«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
XORAZIM VILOYATI IQLIMIGA MAHALLIYLASHTIRILGAN IGNA
BARGLI THUJA OCCIDENTALIS DARAXTINING BIOEKOLOGIK
XUSUSIYATI
X.X.Rajabova
1
, M.M.Saparboyeva
2
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch Davlat Universiteti, “Ekologiya va atrof
– muhit muhofazasi” yo’nalishi, 2 – kurs talabasi
1,2
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Xorazm viloyatida mahalliylashtirilgan,
ko’kalamzorlashtirish uchun ekiladigan
Thuja occidentalis daraxtining ekologik,
estetik va iqtisodiy ahamiyati to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
Manzarali daraxt, ko’chat, iqlim sharoiti, ignabargli daraxt,
ekologik ahamiyat, moslashuvchanlik.
Аннотация:
В статье представлена информация об экологическом,
эстетическом и хозяйственном значении дерева
Thuja occidentalis
, которое
произрастает в Хорезмской области и высаживается в озеленительных целях.
Ключевые слова:
Декоративное дерево, саженец, климатические условия,
хвойное дерево, экологическое значение, адаптивность.
Annotation:
This article presents information on the ecological, aesthetic, and
economic significance of the Thuja occidentalis tree, which is localized in the Khorezm
region and planted for landscaping.
Keywords:
Ornamental tree, seedling, climatic conditions, coniferous tree,
ecological significance, adaptability.
Ma’lumki, hozirga kеlib sayyoramiz iqlimidagi salbiy tomonga kuzatilayotgan
kеskin o’zgarishlar insonlar sohligiga shu jumladan ekologik sharoitlarda ham
noqulayliklar kеltirib chiqarmoqdaki, bu o’zgarishlarning dеyarlik aksariyati
insoniyatning faoliyati tufayli sodir bo’lmoqda. Iqlim sharoitlarning salbiy tomonga
o’zgarishi, ekologik sharoitning, jumladan, o’simik va hayvonot olami hamda tuproqlar
holatining yomonlashuvi, shuningdеk, insonlar salomatligi uchun havfli turli xil
kasalliklarning ko’payishiga sabab bo’lmoqda. Bundan tashqari bizning Markaziy
Osiyo mintaqasining Turon past tеksiligi hududlarida dеngiz va o’rmonning dеyarlik
yo’qligi, namlik va yog’inagrchilik faqatgina kеch kuz, qish va erta bahordagina kam
287
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
miqdorda yog’ishi, ob-havosini o’ta quruq va sayyoramiz bo’yicha eng chang to’zonli
hudud bo’lishiga sababdir[3,4].
Ko’kalamzrlashtirishda qo’llaniladigan daraxtlarning bu ijobiy xususiyatlarini,
MDH davlatlarining boshqalari, xususan Rossiya va Ukraina davlatlariga nisbatan
bizning
sharoitda dеyarlik juda kam o’rganilgan[1,5].
Ignabargli daraxtlar, xususan thuja (Thuja spp.) manzarali ko‘chat sifatida keng
qo‘llaniladi. Xorazm viloyati iqlimi – keskin kontinental, yozlari issiq va qurg‘oqchil,
qishlari esa nisbatan sovuq. Iqlim sharoitlariga moslashtirish orqali thuja daraxtining
ekologik ahamiyati oshadi. Ignabargli daraxtlar orasida thuja (Thuja occidentalis, Thuja
orientalis) ekologik va dekorativ ahamiyati yuqori bo‘lgan manzarali daraxt
hisoblanadi. Ular shaharsozlik, landshaft arxitekturasi, yashil zonalarni barpo etishda
keng qo‘llaniladi. Xorazm viloyatining keskin kontinental iqlimi ushbu daraxt turining
omon qolishiga va rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi [1,2,7].
1 – rasm.
Thuja spp.
Tadqiqotning dolzarbligi
shundaki, Xorazmda tabiatni obodonlashtirish va
yashil zonalarni kengaytirishda iqlimga moslashtirilgan ignabarglilar muhim o‘rin
tutadi.
Tadqiqot usullari:
Dendrologik kuzatuvlari va tuproq-iqlim tahlillari.
Fiziologik-parametrik o‘lchovlar (o‘sish sur’ati, barglarning yashil massasi, namlikga
chidamliligi).
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari.
Maqsad:
Thuja spp. daraxtining Xorazm viloyati iqlimiga moslashish
qobiliyatini va biologik xususiyatlarini aniqlash.
288
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Vazifalar:
•
Thuja daraxtining o‘sish va rivojlanish fazalarini kuzatish;
•
Tuproq va iqlim omillarining o‘sishga ta’sirini baholash;
•
Suv va oziqa moddalarga talabchanlik darajasini aniqlash;
•
Thuja daraxtining ekologik foydasi (changni yutish, havoni tozalash,
mikroiqlimga ta’siri)ni o‘rganish.
