«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
XORAZM VILOYATIDA MAHALLIYLASHTIRILGAN YIRIK BARGLI
SAPHORA JAPONICA DARAXTINING BIOEKOLOGIK XUSUSIYATI
M.M.Saparboyeva, X.X.Rajabova
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch Davlat Universiteti, “Ekologiya va atrof-
muhit muhofazasi” yo’nalishi, 2-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu tezisda, Xorazm viloyati iqlimiga moslashtirilgan
Sophora
japonica
daraxtining iqlimga moslashuvchanlik, barg qalinligi, o’sish va rivojlanishi va
boshqa bioekologik xususiyatlari keltirilgan.
Kalit so’zlar:
Daraxt, ko’kalamzorlashtirish, bioekologik xususiyat, barg,
moslashuvchanlik.
Аннотация:
В
диссертации
представлены
климатическая
приспособляемость, толщина листьев, рост и развитие, а также другие
биоэкологические характеристики дерева
Sophora japonica
, адаптированного к
климату Хорезмской области.
Ключевые слова:
Дерево, озеленение, биоэкологическая характеристика,
лист, адаптивность.
Annotation:
This thesis presents the climatic adaptability, leaf thickness, growth
and development, and other bioecological characteristics of the
Sophora japonica
tree
adapted to the climate of the Khorezm region.
Keywords:
Tree, greening, bioecological characteristics, leaf, adaptability.
Daraxtlar Yer yuzidagi tirik organizmlardan eng yirigi va eng balandi bo‘lib,
murakkab hayot kechiradi. Oziq-ovqat va yog‘och manbai bo‘lgani bois, qadim-
qadimdan kishilik jamiyati daraxtlardan unumli va oqilona foydalanib kelmoqda. Ayni
paytda tabiatning yashil xilqatlari milliardlab tonnadagi kislorodni bizga hadya etishi
bilan ham ardoqlidir. Sayyoramizning tinch va sokin joylarida o‘suvchi daraxtlar
hozirgi kunga qadar olimlarni qiziqtiradi va ular bu o‘simlikning yangi turlarini kashf
etishmoqda[1,2].
Saphora japonica
yoki Xitoy sofora daraxti, yuqori bargli, uzun umr
ko‘rgan va tez o‘suvchi daraxtdir. U O‘rta Osiyo va Xorazm viloyatida keng tarqalgan
bo‘lib, o‘zining yuqori iqlimga moslashuvchanligi, tez rivojlanishi va bezaklik
258
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
xususiyatlari bilan mashhurdir. Ushbu tezisda,
Sophora japonica
daraxtining Xorazm
viloyati iqlimiga moslashgan bioekologik xususiyatlari o‘rganiladi[3,6].
Iqlim sharoitiga moslashuvchanlik
: Xorazm viloyatining iqlimi quruq, issiq va
o‘rtacha darajada yog‘inli bo‘lib, daraxtlar uchun bu hududda yashash va rivojlanish
uchun zarur bo‘lgan barcha sharoitlar mavjud.
Sophora japonica
uchun issiq iqlim, kam
yog‘inlar va quruq ob-havo o‘zining yuqori bardoshlilik xususiyatlari bilan mos keladi.
Ushbu daraxt qurg‘oqchilik sharoitlariga chidamli bo‘lib, juda kam sug‘orilish
sharoitida ham o‘sishni davom ettirishi mumkin[4,5].
Yuqori bargli tuzilma
:
Sophora japonica
daraxtining barglari yirik, quyuq
yashil va ancha keng bo‘lgan tuzilishga ega. Bu struktura quyosh nurlarini yaxshi
so‘rish imkonini beradi va shu bilan daraxtning fotosintez jarayonini samarali amalga
oshirishiga yordam beradi. Bu xususiyat, ayniqsa, Xorazm viloyatining issiq va
quyoshli iqlim sharoitida katta ahamiyatga ega.
O‘sish va rivojlanish
:
Sophora japonica
juda tez o‘suvchi daraxt bo‘lib, Xorazm
viloyatining iqlim sharoitlariga oson moslashadi. Daraxtning ildiz tizimi chuqur
rivojlanib, suv va oziq moddalarni tuproqdan samarali tarzda so‘rishi mumkin.
Shuningdek, u yuqori namlikka va quruqlikka qarshi chidamli bo‘lib, qurg‘oqchilik
davrlarida ham yashab qoladi.
Reproduktiv xususiyatlari
:
Sophora japonica
o‘zining gullash va urug‘ berish
davrida ham muhim bioekologik xususiyatlarga ega. Bu daraxt avgust-sentabr oylarida
gullab, so‘ngra no‘xat shaklidagi urug‘larni beradi. Urug‘lar va vegetativ ko‘payish
orqali yangi daraxtlar hosil bo‘ladi. Xorazm viloyatida har yili yangi daraxtlar o‘sadi,
bu esa turlarni yoyishda yordam beradi.
