“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
86
2-SHOʻBA: TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI O‘QITISHDA
INTERFAOL TA’LIM METODLARI: KONSEPSIYALAR VA AMALIYOT
KIMYO FANINI O'QITISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR
VA USULLARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI
Eshkarayev S.Ch.
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
E-mail: sadridin_eshkarayev@tues.uz
Kimyo fani, tabiatshunoslikning asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib, u materiallarning tuzilishi,
xususiyatlari, va ularning bir-biri bilan qanday munosabatda bo‘lishini o‘rganadi. Kimyo fanini
o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar va usullarni qo‘llash, talabalarning bilimini
chuqurlashtirish, amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish va o‘rganish jarayonini yanada samarali
qilishda muhim ahamiyatga ega.
Interaktiv o‘qitish metodlari, talabalarning faol ishtirokini ta'minlaydi va ularni o‘rganish
jarayonida faol jalb etadi. Masalan, guruhli muhokamalar, rolli o‘yinlar va laboratoriya tajribalari
orqali talabalar kimyoviy jarayonlarni va reaksiyalarni o‘z ko‘zlari bilan ko‘rish va tushunish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu usul, talabalar orasida hamkorlik va muammolarni hal qilish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Multimedia vositalari, masalan, video darslar, animatsiyalar va interaktiv dasturlar, kimyo
fanini o‘qitishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu materiallar, murakkab kimyoviy jarayonlarni va
reaktsiyalarni vizual tarzda tushuntirishga yordam beradi. Talabalar, vizual materiallar yordamida o‘z
bilimlarini mustahkamlash va yangi ma'lumotlarni tezroq o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Simulyatsiya texnologiyalari va virtual laboratoriyalar, talabalar uchun real hayotdagi
kimyoviy jarayonlarni amaliyotda o‘rganish imkoniyatini yaratadi. Masalan, talabalar virtual muhitda
kimyoviy tajribalarni o‘tkazish orqali xato qilishdan qo‘rqmasdan tajriba o‘rganishlari mumkin. Bu,
amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishda va nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq etishda muhimdir.
Masofaviy o‘qitish texnologiyalari, talabalar uchun o‘qish jarayonini yanada qulay va
moslashuvchan qiladi. Onlayn platformalar orqali darslar, seminarlar va amaliy mashg‘ulotlar
o‘tkazish, talabalar uchun o‘z vaqtida va joyida bilim olish imkoniyatini yaratadi. Bu, ayniqsa, kimyo
fanida ko‘p vaqt talab qiladigan tajribalar bilan bog‘liq bo‘lsa, juda muhimdir.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, talabalar fikrini inobatga olish va o‘qitish jarayonini
individualizatsiya qilish imkoniyatini beradi. Talabalar o‘z qiziqishlari va ehtiyojlariga mos ravishda
o‘qitish usullarini tanlashlari mumkin. Bu, o‘rganish jarayonining samaradorligini oshiradi va
talabalarni faol ishtirok etishga undaydi.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, talabalar fikrini o‘zgartirish va ularni tanqidiy
fikrlashga undaydi. Kimyo fanida, talabalar kimyoviy jarayonlar va ularning natijalarini tahlil qilish,
baholash va o‘z fikrlarini bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu, ularning mustaqil fikrlash va
muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Kimyo fanini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar va usullarni qo‘llash,
talabalarning bilimini chuqurlashtirish va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga
ega. Interaktiv o‘qitish, multimedia vositalari, simulyatsiya va virtual laboratoriyalar, masofaviy
o‘qitish va talabalar fikrini inobatga olish kabi usullar, o‘rganish jarayonini yanada samarali va
qiziqarli qiladi. Natijada, bu, kimyo sohasida yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlashda muhim
omil bo‘ladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
87
TIBBIY FIZIKA FANIDA INTEGRATSIYALASHGAN O‘QUV MODULLARI ORQALI
DIAGNOSTIKA KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH
Choriyeva Mahfuza Sadriddinovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, tabiiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu tezisda zamonaviy tibbiy ta’limda tabiiy fanlarning, ayniqsa tibbiy fizika
fanining tutgan o‘rni va diagnostika ko‘nikmalarini shakllantirishdagi roli chuqur tahlil etilgan.
