи давлатлар АҚШ, Бразилия, Япония, Финландия, Россия саналади1.
Республикамизда мустақиллик йилларида целлюлоза ва улар асосидаги маҳсулотлар ишлаб чиқариш корхоналари модернизация қилиниб, маҳаллий хомашёлар асосида целлюлоза ва унинг оддий, мураккаб эфирларини олиш хамда ёзув ва ўрам коғозлари композицияси таркиб ва технологияларини яратишда, уларнинг сувга, кислоталар ва ишкорларга чидамли турларини кўпайтиришда кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муаян натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жахонда целлозанинг янги хосилаларини хамда унинг маҳсулотларини синтез қилиш, реакцион фаолликларини ва улар асосида юқори сифат кўрсаткичларга эта бўлган целлюлоза эфирлари хамда композицион махсулотларини яратиш долзарб вазифалардан хисобланади.Целлюлозани олиш даврида турли факторларнинг унинг деструктив ҳолатларига таъсирини бартараф этишга каратилган жараёнлар, уларга таъсир этувчи бир нечта параметрларнинг таъсирини ўрганиш, нано ўлчамли композиция таркибини яратиш, сувга, органик эритувчиларга баркарор ёзув қоғозлар олиш технологияларини яратиш, кимёвий кайта ишлаш учун зарурий хомашё хисобланган целлюлоза ва ундан карбоксиметилцеллюлоза (Na-КМЦ), нитроцеллюлоза (колоксилин) олиш мумкинлигини тадқиқотлар оркали кўрсатиб бериш каби долзарб масалалар бўйича илмий ишлар олиб борилмокда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПК-916-сонли «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга қўллашни рағбатлантириш бўйича кўшимча чора-тадбирлар» ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «Ўзбекистон Республикасининг саноатини ривожлантириш устунлари тўғрисидаги» ва 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072-сон «Кимё саноати корхоналарини модернизация қилиш, техник ва технологик қайта жиҳозлаш дастури тўғрисида» ги карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади таркибида целлюлоза сакловчи хом ашёлар асосида кимёвий кайта ишлашга яроқли бўлганкомпозицион полимер материалларолиш технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйдагилардан иборат:
терак дарахтидан кимёвий қайта ишлашга яроқли бўлган целлюлоза ва унинг асосида нитроцеллюлоза (коллоксилин) яратилган;
топинамбур ўсимлигининг поя қисмиданреакцион фаол бўлган целлюлоза олиш имкониятлари кўрсатилиб ва унинг асосида карбоксиметилцеллюлоза ҳамда ацетатцеллюлоза олинган;
тўқимачилик корхоналарининг толали чиқиндилари асосида кимёвий кайта ишлашга ярокли бўлган целлюлоза ишлаб чиқилган;
терак дарахти, топинамбур ўсимлиги пояси хамда тўқимачилик корхоналарининг толали чиқиндиларидан олинган целлюлозалар асосида техник карбоксиметилцеллюлозанинг ҳар-хил соҳалар учуй ишлатиладиган бир нечта маркалари яратилган;
топинамбур ўсимлиги целлюлозаси асосида фармацефтика ва озиқ овқат саноати учун юқори тозаликка эта бўлган КМЦ олиш технологияси яратилган;
саноат миқёсида Na-КМЦнинг бир нечта маркаларини «Моноаппарат» усулида ишлаб чиқариштехнологиясияратилган;
топинамбур ўсимлигининг пояси асосида олинган целлюлозалардансифатли ёзув қоғозлари олиш технологияси яратилган.
Хулосалар
1. Марказий - Осиё терак дарахтидан ишқорий усулда кимёвий кайта ишлашга яроқли бўлган целлюлоза олинди. Целлюлоза олиш жараёнига, целлюлозанинг унумига ва унинг физик-кимёвий кўрсаткичларига турли хил параметрларнинг (вакт, концентрация, температура) таъсири ўрганилди ва жараённинг мукобил шароитлари тавсия этилди.
2. Топинамбур ўсимлигининг устки поя кисмидан ишқорий усул ёрдамида кимёвий кайта ишлашга ярокли бўлган целлюлоза олинди ва жараёнга хар хил технологик парометрларнинг таъсири ўрганилди. Топинамбур ўсимлигининг поя қисмида 40-45% целлюлоза борлиги кўрсатилди.
3. Терак дарахтидан ва топинамбур ўсимлигининг поясидан олинган целлюлозаларнинг физик, кимёвий ва структура тузилишлари замонавий усуллар (ИК-спектроскопия, рентген, электромикроскопик, элемент анализ ва б.к.) билан таҳлил килинди. Олинган целлюлозаларнинг сифат кўрсаткичлари ёғочдан олинган целлюлозадан фарқ килмаслиги кўрсатилди.
4. Терак ёгочидан ва топинамбур ўсимлигининг поясидан олинган целлюлоза асосида уларнинг оддий ва мураккаб эфирлари -карбоксиметилцеллюлоза (КМЦ), нитро ва ацетатцеллюлозалар олинди. Олинган эфирларнинг кўрсаткичлари замонавий усуллар билан тахлил килиниб, уларнинг хоссалари маълум ҳом ашёлар (ёгоч ва пахта линти) дан олинган эфирларидан фарк килмаслиги кўрсатилди
5. Терак ёгочидан ва топинамбур ўсимлиги поясидан олинган целлюлозалар асосида лаборатория шароитида когоз олиш мумкинлиги аниқланди ва уларнинг технологиялари таклиф килинди.
6. Ишлаб чиқилган целлюлоза олиш технологиялари “Улуг Жахон Барака” Узбекистан - Хитой кўшма корхонасида хамда “Наманган қоғози” МЧЖ да амалиётга жорий килинди.
7. Ишлаб чиқилган ярим целлюлоза асосида “Рубероид” МЧЖ да рубероид маҳсулотини олиш жорий этилди. Олинган рубероид сифат кўрсаткичлари ГОСТ талабларига жавоб бериши кўрсатиб берилди.
8. Топинамбур ўсимлигидан олинган целлюлоза асосида КМЦ олишнинг янги моноаппарат усули ишлаб чиқилди ва бу усул Наманган шахрида жойлашган “Карбонам” МЧЖ да саноатга жорий этилди. Таклиф этилаётган усул билан КМЦ олинганда мавжуд усулга нисбатан юкори самарадорликка эга эканлиги кўрсатилди.