Iqlim va ekologik omillarni hisobga olish
:
Saphora japonica
daraxti Xorazm
viloyatining sharoitlariga moslashgan holda, uning ekologik ahamiyati ham oshadi. Bu
daraxt tuproqni eroziyaga qarshi himoya qilish, havo sifatini yaxshilash va ekologik
muvozanatni saqlashda katta rol o‘ynaydi. Ayniqsa, uning ildiz tizimi tuproqni
mustahkamlash va yog‘inlarni samarali so‘rish imkonini beradi.
Bo’yi 10-20 m, shox-shabbasi yoyiq, sharsimon, nihoyatda go’zal daraxt.
Po’stlog’i katta yoshida bo’yiga yorilgan bo’ladi va qoramtir tusga kiradi, shoxi va
novdalarning po’stlog’i silliq va to’q yashil bo’lib, yasmiqchalar bor. Barglari navbat
bilan joylashadi, toq patsimon tuzilgan bo’lib, 7-17 ta tuxumsimon bargchalardan
iborat[5,7].
259
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Safora iyun oyidan avgust oyigacha gullaydi, gullari oq sariq, kapalaksimon
bo’lib, novdasining uchida shingil ro’vak hosil qiladi. U nektar chiqarib turadigan
o’simlik. Dukkagi oktabr oyida yetiladi, u daraxtda osilib turadi, seret, sirti cho’tir,
pallalarga ajralmaydi. Ellipssimon suyuqlik bilan to’la, avval yashil bo’lib so’ng to’q
qizil rangga kiradi. Urug’i qora bo’lib, loviyaga o’xshab ketadi. U bahorda sepilsa, 10-
15 kundan so’ng unib chiqadi. O’q va yon ildizlari baquvvat bo’lib rivojlanadi,
to’nkasidan ko’karadi. Daraxti tarkibida zaharli modda bor, ammo undan hayvonlar
zararlanmaydi.
1 – rasm. Sophora japonica daraxtining barg va mevalarining ko’rinishi.
Saforaning yog’ochi o’zakli, qattiq. Mevasidan sariq rang bo’yoq olinadi. Bu
daraxt Yaponiyada va Xitoyda tabiiy holda o’sadi. MDH.ga bundan 150 yil ilgari
keltirilgan. Sovuqdan zararlanadi, shuning uchun u Ukrainaning janubiy tumanlarida,
Qrimda va Kavkazda ekiladi. Yorug’sevar o’simlik, yer tanlamaydi, sho’rtob tuproqda
ham o’saveradi, qurg’oqchilikka chidamli. Safora xushmanzara daraxtlardan biri
hisoblanadi. Chunki chiroyli gullaydi. Tuproqni yomg’ir yuvib ketishidan saqlash
uchun uni qiyaliklarga ekish muhim ahamiyatga ega. Ko’kalamzorlashtirish ishlarida
keng qo’llash tavsiya etiladi.
260
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Xulosa
:
Sophora japonica
daraxti Xorazm viloyati sharoitiga yaxshi
moslashgan, ekologik va estetik jihatdan foydali, parvarishi nisbatan oson bo‘lgan
introduksiya o‘simligi hisoblanadi. Uni yashil hududlarni kengaytirishda, ayniqsa,
shaharlarda va iqlimi og‘ir hududlarda ekish tavsiya etiladi.Shaharlarda
ko‘kalamzorlashtirish va chang-gazni kamaytirish uchun samarali daraxt hisoblanadi.
Unga to‘g‘ri agrotexnik xizmat ko‘rsatilib, parvarish qilinsa, viloyatda ekologik
muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
A.Q.Qayimov. “Aholi yashash joylarini ko’kalamzorlashtirish”.-T: “Fan va
texnologiya”, 2012.
2.
A.A.Axmedov “O’zbekistonda manzarali daraxtlar va butalar”- Toshkent:
Fan, 2002.
3.
Xodjaev N.N. “Dendrologiya asoslari”.-Toshkent: Fan 1994
4
. To’raevB.T. Ergashev M. “Biologiya: O’simliklar ekologiyasi va
geografiyasi”. -Toshkent: Fan va texnologiya, 2018
5
. Xudoyberganov Q.”Xorazm viloyati iqlimining o’ziga xos xususiyatlari”
O’zbekiston geofani, 2020
6.
Baxtiyorovich, M. N. (2021). Effect of humidity and irrigation indicators on
the biopotential of local trees in the conditions of Khorezm region.
Formation of
psychology and pedagogy as interdisciplinary
.
7.
Маткаримов
,
Н
.
Б
. (2022).
Экологическая оценка влияния факторов
структуры почв на биометрические параметры местных деревьев на территории
Хорезмской области Узбекистана.
Universum: химия и биология
, (5-1 (95)), 31-36.
261
