«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
МАККАЖЎХОРИНИНГ ЎРТА
-
КЕЧПИШАР ЎЗБЕКИСТОН 601 ЕСВ
ДУРАГАЙИ ДОН ҲОСИЛИГА МИНЕРАЛ ЎҒИТ МЕЪЁРЛАРИНИНГ
ТАЪСИРИ
Ибрагимов Н.М., қ.х.ф.д., профессор
Қадамова
С., магистрант
Абу Райҳон Беруний
номидаги Урганч давлат университети
Аннотация: Мақолада Хоразм вилоятининг суғориладиган ўтлоқи
аллювиал тупроқлари шароитида бажарилган дала тажрибасида асосий экинда
етиштирилган Ўзбекистон 601 ЕСВ дурагайи дон ҳосилига минерал ўғит
меъёрларининг таъсири бўйича маълумотлар келтирилган.
Калит сўзлар: Маккажўхори, минерал ўғит, меъёр, дон ҳосили, стандарт
четланиш, стандарт ҳатолик, вариация коэффитценти.
Аннотация: В статье приведены результаты полевого опыта на
орошаемых луговых аллювиальных почвах Хорезмской области по влиянию
возрастающих норм минеральных удобрений на урожайность зерна гибрида
кукурузы Узбекистон 601 ЕСВ.
Ключевые слова: Кукуруза, минеральные удобрения, норма, урожай зерна,
стандартное отклонение, стандартная ошибка, коэффициет вариации.
Abstract:
The article presents the results of the field experiment in irrigated
meadow alluvial soils of the Khorezm region on the effect of mineral fertilizer rates on
the grain yield of the maize hybrid Uzbekistan 601 ECB.
Keywords: Maize, mineral fertilizers, rate, grain yield, standard deviation,
standard error, coefficient of variation.
Кириш.
Маккажўхори қимматли экин ҳисобланиб, ривожланаётган
давлатлардаги 4,5 млн. аҳолини озиқ
-
овқатга бўлган талабининг 30 фоизини
қондиради
[4]. Дунёда маккажўхори асосан ем
-
хашак учун етиштирилади ва
унинг донидан барча турдаги чорвани озиқлантириш учун фойдаланилади.
Озиқавий жиҳатдан маккажўхори донли экинлар орасида биринчи ўринда
туради. Бир кг маккажўхори донида (намлиги 14% бўлганда) 95
-
100 г протеин,
478
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
40-
80 г мой, 30 г клетчатка, 10
-
15 г кул, 650
-
700 г азотсиз экстрактив моддалар ва
1,34 озуқа бирлиги мавжуд [2].
Маккажўхори етиштиришда озиқа моддалар (NPK) ни ўсимликнинг турли
ривожланиш даврларида экин етиштириш тизимида мавжудлиги жуда муҳим
ҳисобланади [3]. Шу сабабли, турли тупроқ ва иқлим шароитларида асосий
экинда маккажўхори парваришлашда ўғитларнинг мақбул меъёрларини ишлаб
чиқиш долзарб вазифа ҳисобланади.
Тадқиқот услублари.
Хоразм вилоятида олиб борилган дала тажрибасида
асосий экинда етиштирилган маккажўхорининг Ўзбекистон 601 ЕСВ дурагайида
минерал ўғитларни турли меъёрларининг самарадорлиги тадқиқ қилинган (1
-
жадвал). Тажриба майдони тупроғининг ҳайдов қатлами гумус миқдори бўйича
ўрта даражада, асосий озиқа моддалар (NPK) нинг ҳаракатчан шакллари билан
кам таъминланган тоифага киради.
Тажрибада минерал ўғитларнинг
қуйидаги шаклларидан фойдаланилган:
мочевина (46% N), моноаммофос (11% N, 46% P
2
O
5
) ва калий хлориди (60% K
2
O).
Бунда азотли ўғитларнинг йиллик меъёрида 20%, фосфорли ва калийли
ўғитларнинг
тўлиқ меъёри экишдан олдин чизел остига берилган. Азотли
ўғитларни қолган меъёри тенг иккига бўлиниб, ўсимликларда 4 ва 8 барг пайдо
бўлганда қўлланилган. Бошқа агротехник тадбирлар маккажўхоридан юқори
ҳосил
олиш бўйича тузилган технологик харитага биноан амалга оширилган.
Тажриба ўтказиш одатдаги қўлланмалар [1] асосида олиб борилган.
Тадқиқот натижалари.
Изланишлар натижалари кўрсатишича, ўғитсиз
назоратда маккажўхори дон ҳосили ўртача 30,1 ц/га га тенг бўлган (1
-
жадвал).
Минерал ўғит N
120
P
70
K
50
кг/га меъёрда ишлатилганда дон ҳосил кескин ошиб,
ўртача 51,1 ц/га, абсолют назоратга нисбатан эришилган қўшимча ҳосил эса 21
ц/га ни ташкил этган.
