«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
UDK: 633.174.661.162.66
SUDON O’TI “CHIMBAYSKAYA 8” NAVINING URUG’LARINI
UNUVCHANLIGIGA EKISH SXEMASI VA BIOSTIMULYATORLAR
ME’YORINING TA’SIRI
Mamatdurdiyev.U.F., ARahimova N.O., Bobojonov J.U
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat Unversiteti o’qituvchisi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat Unversiteti o’qituvchisi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat Unversiteti talabasi
Anatatsiya:
Ushbu maqolada sudon o’tining urug’larini dala sharoitida
unuvchanliga ekish sxemasi va biostimulyatorlar me’yorining ta’siri o’rganildi.
Fertilays biostimulyatori etolon sifatida gektariga 0.7l qo’llash urug’larning
unuvchanligiga ijobiy natija berganligi aniqlangan bo’lib, Geogumantning gektariga
1.2l qo’llagan me’yor o’simlik urug’larini unuvchanligiga ijabiy tasir berganligi olib
borilgan tajribalarda aniqlandi.
Tayanch so’zlar
. Sudon o’ti, biostimulyator, me’yor. poya, barg, tuplanish,
o’rim.
Аннотация:
В статье изучено влияние схем посева и норм внесения
биостимуляторов на всхожесть семян суданской травы в полевых условиях.
Установлено, что внесение 0,7 л/га биостимулятора «Удобрение» в качестве
стандарта оказало положительное влияние на всхожесть семян, а эксперименты
показали, что внесение 1,2 л/га препарата «Геохумант» оказало положительное
влияние на всхожесть семян стандартных растений.
Ключевые слова
. Суданская трава, биостимулятор, норма. стебель, лист,
гроздь, урожай.
Abstract:
This article studies the effect of the sowing scheme and the rate of
biostimulants on the germination of Sudan grass seeds in field conditions. It was found
that the application of the Fertilize biostimulant at a rate of 0.7 l per hectare as a standard
had a positive effect on the germination of seeds, and it was found in the experiments
that the rate of Geogumant at a rate of 1.2 l per hectare had a positive effect on the
germination of plant seeds.
Keywords.
Sudan grass, biostimulant, rate. stem, leaf, bunching, harvest.
452
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasining Prezidentining 2023 yil 24 avgustdagi
PQ – 285 son “Chorvachilikda identifikatsiya qilish tizimi va naslchilik sohasini
takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarorida paxta
va g‘alla ekin maydonlarini qisqartirish hisobiga har bir tumanda kamida 100-150
gektar maydon ozuqabop ekinlar ekish uchun ajratilishi, hamda
tayyor ozuqa yem
mahsulotlarini ishlab chiqarish va ularni aholiga qulay bo‘lgan hududlarda sotish
shoxobchalarini tashkil etish bo‘yicha qarorlar qabul qilingan. [1]
Sudan oʻti Yevropaning janubida, shimoliy va sharqiy Afrikada, Hindiston,
Shimoliy Amerika, Antil orollari, Janubiy Amerika va Avstraliyada yetishtiriladigan
bir yillik oʻsimlik hisoblanad
i.
Sudanda va Nil daryosi vodiysida yovvoyi holda oʻsadi.
Ajoyib em-xashak o'simligi, yuqori ozuqaviy qiymati, yaxshi hazm bo'lishi bilan
ajralib turadi va chorva mollari yaylovda ham, pichan sifatida ham oson iste'mol
qilinadi. Boshqa jo'xori turlari kabi, kamdan-kam hollarda u zaharli bo'lishi mumkin.
[2]
Sudan o‘ti bir yillik qo‘ng‘irbosh o‘t, qurg‘oqchilikka chidamli, yuqori to‘yimli,
chorva mollari tomonidan to‘la yeyiladigan o‘t. Sudan o‘ti ko‘kat, pichan silos, senaj
va urug' tayyorlash uchun ekiladi. Ko‘kat hosili 60-80 t, urug‘ hosili 2,5 t. Ko‘katning
100 kg 22 ozuqa birligi va 2,8 kg oqsil, pichanida esa tegishlicha ozuqa birligi 57 va
7,4 kg oqsil mavjud. Sudan o‘ti takroriy ekin sifatida ham ekiladi va o‘t
aralashmalariga qo‘shiladi. Sudan o‘tining ko‘payish koeffitsiyenti yuqori: gektariga
15-20 kg urug‘ ekilib 20-30 s urug5 olish mumkin. Sudan o‘ti Poaceae oilasiga,
Sorghum turkumiga va sudanense P. Per. turiga mansub. 255 Vatani Sudan (Afrika).