Xorazm viloyatining agroiqlim sharoiti
Yillik o‘rtacha harorat: +14.2 °C, Yozda: +45 °C gacha issiq, qishda: –10 °C
gacha sovuq. Yog‘in miqdori: yiliga 100–150 mm atrofida. Tuproqlari: ko‘proq
sho‘rxok, qumoq va qumloq. Sug‘orish orqali dehqonchilik yuritiladi, suv tanqisligi
mavjud [3,6].
Tadqiqot metodikasi va natijalari.
Dastlabki kuzatuvlar 1-3 yil davomida o‘tkazildi. O‘simlik morfologiyasi, yashil
massaning holati, o‘sish sur’atlari (bo‘y o‘sishi, shoxlanish) baholandi. Tuproq namligi,
pH darajasi, o‘g‘itlanganlik holati o‘rganildi. Ekologik baholash: chang yutish
koeffitsiyenti, havoni tozalash samaradorligi, biomassa hosildorligi.
Tadqiqot natijalari:
a) Biologik moslashuvchanlik.
Thuja spp. Xorazm sharoitida o‘rtacha 20–30 sm/yil o‘sish sur’atini ko‘rsatdi.
Tuproq namligi 65–70% bo‘lganda optimal o‘sish kuzatildi. Sug‘orilmagan sharoitda
barglar qurishi va sarg‘ayishi kuzatildi, ammo daraxt tirik saqlanib qoldi.
b) Iqlimga chidamlilik
Qattiq sovuqlarda (–12 °C) ba’zi yosh nihollar zararlangan, biroq kattaroq
daraxtlar omon qoldi. Issiqlikka chidamli, 45 °C gacha bo‘lgan jaziramada ham yashil
massasini saqlab qoladi.
c) Ekologik ahamiyati.
Chang yutish: 1 gektar thuja plantatsiyasi yiliga o‘rtacha 30–40 tonna changni
yutadi. Kislorod ishlab chiqarish: o‘rtacha 15–18 kg/kun. Psixologik ijobiy ta’siri: hidsi
odamga tinchlik baxsh etadi, shovqinni yutish xususiyati bor.
d) Landshaft dizayndagi o‘rni.
Har xil shakllarda (sfera, piramida, konus) shakllantirish mumkin. Xiyobon,
bog‘, yo‘l bo‘ylariga ekishga mos5-7 yildan keyin zich yashil devor hosil qiladi.
289
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Thuja daraxti Xorazm tuprog‘iga yaxshi moslashgan, ayniqsa qumoq va qumloq
tuproqlarda yaxshi o‘sadi.Sug‘orishga talabchan, ammo o‘rtacha namlik sharoitida ham
o‘sishi barqaror. Yozgi jaziramada yorug‘likka chidamli, qishki sovuqlarga nisbatan
mo‘tadil darajada chidamli.Changni yutish va kislorod ishlab chiqarish darajasi yuqori
– ekologik jihatdan foydali. Dekorativ ko‘rinishi barqaror saqlanadi – landshaft
dizaynida samarali.
Xulosa va tavsiyalar:
•
Thuja spp. Xorazm iqlimida to‘liq moslashishi mumkin;
•
Sug‘orish va agrotexnika choralari bilan daraxt yuqori dekorativ holatda
saqlanadi;
•
Shaharsozlik va landshaft arxitekturasi loyihalarida keng qo‘llash tavsiya etiladi;
•
Mahalliy ko‘chatxonalarni rivojlantirish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
M.M Qalandaroy . O’rmonchilik. O’rmonchilik yo’nalishidagi kasb hunar
kollejlari uchun o’quv qo’llanma. Toshkent “Yangi nashr” 2008.
2.
Abdusamatov,S.(2018). O’zbekistonning iqlim sharoitida manzarali
daraxtlarni o’stirish asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti.
3.
Bobojonov ,O. (2017). “
Thuja spp
. Daraxtining o’ziga xos biologic
xususiyatlari.” Yosh olimlar to’plami ,Urganch DUV, 2 43-46-betlari.
4.
Baxtiyorovich, M. N. (2021). Effect of humidity and irrigation indicators on
the biopotential of local trees in the conditions of Khorezm region.
Formation
of psychology and pedagogy as interdisciplinary
.
5.
Маткаримов, Н. Б. (2022). Экологическая оценка влияния факторов
структуры почв на биометрические параметры местных деревьев на
территории Хорезмской области Узбекистана.
Universum: химия и
биология
, (5-1 (95)), 31-36.
6.
https://www.plantsdatabase.com
Thuja spp
. haqida umumiy botanika va
agrotexnika ma'lumotlari.
7.
– Ilmiy maqolalar va kuzatuv natijalari
bo‘yicha tahlillar.
290
