“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
620
INTERFAOL DARS JARAYONIDA LOTIN TILINING GRAMMATIK QOIDALARINI
O‘ZLASHTIRISHDAGI QIYINCHILIKLAR VA ULARNI YENGISH USULLARI
Xalikova Nigina Ravshanovna
O‘rolov Suhrob Abduhalil o‘g‘li
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti
Annotatsiya
Maqolada lotin tilining grammatik qoidalarini o‘zlashtirish jarayonida yuzaga keladigan
qiyinchiliklar tahlil qilinib, interfaol metodlar yordamida ularni yengish yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
O‘quvchilarning faolligini oshirish, grammatikani mustahkam o‘zlashtirishda interfaol usullar
muhim vosita ekanligi ta’kidlangan. Maqola pedagoglarga lotin tili darslarini samarali tashkil etish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar
Lotin tili, grammatika, interfaol metodlar, o‘qitish, dars jarayoni, ta’lim samaradorligi.
Muammoning dolzarbligi
Lotin tili o‘rganish jarayonida grammatik qoidalarni egallash har doim ham oson kechmaydi.
Ayniqsa, bu tilning morfologik va sintaktik qoidalari murakkabligi o‘quvchilar uchun katta
qiyinchilik tug‘diradi. An’anaviy o‘qitish usullari ko‘pincha passiv va nazariy bo‘lib, o‘quvchilarni
grammatika qoidalarini yodlashga majbur qiladi, bu esa ularda qiziqishning kamayishiga, mavzuni
to‘liq anglab yetmaslikka olib keladi. Shu bois, interfaol metodlar qo‘llanilishi hozirgi zamon
ta’limida dolzarb hisoblanadi, chunki ular o‘quvchilarning darsga faol jalb etilishiga, mustaqil
fikrlashga rag‘batlantiradi va grammatikani amaliyotda qo‘llashga yordam beradi.
Kirish
Lotin tili o‘rganishda grammatik qoidalar o‘quvchilarning ko‘p e’tiborini talab qiladigan
murakkab jihatlardan biridir. Morfologik o‘zgarishlar, ot va fe’lning ko‘plik, jins, holatlari, so‘z
tartibi kabi qoidalar o‘quvchilar uchun qiyinlik tug‘diradi. Shuning uchun, darslarda interfaol
metodlarni qo‘llash o‘quv jarayonini yengillashtiradi, mavzularni chuqurroq va esda qolarli tarzda
o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Bu maqolada grammatik qoidalarni o‘rgatishda yuzaga keladigan
muammolar va ularni interfaol metodlar yordamida hal etish usullari ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism
1. Lotin tilining grammatik qoidalarini o‘zlashtirishdagi qiyinchiliklar
•
Tilning murakkabligi:
Lotin tilining grammatik tizimi o‘ziga xos bo‘lib, zamonaviy
tillardan farq qiladi. Bu esa o‘quvchilar uchun yangi qoidalarning ko‘p va murakkabligini anglashni
qiyinlashtiradi.
•
Nazariyaga asoslangan o‘qitish:
An’anaviy darslarda ko‘proq qoidalarni yodlash va
yozma mashqlar bajarishga e’tibor qaratiladi. Bu usul o‘quvchilarda qiziqish va amaliy ko‘nikmalarni
rivojlantirishni cheklaydi.
•
Faol ishtirok etmaslik:
Passiv o‘rganish usullari o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashini, muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantirmaydi.
•
Amaliyotni yetishmasligi:
Grammatik qoidalarni kundalik nutqda qo‘llash
imkoniyati kam, shuning uchun o‘quvchilar o‘zlashtirgan bilimlarni tez unutadi.
2. Interfaol metodlarning grammatikani o‘rgatishda roli
•
“Aqliy hujum” va “Klaster” metodlari:
O‘quvchilar grammatik qoidalar va
ularning turlari haqida o‘zaro fikr almashish orqali bilimlarni yanada mustahkamlaydi.
•
Rol o‘yinlari va dialoglar:
Lotin tilida grammatik qoidalarni amalda qo‘llash
imkonini beradi, tilni yaxshiroq o‘zlashtirishga yordam beradi.
•
Guruhda ishlash:
Guruhdagi vazifalar orqali o‘quvchilar bir-biridan o‘rganadi va
murakkab qoidalarni yengilroq qabul qiladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
621
•
Vizual va audio vositalar:
Video, grafikalar va interaktiv taqdimotlar yordamida
murakkab grammatik qoidalar tushunarliroq bo‘ladi.
•
Texnologiyalarni qo‘llash:
Onlayn testlar, interaktiv o‘yinlar va dasturlar yordamida
o‘quvchilarning mustaqil ishlashi rag‘batlantiriladi.
3. Qiyinchiliklarni yengish uchun amaliy tavsiyalar
•
Darslarni rejalashtirishda interfaol usullarni tizimli qo‘llash.
•
Grammatik qoidalarni kichik bo‘laklarga bo‘lib, bosqichma-bosqich o‘rgatish.
•
O‘quvchilarning faoliyatini muntazam baholab borish va ularga individual yondashuv
ko‘rsatish.
•
O‘quvchilarning qiziqishlarini hisobga olib, darslarni hayotiy vaziyatlarga bog‘lash.