0‘zbekistonda XX asrning 20-chi yillaridan beri ekiladi. Tropik va subtropik
mintaqalarda keng tarqalgan. Ildizi popuk ildiz bo‘lib yaxshi rivojlangan, ildizi 2-2,5
m chuqurlikka kirib boradi va 70 sm yon tomoniga larqaladi. Sudan o‘ti tuproqning
ozuqa elementlarini yaxshi o‘z!ashtiradi. [3]
So'nggi paytlarda jo'xori turlari issiqlik va qurg'oqchilikka chidamliligi, o'ziga
xos kasalliklar va zararkunandalarga chidamliligi kabi ko'plab afzalliklari tufayli
mashhurlikka erishdi. Bundan tashqari, ular tuproq turlarining keng doirasiga yaxshi
moslashgan. Sorghum donalari glyutensiz oziq-ovqat ishlab chiqarish uchun ishlatilishi
mumkin, qo'ylarga, cho'chqalarga va hatto parrandalarga berilishi mumkin, lekin
odatda qoramollar uchun maydalanadi. Butun zavod sirop, qurilish materiallari va
453
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
to'siqlar, hayvonlar uchun ozuqa va qayta tiklanadigan energiya uchun xom ashyo
ishlab chiqarish uchun ishlatilishi mumkin [4].
O'tsimon turlar o'sish bosqichida o‘riladi, chorva hayvonlari uchun ajoyib yashil
massa hosil qiladi. Bunday holda, o'simlik o‘rilgandan keyin juda tez o'sadi. Qulay
sharoitlarda, to'g'ri sug'orish va belgilangan muddatlarga rioya qilgan holda, mavsumda
3-4 tagacha o't olish mumkin [5].
Jo‘xori-sudan duragaylari, sudan o‘ti va qand jo‘xori ko‘k massa va pichan
uchun ko‘p marta o‘rib yetishtirilganda har bir o‘rimdan keyin 600 m3/ga hisobidan
qo‘shimcha sug‘orish amalga oshiriladi. [6]
Tajriba o’tkazish uslubu va maydoni.
Tajribalar 2023 yilda “Nurulla safarboy”
fermer xo’jaligida dala tajriba maydonining o’rta qumoqli, o’tloqi alluvial tuproqlari
sharoitida va Xorazm viloyati KRASS Agromaslaxat laboratoriyasida olib borildi.
Tajriba 15 variantli 4 takrorlanishda olib borilgan bo’lib, har bir paykalning
maydoni 28 m2 ni tashkil qilgan. Umumiy tajribo olib borilgan maydon 0.2 ga ni tashkil
qildi. Sudon o’ti “Chimbayskaya 8” urug’lari ekishdan oldin geogumat
biostimulyatorining 1.0, 1.2, 1.4 l/t va fertilayf biostimulyatorining 0.7 l/t urug’larga
ishlov berilgan.
Tajribaning maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, sudon o’ti navining kuzatuv
ishlari va biometerik ko’rsatgichlar olib borildi.
Geogumat
biostimulatori – bu o'simliklarning o'sishini va rivojlanishini
rag'batlantirish uchun mo'ljallangan tabiiy modda. U asosan gumus va biologik faol
moddalar asosida yaratilgan.
Fertilayf
biostimulatori – bu o'simliklarning o'sishini rag'batlantirish va ularning
sog'lig'ini yaxshilash maqsadida ishlab chiqilgan organik biostimulator. U
o'simliklarning rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi va tuproq unumdorligini oshirishga
yordam beradi.
Tajriba natijalari.
