«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
МАККАЖЎХОРИНИНГ ТЕЗПИШАР МОЛДАВСКИЙ 257 СВ
ДУРАГАЙИ ҲОСИЛДОРЛИГИГА МИНЕРАЛ ЎҒИТ МЕЪЁРЛАРИНИНГ
ТАЪСИРИ
Ибрагимов Н.М., қ.х.ф.д., профессор
Озадова Р., магистрант
Абу Райҳон Беруний номидаги Урганч давлат университети
Аннотация: Хоразм вилоятининг ўтлоқи аллювиал тупроқлари
шароитида бажарилган дала тажрибасида такрорий экин сифатида
етиштирилган Молдавский 257 СВ дурагайидан энг юқори дон ҳосили (44,5 ц/га)
минерал ўғит N
175
P
105
K
70
кг/га меъёрда қўлланилганда эришилган.
Калит сўзлар: Маккажўхори, минерал ўғит, меъёр, дон ҳосили, вариацион-
статистик таҳлил.
Аннотация: В полевом опыте на орошаемых луговых аллювиальных
почвах Хорезмской области наибольший урожай зерна (44,5 ц/га) гибрида
кукурузы Молдавский 257 СВ достигнут при применении минеральных удобрений
в норме N
175
P
105
K
70
кг/га.
Ключевые слова: Кукуруза, минеральные удобрения, норма, урожай зерна,
вариационно-статистический анализ.
Abstract: In the field experiment on meadow alluvial soils of the Khorezm region
the highest grain yield (4.45 t ha
-1
) of the maize hybrid Moldavsky 257 CB was
achieved with application of fertilizers at the rate of N
175
P
105
K
70
kg ha
-1
.
Keywords: Maize, mineral fertilizers, rate, grain yield, statistical analysis.
Кириш.
Ўзбекистон шароитида экинлардан бир йилда икки
-
уч марта ҳосил
олиш имконияти мавжуд [2]. Жумладан, кузги бошоқли дон экинларидан
бўшаган майдонларга такрорий экин сифатида етиштирилган маккажўхоридан
60-
70 ц/га дон ва 50 т/га силос масса олиш мумкинлиги тажрибаларда
кўрсатилган [1]. Маккажўхорини анғизга экиш хорижий давлатларда ҳам
ривожланган. Масалан, Хитойда такрорий экин сифатида маккажўхори
етиштирилганда 78,1 ц/га дон ҳосили олинган [4]. Ҳозирда республикамизда
юқори ҳосилдор маҳаллий ва хорижий маккажўхори дурагайлари мавжуд. Шу
боис,
турли
тупроқ
-
иқлим
шароитларида
уларни
етиштириш
агротехн
o
логиясини, жумладан ўғит қўллаш тизимини такомиллаштириш муҳим
вазифа ҳисобланади.
Тадқиқот услублари.
Маккажўхорининг Молдавский 257 СВ дурагайида
минерал ўғитларни турли меъёрларининг самарадорлиги ўрганишга бағишланган
520
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
дала тажрибаси Хоразм вилоятининг суғориладиган ўтлоқи аллювиал
тупроқларида олиб борилди (1
-
жадвал). Тажриба ўтказишдан олдин тупроқнинг
0-
30 см қатламидаги гумус, ҳаракатчан фосфор ва алмашинувчи калий
миқдорлари бўйича кам таъминланган ҳисобланади. Тажрибада ўғитларнинг
қуйидаги шаклларидан фойдаланилди: карбамид (46% N), суперфосфат (17%
P
2
O
5
) ва калий хлориди (60% K
2
O) ишлатилган. Фосфорли ва калийли
ўғитларнинг тўлиқ меъёри кузги буғдой ўримидан кейин ўтказилган шудгордан
олдин берилган. Азотли ўғитларнинг йиллик меъёри тенг иккига бўлиниб, унинг
бир қисми маккажўхорида 4 барг пайдо бўлганда, иккинчи қисми эса
ўсимликнинг 8 баргли ривожланиш фазасида қўлланилган. Тажриба ўтказиш
одатдаги қўлланмалар [3] асосида олиб борилган.
Тадқиқот натижалари.
Тажрибадан
олинган
маълумотларни
кўрсатишича, абсолют назорат вариантида (N
0
P
0
K
0
) маккажўхори дон ҳосили энг
паст (ўртача 15,6 ц/га) бўлган (1
-
жадвал).
1-
жадвал
Минерал ўғит меъёрларини анғизга экилган маккажўхорининг
дон ҳосилига таъсири
Вар.