•
Zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy qilish va interaktiv materiallardan
foydalanish.
Interfaol metodlar va usullar hamda amaliy misollar
1. “Aqliy hujum” (Brainstorming)
Metodning mohiyati:
O‘quvchilar bir mavzu bo‘yicha o‘z fikrlarini erkin bildiradilar,
grammatik
qoidalar
va
ularning
qo‘llanilishi
haqida
fikr
almashadilar.
Misol:
O‘qituvchi “Lotin tilida otlarning to‘rtta holatini nomlang va ularning qo‘llanish misollarini
keltiring” deb so‘raydi. O‘quvchilar guruhlarga bo‘linib, o‘z fikrlarini bo‘lishadi. Shu orqali ular
holatlar va ularning o‘zgarishini faol ravishda o‘rganadilar.
2. “Klaster” (Cluster method)
Metodning mohiyati:
Mavzuni markazga yozib, unga tegishli qoidalar va misollarni
tarmoqlab
chizish.
Bu
metod
mavzuni
vizual
tarzda
tushunishga
yordam
beradi.
Misol:
“Lotin tilidagi fe’l zamonlari” mavzusi uchun markazga “Fe’l zamonlari” so‘zi yozilib, unga
bog‘liq hozirgi, o'tgan va kelajak zamonlar tarmoqlanadi, har biriga misollar keltiriladi.
3. Rol o‘yinlari (Role-play)
Metodning mohiyati:
O‘quvchilar ma’lum rollarni o‘ynab, o‘zaro dialog quradilar,
grammatik
qoidalarni
nutqda
qo‘llash
ko‘nikmalarini
oshiradilar.
Misol:
O‘quvchilar “Bozor” yoki “Maktabda” kabi vaziyatlarda lotin tilida suhbatlashadilar.
Masalan, o‘qituvchi “Otlarning to‘rtta holatini qo‘llab, savdo-sotiq mavzusida dialog tuzing” deb
topshiriq beradi.
4. “Insert” metodi
Metodning mohiyati:
Matn o‘qib chiqilgandan so‘ng, o‘quvchilar qoidalarni aniqlab, matnda
topilgan grammatik elementlarni belgilaydilar va tushunmadiklarini muhokama qiladilar.
Misol:
O‘qituvchi lotin tilidagi qisqa matn beradi va o‘quvchilar matnda ishlatilgan otlarning
holatlarini, fe’l zamonlarini topib, guruhda muhokama qiladi.
5. Guruhda muammo yechish
Metodning mohiyati:
O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linib, berilgan grammatik masalani
yechadilar. Bu jarayonda ular bir-birining fikrlarini tinglaydi va birgalikda yechim topadi.
Misol:
“Lotin tilidagi fe’lning o‘rni va uning ot bilan kelishi” mavzusida guruhlar o‘z misollarini
ishlab chiqadi va taqdim etadi.
6. Vizual yordamchilar va multimedia vositalari
Metodning mohiyati:
Diagrammalar, grafikalar, interaktiv taqdimotlar, video va audio
materiallardan foydalanish. Bu vositalar grammatik qoidalarni tushunishni yengillashtiradi.
Misol:
O‘qituvchi fe’llarning zamonlarini ko‘rsatuvchi jadval va video taqdimot orqali tushuntiradi,
so‘ng interaktiv test o‘tkazadi.
7. O‘yinlar va viktorinalar
Metodning mohiyati:
Grammatik qoidalarni o‘rganishda qiziqarli o‘yinlar va viktorinalar
tashkil etish. Bu o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
622
Misol:
“Grammatika kartochkalari” o‘yinida o‘quvchilar kartochkalar orqali grammatik
qoidalarni aniqlashadi yoki “Kim tezroq?” viktorinasida o‘quvchilar savollarga tez va to‘g‘ri javob
berishga harakat qiladi.
Xulosa
Lotin tilining grammatik qoidalarini o‘zlashtirish jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar
an’anaviy o‘qitish metodlari bilan hal etilishi qiyin bo‘lgan masalalardan biridir. Interfaol
metodlarning qo‘llanilishi o‘quvchilarning faolligini oshirish, qoidalarni amaliyotda qo‘llash
ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bois, o‘qituvchilar dars jarayonida turli interfaol
yondashuvlarni samarali qo‘llashlari zarur. Bu nafaqat o‘quvchilarning grammatika bilimlarini
mustahkamlashga, balki ularning til o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshirishga yordam beradi.
Kelajakda lotin tili ta’limini yanada samarali qilish uchun pedagogik innovatsiyalarni joriy etish,
metodlarni takomillashtirish muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Axmedova N., “Interfaol metodlar yordamida til o‘qitish”, Toshkent, 2021.
2.
Shodmonova Sh., “Boshlang‘ich ta’limda innovatsion metodlar”, O‘qituvchi
nashriyoti, 2020.
3.
Qodirova M., “Til o‘qitishda pedagogik texnologiyalar”, Toshkent, 2019.
4.
Vasilieva I., “Interactive methods in language teaching”, International Journal of
Education, 2021.
5.
www.pedagog.uz – Ta’lim portali.
6.
Jones P., “Effective Interactive Learning Strategies”, New York, 2019.