O‘quv jarayonida integratsiyalashgan o‘quv modullarini qo‘llash orqali nazariy va amaliy bilimlar
uyg‘unligini ta’minlash, simulyatsiya texnologiyalaridan foydalanish orqali talabalarning klinik
fikrlash salohiyatini rivojlantirish dolzarb masala sifatida o‘rganilgan. Muallif Termiz iqtisodiyot va
servis universitetining tabiiy fanlar kafedrasida olib borilgan eksperimental tadqiqot natijalariga
asoslanib, integratsiyalashgan modullarning o‘quv samaradorligini oshirishdagi afzalliklarini ilmiy
asosda yoritgan. Mazkur yondashuv orqali talabalar o‘zlashtirish darajasining oshganligi, darsga
nisbatan motivatsiyaning kuchayganligi, tahliliy va reflektiv fikrlash qobiliyatining shakllanishi
kuzatilgan. Statistik tahlillar orqali bu o‘zgarishlarning ishonchliligi matematik jihatdan asoslab
berilgan. Shu orqali tezisda tibbiy ta’limda tabiiy fanlarni zamonaviy yondashuvlar orqali
o‘qitishning samaradorligi, innovatsion usullarning afzalliklari va ularni amaliyotga tatbiq etish
yo‘llari ko‘rsatib berilgan.
Kalit so’zlar:
Tibbiy fizika, integratsiyalashgan o‘quv moduli, diagnostika ko‘nikmalari,
simulyatsiya texnologiyasi, fanlararo yondashuv, motivatsiya, t-test, SPSS, reflektiv fikrlash.
Abstract.
This thesis deeply analyzes the role of natural sciences, especially medical physics,
in modern medical education and their role in the formation of diagnostic skills. Ensuring the
harmony of theoretical and practical knowledge through the use of integrated educational modules in
the educational process, and developing the clinical thinking capacity of students through the use of
simulation technologies are studied as urgent issues. Based on the results of experimental research
conducted at the Department of Natural Sciences of the Termez University of Economics and Service,
the author scientifically highlights the advantages of integrated modules in increasing educational
efficiency. This approach has been observed to increase the level of student mastery, increase
motivation for the lesson, and develop analytical and reflective thinking skills. The reliability of these
changes is mathematically substantiated through statistical analysis. Thus, the thesis shows the
effectiveness of teaching natural sciences in medical education through modern approaches, the
advantages of innovative methods, and ways to apply them in practice.
Keywords:
Medical physics, integrated learning module, diagnostic skills, simulation
technology, interdisciplinary approach, motivation, t-test, SPSS, reflective thinking.
Kirish.
Tibbiy ta’limda tabiiy fanlarning roli doimo markaziy o‘rinda bo‘lib kelgan. Ayniqsa,
fizika fani turli klinik-amaliy vositalarni tushunish, ularning ishlash prinsiplarini anglash hamda
natijalarni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda diagnostika vositalarining
murakkabligi, tibbiy texnologiyalarning jadal rivojlanayotgani va sog‘liqni saqlash tizimida aniq
fanlarga asoslangan yondashuvlarning kengayishi tibbiy fizika fanini chuqurroq va zamonaviy
shaklda o‘rgatishni taqozo etmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda, an’anaviy dars metodlari
talabalarda yetarli darajadagi tahliliy, reflektiv va klinik fikrlash ko‘nikmalarini shakllantira olmaydi.
Mazkur ehtiyoj tibbiy ta’limda integratsiyalashgan o‘quv modullarini joriy qilish zaruratini yuzaga
keltirmoqda [1]. Bunday modullar nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan bog‘lab, talabada mustaqil
o‘rganish, kuzatish, xulosa chiqarish va tahlil qilish salohiyatini shakllantiradi. Ayniqsa, fizika fani
klinik diagnostika vositalarini tushuntirishda muhim ahamiyat kasb etadi: yurak EKGsi, qon bosimi
o‘lchash, rentgen va UTT tizimlari, nurlanishning to‘qimalarga ta’siri kabi mavzular zamonaviy
diagnostikaning asosini tashkil etadi [2].
Asosiy qism.
Integratsiyalashgan o‘quv modullari bu — fanlararo yondashuvga asoslangan,
turli yo‘nalishdagi fanlarning yagona pedagogik holatda uyg‘unlashtirilgan ko‘rinishidir. Tibbiy
fizika fani doirasida yaratilgan bunday modullar fizika, biologiya, anatomiya va klinik tibbiyot
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
88
asoslarini o‘z ichiga oladi. Bu orqali talaba EKG signallarining fizikasini nafaqat nazariy, balki
amaliy jihatdan ham anglaydi. Misol uchun, yurak bioelektrik impulslarining hosil bo‘lishi, ularning
tanadagi tarqalishi va EKG apparatlarida qayd etilishi elektromagnit qonuniyatlarga tayanadi [3].