т/р
Минерал ўғит
меъёри, к/га
Такрорланишлар бўйича
дон ҳосили, ц/га
Ўртача
дон
ҳосили
,
ц/га
Қўшимча
дон
ҳосили
,
ц/га
I
II
III
IV
1
N
0
P
0
K
0
15,3
15,7
16,4
15,1
15,6
-
2
N
125
P
75
K
50
32,3
31,6
31,3
30,0
31,3
15,7
3
N
150
P
90
K
60
39,5
40,6
39,8
38,9
39,7
24,1
4
N
175
P
105
K
70
45,0
44,1
43,9
44,9
44,5
28,9
5
N
200
P
120
K
80
45,9
44,7
46,3
45,1
45,5
29,9
Тажрибанинг бошқа вариантларида қўлланилган минерал ўғит меъёрлари
маккажўхори ҳосилдорлигига ижобий таъсир кўрсатган. Шундай холат бошқа
изланишларда ҳам қайд этилган [5]. Тажрибамизда ўғит N
125
P
75
K
50
кг/га меъёрда
берилганда дон ҳосили икки баробарга ошиб, 31,3 ц/га ни ташкил қилган ва
ўғитсиз назоратга нисбатан 15,7 ц/га қўшимча ҳосил олинган. Минерал ўғит
меъёри N
150
P
90
K
60
кг/га гача оширилганда маккажўхори дон ҳосили ҳам кўпайган
(39,7 ц/га). Бунда абсолют назоратга нисбатан олинган қўшимча ҳосил 24,1 ц/га
га тенг бўлган. Минерал ўғит N
175
P
105
K
70
кг/га меъёрда қўлланилганда энг юқори
дон ҳосилига эришилган (44,5 ц/га), қўшимча ҳосил 28,9 ц/га ни ташкил этган.
521
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Минерал ўғит меъёри N
200
P
120
K
80
кг/га гача қўпайтирилганда маккажўхори дон
ҳосили
янада ортмаган ва 45,5 ц/га га тенг бўлган.
Маккажўхори дон ҳосилининг вариацион
-
статистик таҳлили бажарилган
ва унинг натижалари кўрсатишича, минерал ўғит меъёри N
0
P
0
K
0
дан N
175
P
105
K
70
кг/га гача оширилганда 1
-
4 вариантлар орасидаги фарқлар статистик жиҳатдан
тасдиқланган (2
-
жадвал). Минерал ўғит N
175
P
105
K
70
ва N
200
P
120
K
80
кг/га
меъёрларда қўлланилган вариантларнинг дон ҳосили бўйича фарқи статистик
жиҳатдан тасдиқланмаган. Стандарт четланиш ва стандарт ҳатолик барча
вариантларда мутаносиб равишда <1 ва <0,5 бўлган.
2-
жадвал
Анғизга экилган маккажўхори дон ҳосилининг
статистик таҳлили
натижалари
Вариант
т/р
Минерал ўғит
меъёри, к/га
Ўртача
дон
ҳосили
,
ц/га
Стандарт
четланиш
Стандар
ҳатолик
Вариация
коэффи
-
циенти
1
N
0
P
0
K
0
15,6d
§
±0,57
±0,29
3,67
2
N
125
P
75
K
50
31,3c
±0,96
±0,48
3,08
3
N
150
P
90
K
60
39,7b
±0,71
±0,35
1,78
4
N
175
P
105
K
70
44,5a
±0,56
±0,28
1,25
5
N
200
P
120
K
80
45,5a
±0,73
±0,36
1,61
ЭКФ
05
1,08
§
Устундаги бир хил ҳарфга эга сонлар орасидаги фарқ
статистик жиҳатдан
тасдиқланмаган.
Тажрибанинг 1 ва 2 вариантларида такрорланишлар орасидаги фарқ 1,3 ва
2,3
ц/га бўлганлиги сабабли вариация коэффициенти нисбатан юқори, яъни >3%
бўлган. Бошқа вариантларида макажўхори дон ҳосилининг вариация
коэффициенти <2,0 ташкил этган.
Хулоса.
Дала тажрибаси шароитида анғизга экилган маккажўхорининг
Молдавский 257 СВ дурагайида
минерал ўғит
N
175
P
105
K
70
кг/га меъёрда
ишлатилганда юқори дон ҳосили (44,5 ц/га) олинган.
Фойдаланилган адабиётлар
1.
Абдиев А., Холмуродов Ш., Остонақулов Т.Э. Маккажўхори навларининг
ҳосиодорлигига
карбамидга аралаштирилган олтингугурт меъёрларининг
таъсири // Ўзбекистон қишлоқ ва сув хўжалиги журнали. 2021. №5. 27
-
28 б.
522
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
2.
Авлиякулов М.
Ўтлоқлашиб бораётган тақирсимон тупроқлардан йил
давомида самарали фойдаланишда экинлардан юқори ҳосил етиштириш
агротехнологияси / Қишлок хўж. фанлари
бўйича фалсафа доктори (Рh.D) дисс.
автореферати
-
Тошкент: ПСУЕАИТИ, 2017.
-
21 б.
3.
Дала тажрибаларини ўтказиш услублари / Тошкент: ЎзПИТИ
. 2007. -147
б.
4.
Jin L B, Cui H Y, Li B, Zhang J W, Dong S T, Liu P. 2012. Effects of integrated
agronomic management practices on yield and nitrogen efficiency of summer maize in
North China // J. Field Crops Research. 2012. V.134. P.30–35.
Shi D., Li Y., Zhang J., Liu P., Zhao B., Dong Sh. Increased plant density and
reduced N rate lead to more grain yield and higher resource utilization in summer
maize // Journal of Integrative Agriculture. 2016. V.15 (11). P.2515–2528.
523