1-
жадвал
Минерал ўғит меъёрларини маккажўхорининг ўрта
-
кечпишар
Ўзбекистон 601 ЕСВ дурагайи дон ҳосилига
таъсири
Вар.
т/р
Минерал ўғит
меъёри, к/га
Такрорланишлар бўйича
дон ҳосили, ц/га
Ўртача
дон
ҳосили
,
ц/га
Кўшимча
дон
ҳосили
,
ц/га
I
II
III
IV
479
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
1
N
0
P
0
K
0
30,9
29,5
31,8
28,3
30,1
-
2
N
120
P
70
K
50
50,6
50,2
52,1
51,3
51,1
21
3
N
180
P
100
K
75
64,9
62,4
63,8
63,7
63,7
33,6
4
N
240
P
140
K
100
74,5
75,6
73,2
73,0
74,1
44,0
5
N
300
P
180
K
120
72,9
74,0
76,2
73,9
74,3
44,2
Минерал ўғит N
180
P
100
K
75
кг/га меъёрда ишлатилганда маккажўхори дон ҳосили
63,7 цг/га гача ошган, ўғитсиз назоратга нисбатан 33,6 ц/га қўшимча ҳосил
олинган. Ўғитнинг N
240
P
140
K
100
кг/га меъёри таъсири дон ҳосили энг юқори
бўлган (74,1 ц/га), қўшимча ҳосил эса 44,0 ц/га га тенг бўлган. Минерал ўғит
меъёри N
300
P
180
K
120
кг/га гача қўпайтирилганда маккажўхори дон ҳосили янада
ошмаган ва 74,3 ц/га ни ташкил этган.
Маккажўхори дон ҳосилининг вариацион
-
статистик таҳлили натижаларига
кўра, тажрибанинг 1
-
4 вариантлари орасидаги фарқлар статистик жиҳатдан
тасдиқланган (2
-
жадвал).
2-
жадвал
Маккажўхорини ўрта
-
кечпишар Ўзбекистон 601 ЕСВ дурагайи дон ҳосилининг
вариацион
-
статистик таҳлили натижалари
Вар.
т/р
Минерал ўғит
меъёри, к/га
Ўртача
дон
ҳосили
,
ц/га
Стандарт
четланиш
(±)
Стандарт
ҳатолик
(±)
Вариация
коэффи
-
циенти
1
N
0
P
0
K
0
30,1d
1,54
0,77
5,12
2
N
120
P
70
K
50
51,1c
0,83
0,42
1,63
3
N
180
P
100
K
75
63,7b
1,02
0,51
1,61
4
N
240
P
140
K
100
74,1a
1,21
0,61
1,64
5
N
300
P
180
K
120
74,3a
1,39
0,70
1,87
ЭКФ
05
1,85
Минерал ўғит N
240
P
140
K
100
ва N
300
P
180
K
120
кг/га меъёрларда қўлланилган
вариантлар орасидаги фарқ 0,2 ц/га га тенг бўлган ва статистик жиҳатдан
аҳамиятсиз деб топилган. Дон ҳосили бўйича стандарт четланиш ва стандарт
ҳатолик
ўғитсиз назоратда ва минерал ўғит N
200
P
120
K
80
кг/га меъёрда
қўлланилганда тажрибанинг бошқа вариантларига нисбатан бироз юқори бўлган.
Вариация коэффициенти эса фақат абсолют назоратда (
N
0
P
0
K
0
) энг юқори бўлган
(CV=
5,12). Бунинг сабаби, ушбу ўғитсиз назоратда маккажўхорининг дон ҳосили
480
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
такрорланишлар бўйлаб 28,3
-31,8
ц/га тебраниб турган. Тажрибанинг бошқа
вариантларида дон ҳосилининг вариация коэффициенти 2,0 дан паст бўлган.
Хулоса.
Тажриба шароитида маккажўхорининг Ўзбекистон 601 ЕСВ
дурагайида
минерал ўғит
N
240
P
140
K
100
кг/га меъёрда қўлланилганда юқори дон
ҳосилига (74,1 ц/га) эришилган.
Фойдаланилган адабиётлар
1.
Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (
c
основами статистической
обработки
результатов исследований
) / 5-
е изд. дополненое
и переработанное
. –
М.: Агропромиздат, 1985.
-
351 с.
2.
Мосур
С.С. Влияние макро
-
, микроудобрений и регулятора роста на динамику
накопления сухого вещества, урожайность зеленой массы кукурузы и вынос
элементов питания с урожаем //Ж. Почвоведение и агрохимия. 2021. № 2. С.132
-
143.
3.
Храмцев И.Ф., Пунда Н.А. Эффективность
удобрений при возделывании
кукурузы на зерно на черноземных почвах лесостепи Западной Сибири // Ж.
Достижения науки и техники АПК. 2012. №3. С.24
-25.
4.
Shiferaw B., Prasanna B., Hellin J. and Banziger M. Feeding a Hungry World: Past
Successes and Future Challenges to Global Food Security in Maize // J. Food Security.
2011. V.3. P.307-327.
481
