“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
62
APOPTOZNING MORFOLOGIK KO‘RINISHLARI
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti tibbiyot fakulteti davolash ishi yo‘nalishi 2-kurs
talabasi - Toshqulov Javohir Husniddin o‘g‘li
e-mail;
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti tibbiy fundamental fanlar kafedra o‘qituvchisi
Xalikova Nigina Ravshanovna
Annotatsiya
Apoptoz — bu hujayra oʻz-oʻzini yoʻq qilish jarayoni boʻlib, organizmda normal fiziologik
va patofiziologik holatlarda muhim rol oʻynaydi. Apoptoz jarayonida hujayralar belgilangan tartibda
parchalanadi va organizmga zarar yetkazmasdan yoʻq qilinadi. Morfologik jihatdan apoptoz bir necha
aniq belgilarga ega: hujayra hajmining kamayishi (shrinkage), hujayra yadrosining kondensatsiyasi
va parchalanishi, sitoplazmaning qalinlashishi, membrananing shakl o‘zgarishi va apoptoz
yadrochalarining (apoptotic bodies) hosil bo‘lishi. Ushbu apoptotik tanachalar makrofaglar yoki
qo‘shimcha hujayralar tomonidan yutilib, tozalanadi. Apoptozning morfologik xususiyatlarini
mikroskopik usullar yordamida aniqlash va farqlash, hujayra o‘limining boshqa turlaridan —
nekrozdan farqlashda muhim ahamiyatga ega. Shu tariqa, apoptoz organizmning uyushgan va tartibli
o‘zgarishlar mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi.
Kirish
Apoptoz —
bu hujayraning dasturlangan, tartibli va genetik darajada boshqariladigan o‘lim
shakli bo‘lib, organizmning fiziologik va patologik jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Apoptoz
morfologik jihatdan aniq belgilangan bosqichlarga ega bo‘lib, u nekroz kabi boshqa hujayra o‘limi
turlaridan farq qiladi.
Apoptoz jarayonining boshlanishida hujayra hajmi sezilarli darajada kamayadi
(kariopeksiya), sitoplazma zichlashadi va sichqoncha kabi qattiq va zich ko‘rinishga ega bo‘ladi.
Hujayra membranasi butunligicha saqlanib qoladi, bu esa hujayra tarkibining atrof-muhitga
tarqalishini oldini oladi va shuning uchun yallig‘lanish reaksiyasi yuzaga kelmaydi.
Yadroda xromatin zichlashadi va yadroning chetlariga to‘planib, kondensatsiyalanadi
(kondensatsiya). Bu jarayon xromatinning qattiq, to‘planib borishi bilan tavsiflanadi va yadroning
deformatsiyasiga olib keladi. Keyinchalik yadro parchalanadi (karyorheksis), ya’ni yadroning
bo‘laklarga ajralishi kuzatiladi. Apoptozning keyingi bosqichida hujayra apoptotik tanachalarga
(apoptotik bodomchalarga) bo‘linadi. Bu kichik, membranaga o‘ralgan tanachalar atrofdagi
makrofaglar tomonidan yutiladi va zararsiz tarzda yo‘q qilinadi.
Apoptozning morfologik xususiyatlarini quyidagi asosiy belgilar orqali ko‘rish mumkin:
Hujayra hajmining kichrayishi
— sitoplazmaning zichlashishi va hujayra konturining aniq
ko‘rinishi;
Xromatin kondensatsiyasi
— xromatinning qattiq to‘planishi va yadroning deformatsiyasi;
Yadro parchalanishi
— yadroning kichik bo‘laklarga ajralishi;
Apoptotik tanachalarning hosil bo‘lishi
— hujayraning kichik membranaga o‘ralgan
bo‘laklarga bo‘linishi;
Yallig‘lanish reaksiyasining yo‘qligi
— hujayra membranasining butunligi tufayli hujayra
ichidagi moddalar atrofga tarqamaydi.
Bu morfologik o‘zgarishlar mikroskop ostida osongina aniqlanadi va apoptoz jarayonini
boshqa o‘lim shakllaridan ajratib beradi. Apoptoz jarayonida sitoplazmik organoidlar ko‘pincha
saqlanib qoladi, bu esa hujayraning dastlabki bosqichida metabolik faollikni davom ettirish imkonini
beradi.
Apoptozning morfologik ko‘rinishlari klinik tibbiyotda muhim ahamiyatga ega. U saraton
kasalliklari, nevrologik degenerativ kasalliklar, immun tizimi disfunktsiyalari, va boshqa ko‘plab
patologik holatlarda hujayra o‘limi mexanizmini tushunishda qo‘llaniladi. Bundan tashqari, apoptoz
jarayonining buzilishi turli kasalliklarning kelib chiqishida muhim omil hisoblanadi.
Xulosa
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
63
Xulosa qilib aytganda, apoptozning morfologik ko‘rinishlari uning fiziologik va patologik
jarayonlardagi o‘rnini aniqlashga yordam beradi va tibbiyotda diagnostika, davolash va tadqiqotlarda
muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. “Morphological and cytochemical determination of cell death by apoptosis”
(Histochemistry & Cell Biology, 2007)
Bu maqola apoptozni morfologik va sitokimyoviy jihatlar asosida aniqlash usullarini batafsil
tahlil qiladi.
Tentativ orange: hujayra va yadroning siqilishi (pyknosis), karyorrhexis (yadroning
parchalanishi), apoptoz tanachalari hosil bo‘lishi va intakt hujayra membranasi — klassik belgilarni
yoritadi .
2. “Morphological Features of Cell Death” (American Physiological Society, 2004)
Yadro morfologiyasining o‘ziga xos belgilariga fokus: xromatin margination, siqilish,
parchalanish – light microscopy va TEM’da ko‘rinishi .
3. “Objective assessment of changes in nuclear morphology…” (Diagnostic Pathology, 2014)
Apoptoz jadallashtirilgan yadroning shakli va hajmini raqamli usullar bilan aniqlash usullari
(masalan Nuclear Area Factor) haqida ma’lumotlar .
4. “Morphologic criteria and detection of apoptosis” (PubMed, 1999, Saraste)
Klassik ko‘rinishlarni ko‘rsatadi: xromatin margination, pyknosis, karyorrhexis, hujayraning
siqilishi va validatsiya metodlari .
5. “Morphologic and biochemical hallmarks of apoptosis” (PubMed, 2000)
Apoptozni tashxislashda morfologik kuzatishlar (shrinkage, apoptotic bodies) bilan birga
molekulyar mexanizmlarni ham o‘rganadi .
6. “Apoptosis: A Comprehensive Overview…” (Cells, 2024)
So‘nggi umumiy ko‘rib chiqish bo‘lib, morfologik o‘zgarishlar kabi aspektlarni chuqur
sharhlaydi .
7. “Apoptosis detection: a purpose-dependent approach selection” (PMC, 2021)
Apoptozni bosqichma-bosqich (Phase I–IIb) morfologik o‘zgarishlar orqali tasniflaydi:
siqilish → xromatin margination → apoptotik tanachalar hosil bo‘lishi