Sudon o’ti asoson bir yillik ko’p o’rimli va har o’rimdan
keyin tuplanishi hisobiga maqbul ekish sxemasi, maksimol darajda tuplanishini
bilishimiz lozim. Asoson sudon o’ti chorva mollariga yashil massa uchun yetishtiriladi
va bir mavsumda uch- to’rt marta o’riladi. 70x20 ekish sxemada 71428.5 dona sudon
o’ti urug’lari ekilgan bo’lib, 24.04 guni oxirgi fenologik kuzatuvlar olib borilgan bo’lib,
unuvchanligi nazorat variantida 57428.5 dona urug’ ungan va ekilgan urug’larning 80.4
% ni tashkil qilgan. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7 l me’yorida qo’llagan
454
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
ikkinchi variantda 61928.6 dona urug’lar ungan va nazorat variantiga nisbatan 4500.1
donaga ko’p va ekilgan urug’larning 86.7 %ni tashkil qilgan. Geogumant
biostimulyatorini gektariga 1.0 l me’yorda qo’llagan uchinchi variantda 58642.8
donani tashkil qilgan bo’lib nazorat variantiga nisbatan 1214.3 dona ko’p, etolon
variantiga nisbatan 3285.8 dona kam bo’lgan va ekilgan urug’larning 82.1% ni tashkil
qilgan.
Geogumant biostimulyato’rini gektariga 1.4 l qo’llagan beshinchi variantda
urug’larning unuvchanligi 63071.4 donani tashkil qilgan bo’lib umumiy ekilgan
urug’larning 88.3 % ni tashkil qilgan va 1,2,3 varyantlarga nisbatan 5642.9, 1142.8,
4428.6 donaga ko’p urug’lar ungan. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.2 l
me’yoriga qo’llagan to’rtinchi variantda urug’larning unuvchanligi 66857.1 dona
bo’lib, nazorat variantiga nisbatan 9428.6 donaga, ikkinchi variantga nisbatan 4928.5
donaga, Geogumant biostimulyatorini 1.0 l me’yorida qo’llagan uchunchi variantga
nisbatan 8214.3 donaga va beshinchi variantga nisbatan 3785.7 donaga ko’p urug’lar
dala sharoitida ekilgan urug’larning 93.6 % i unganligi olib borilgan fenologik
kuzatuvlarda aniqlandi. 70x25 ekish sxemada 57142.8 dona sudon o’ti urug’lari
ekilgan bo’lib, 24.04 guni oxirgi fenologik kuzatuvlar olib borilganda unuvchanligi
nazorat variantida 46228.6 dona urug’ ungan va ekilgan urug’larning 80.9 % ni tashkil
qilgan.
Sudon o’ti “Chimbayskaya 8” navining urug’larini dala sharoitida unuvchanligi
1-jadval
Ekish
sxemasi
Biostimulyator
me’yori l/ga
Sudon o’tining dala sharoitida urug’larning
unuvchanligi dona/ga
15.04
18.04
21.04
24.04
%
1
70x20
Nazorat
12428.5 25842.8 39051.4 57428.5 80.4
2
Fertilayf-0.7
14243.6 29106.4 41492.2 61928.6 86.7
3
Geogumat-1.0 13487.8 27562.2 40463.5 58642.8 82.1
4
Geogumat-1.2 16045.7 32759.9 45462.8 66857.1 93.6
5
Geogumat-1.4 15137.1 30904.9 43519.3 63071.4 88.3
6
70x25
Nazorat
10170,3 20802,8 30973,2 46228,6 80.9
7
Fertilayf-0.7
11315,9 22631,9 33455,9 49199,9 86.1
8
Geogumat-1.0 10522,2 21522,8 310886 47828,5 83.7
9
Geogumat-1.2 11842,3 24222,9 35526,8 53828,6 94.2
455
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
10
Geogumat-1.4 10716,0 22962,8 33168,6 51028,6 89.3
11 70x30
Nazorat
8454,3
17292,9 25747,3 38428,8 80.7
12
Fertilayf-0.7
8719,9
19100,9 27820,9 41523,8 87.2
13
Geogumat-1.0 8915,2
18235,7 27150,9 40523,8 85.1
14
Geogumat-1.2 9690,5
19821,4 29952,4 44047,6 92.5
15
Geogumat-1.4 9491,4
19414,3 28905,6 43142,8 90.6
Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7 l me’yorida qo’llagan yettinchi variantda
49199.9 dona urug’lar ungan va nazorat variantiga nisbatan 2971.3 donaga ko’p va
ekilgan urug’larning 86.1 %ni tashkil qilgan. Sudon o’ti asoson bir yillik ko’p o’rimli
va har o’rimdan keyin tuplanishi hisobiga maqbul ekish sxemasi, maksimol darajda
tuplanishini bilishimiz lozim. Asoson sudon o’ti chorva mollariga yashil massa uchun
yetishtiriladi va bir mavsumda uch- to’rt marta o’riladi. 70x20 ekish sxemada 71428.5
dona sudon o’ti urug’lari ekilgan bo’lib, 24.04 guni oxirgi fenologik kuzatuvlar olib
borilgan bo’lib, unuvchanligi nazorat variantida 57428.5 dona urug’ ungan va ekilgan
urug’larning 80.4 % ni tashkil qilgan. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7 l
me’yorida qo’llagan ikkinchi variantda 61928.6 dona urug’lar ungan va nazorat
variantiga nisbatan 4500.1 donaga ko’p va ekilgan urug’larning 86.7 %ni tashkil qilgan.
Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l me’yorda qo’llagan uchinchi variantda
58642.8 donani tashkil qilgan bo’lib nazorat variantiga nisbatan 1214.3 dona ko’p,
etolon variantiga nisbatan 3285.8 dona kam bo’lgan va ekilgan urug’larning 82.1% ni
tashkil qilgan.
Geogumant biostimulyato’rini gektariga 1.4 l qo’llagan beshinchi variantda
urug’larning unuvchanligi 63071.4 donani tashkil qilgan bo’lib umumiy ekilgan
urug’larning 88.3 % ni tashkil qilgan va 1,2,3 varyantlarga nisbatan 5642.9, 1142.8,
4428.6 donaga ko’p urug’lar ungan. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.2 l
me’yoriga qo’llagan to’rtinchi variantda urug’larning unuvchanligi 66857.1 dona
bo’lib, nazorat variantiga nisbatan 9428.6 donaga, ikkinchi variantga nisbatan 4928.5
donaga, Geogumant biostimulyatorini 1.0 l me’yorida qo’llagan uchunchi variantga
nisbatan 8214.3 donaga va beshinchi variantga nisbatan 3785.7 donaga ko’p urug’lar
dala sharoitida ekilgan urug’larning 93.6 % i unganligi olib borilgan fenologik
kuzatuvlarda aniqlandi. 70x25 ekish sxemada 57142.8 dona sudon o’ti urug’lari
ekilgan bo’lib, 24.04 guni oxirgi fenologik kuzatuvlar olib borilganda unuvchanligi
456
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
nazorat variantida 46228.6 dona urug’ ungan va ekilgan urug’larning 80.9 % ni tashkil
qilgan. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7 l me’yorida qo’llagan yettinchi
variantda 49199.9 dona urug’lar ungan va nazorat variantiga nisbatan 2971.3 donaga
ko’p va ekilgan urug’larning 86.1 %ni tashkil qilgan. Geogumant biostimulyatorini
gektariga 1.0 l me’yorda qo’llagan sakkizinchi variantda 47828.5 donani tashkil qilgan
bo’lib nazorat variantiga nisbatan 1599.9 dona ko’p, etolon variantiga nisbatan 1371.4
dona kam bo’lgan va ekilgan urug’larning 83.7 % ni tashkil qilgan. Geogumant
biostimulyato’rini gektariga 1.4 l qo’llagan o’ninchi variantda urug’larning
unuvchanligi 51028.6 donani tashkil qilgan bo’lib umumiy ekilgan urug’larning 89.3
% ni tashkil qilgan va 6,7,8 varyantlarga nisbatan 4800.0, 1828.7, 3200.1 donaga ko’p
urug’lar ungan.