Talaba bu bilimlarni yurak faoliyatining klinik baholanishiga qo‘llay oladi. Shu kabi, qon bosimini
tushunishda bosim, kuch, yurak zarbi, kapillyar o‘tkazuvchanlik kabi fizik parametrlar asosida
gipertenziya yoki gipotenziya holatlarini tahlil qilish imkoniyati vujudga keladi. Tadqiqotda Termiz
iqtisodiyot va servis universiteti tabiiy fanlar kafedrasida 2024–2025 o‘quv yili davomida 2 ta tajriba
guruhi ustida kuzatish olib borildi: A-guruh an’anaviy metodda, B-guruh esa integratsiyalashgan
o‘quv moduli asosida o‘qitildi. Har ikki guruhda quyidagi mavzular bo‘yicha laboratoriya
mashg‘ulotlari tashkil etildi:
1) Yurak EKG signallarini tahlil qilish;
2) Qon bosimining fizik asosi;
3) Nurlanishning to‘qimalarga ta’siri;
4) Termik muvozanat va issiqlik o‘tkazuvchanlik. B-guruhga simulyatsion vositalar (ECG
Sim Pro, digital qon bosimi monitori, “Visible Body” 3D anatomik atlas) topshirilib, mustaqil ishlash
imkoniyati berildi. Har bir laboratoriya mashg‘ulotidan so‘ng talabalar
1) yozma test,
2) amaliy topshiriq (hisoblash, modellashtirish, tahlil qilish),
3) reflektiv yozma ish orqali baholandi [4].
Statistik tahlil SPSS 25.0 dasturi yordamida t-test usulida amalga oshirildi. Natijalar shuni
ko‘rsatdiki, B-guruhda nazariy bilimlar o‘zlashtirilishi 23% ga, amaliy ko‘nikmalar esa 31% ga
yuqori bo‘ldi. Likert shkalasi asosidagi motivatsiya so‘rovnomasida B-guruh talabalari o‘rtacha 4.3
ball bilan “darslar qiziqarli va real tibbiyotga yaqin” deb baholagan. Bu ko‘rsatkich A-guruhda 3.1
ballni tashkil etdi. Reflektiv yozma ishlar tahliliga ko‘ra, B-guruh talabalarining 87 foizi o‘zlarini
haqiqiy shifokor kabi his qilganliklarini, darslar ularni o‘ylashga va tahlil qilishga majbur qilganini
ta’kidlagan [5].
Xulosa.
Yuqoridagi natijalarga tayangan holda xulosa qilish mumkinki, integratsiyalashgan
o‘quv modullaridan foydalanish tibbiy fizika fanini o‘qitishda nafaqat nazariy o‘zlashtirishni, balki
amaliy va tahliliy ko‘nikmalarni ham kuchaytiradi. Bunday yondashuv o‘quvchi motivatsiyasini
oshiradi, tibbiy-texnik fikrlashni shakllantiradi va fanlararo bog‘liqlikni mustahkamlaydi. Shu orqali
tibbiy ta’lim sifati sezilarli ravishda oshadi. Simulyatsiya texnologiyalari, raqamli laboratoriyalar va
reflektiv tahlil elementlarini o‘z ichiga olgan o‘quv modullari tibbiyotda klinik tayyorgarlikni
chuqurlashtirishda muhim vosita hisoblanadi. Talabalar real hayotga yaqinlashadi, klinik
muammolarga javob topishga qodir bo‘lgan mutaxassis sifatida shakllanadi. Mazkur yondashuvni
tizimli ravishda barcha tibbiy OTMlarda joriy qilish orqali zamonaviy shifokorlarni tayyorlashda
yangi bosqichga o‘tiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
[1] Abdullayeva M. Tibbiyotda fizika va uning qo‘llanilishi. – Toshkent: Fan, 2018.
[2] Qodirov Sh. Integratsiyalashgan o‘quv yondashuvlari asosida fanlarni o‘qitish. –
Samarqand, 2020.
[3] Soliyev I. Zamonaviy tibbiy texnologiyalar va fizika fanining roli. – Buxoro: Tibbiyot
nashriyoti, 2021.
[4] Karimova D. Diagnostika usullarini o‘rgatishda simulyatsiya texnologiyalarining o‘rni. –
Toshkent: Pedagogika, 2022.
[5] Salomov M. SPSS dasturida t-test metodikasi. – Namangan: Ilm ziyo, 2023.