Sudon o’ti “Chimbayskaya 8” navining urug’larini dala sharoitida unuvchanligi
1-grafik
Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.2 l me’yoriga qo’llagan do’qqizinchi
variantda urug’larning unuvchanligi 53828.6 dona bo’lib, nazorat variantiga nisbatan
7600.0 donaga, etolon variantga nisbatan 4628.7 donaga, Geogumant biostimulyatorini
1.0 l me’yorida qo’llagan sakkizinchi variantga nisbatan 6000.1 donaga va o’ninchi
variantga nisbatan 2800.0 donaga ko’p urug’larungan va dala sharoitida ekilgan
70x20
70x25
70x30
70
75
80
85
90
95
70x20
70x25
70x30
457
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
urug’larning 94.2 % i unganligi olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. 70x30
ekish sxemada 47619.0 dona sudon o’ti urug’lari ekilgan va 24.04 guni oxirgi
fenologik kuzatuvlar olib borilgan bo’lib, unuvchanligi nazorat variantida 38428.8
dona urug’ ungan va ekilgan urug’larning 80.7 % ni tashkil qilgan. Fertilayf
biostimulyatorini gektariga 0.7 l me’yorida qo’llagan o’n ikkinchi variantda 41523.8
dona urug’lar ungan va nazorat variantiga nisbatan 3095.0 donaga ko’p va ekilgan
urug’larning 87.2 %ni tashkil qilgan.
Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l me’yorda qo’llagan o’n uchinchi
variantda 40523.8 dona urug’ dalada ungan bo’lib, nazorat variantiga nisbatan 2095.0
dona ko’p, etolon variantiga nisbatan 1000.0 dona kam bo’lgan va ekilgan urug’larning
85.1 % ni tashkil qilgan. Geogumant biostimulyato’rini gektariga 1.4 l qo’llagan o’n
beshinchi variantda urug’larning unuvchanligi 43142.8 donani tashkil qilgan bo’lib
umumiy ekilgan urug’larning 90.6 % ni tashkil qilgan va nazorat, etolon va geogumant
biostimulyatorini gektariga 1 l me’yorda qo’llagan o’n uchinchi variantga
nisbatan4714.0, 1619.0, 2619.0 donaga ko’p urug’lar ungan. Geogumant
biostimulyatorini gektariga 1.2 l me’yoriga qo’llagan o’n to’rtinchi variantda
urug’larning unuvchanligi 44047.6 dona bo’lib, nazorat variantiga nisbatan 5618.8
donaga, fertilayf biostimulyato’rini gektariga 0.7 l qo’llagan etolon variantga nisbatan
2523.8 donaga, Geogumant biostimulyatorini 1.0 l me’yorida qo’llagan o’n uchinchi
variantga nisbatan 3523.8 donaga va beshinchi variantga nisbatan 904.8 donaga ko’p
urug’lar ungan va dala sharoitida ekilgan urug’larning 92.5 % i unganligi olib borilgan
fenologik kuzatuvlarda aniqlandi.
Xulosa.
Sudon o’tining dala sharoitida urug’larning unuvchanligini yaxshilash
maqsadida fertilayf va geogumant biostimulyatorlar me’yorlari qo’llanilgan bo’lib,
asoson geogumant biostimulyato’rining 1 t urug’ga 1.0, 1.2l, 1.4l me’yorda, etolon
sifatida olingan fertilayf biostimulyatorini 0.7 l me’yorida qo’llanilgan. Barcha ekish
sxemalari urug’larning unuvchanligiga kata ta’sir ko’rsatmagan, amma
biostimulyato’rlarning turlari va me’yorlari sudon o’ti urug’larini unuvchanligiga ta’sir
ko’rsatgan. Geogumant biostimulyato’rini gektariga 1.2 l me’yorida qo’llash boshqa
variantlarga nisbatan ijobiy natija berganligi olib borilgan tajribalarda aniqlandi.
458
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasining Prezidentining 2023 yil 16 fevraldagi PF – 24
son “Yaylovlarni muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanishni ta’minlashga
doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” farmon. Lex.uz
2.
Beliuchenko I. S., Rajbhandari B. P. Polymorphism in Sorghum almum Parodi
and the productivity of distinguis’hed form. - Hungary, 1983. - P. 19.
3.
X.N.Atabayeva, J.B.xudayqulov “ O’simlikshunoslik” Toshkent-2018, 255-B.
4.
Malami and Sama’ila (2012). Yeffects of inter and intra row spacing on growth
characteristics and fodder yield of cowpea. Nig. J. Basic and Appl. Sci. 20(2):
125-129.
5.
Белyuченко И. С. Злаковые кормовые растения тропического пояса. Част 2.
-
М.: УДН, 1970.
-
С. 60
-69.
6.
Шайтанов, О.Л. Новые сорта сорговых култур в кормовой базе Та
-
тарстана
Нива Татарстана. 2012.
-
№ 1.
-
С. 25.
459
