“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
197
PROFILAKTIKA - HAR DAVR UCHUN DOLZARB MAVZU
Umirqulova F.A, Abduvoxidova.M
Termez Iqtisodiyot va servis universiteti, Termez sh. Farovon massivi 43-B uy
Annotatsiya.
Ushbu maqolada profilaktika tushunchasi, uning turlari va zamonaviy
tibbiyotdagi dolzarbligi haqida ilmiy yondashuv asosida fikr yuritiladi. Birlamchi, ikkilamchi va
uchlamchi profilaktika shakllari orqali kasalliklarning oldini olish, erta tashxis va asoratlarni
kamaytirish yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, profilaktikaning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati,
talabalar orasidagi roli va sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishdagi o‘rni yoritilgan. Ilmiy
tadqiqotlarning ushbu sohadagi o‘rni ham alohida ko‘rsatib o‘tilgan.Maqola tibbiy-profilaktika
yo‘nalishida ta’lim olayotgan talabalarga mo‘ljallangan bo‘lib, ularning kasbiy bilimini boyitishga
xizmat qiladi.
Kalit so’zlar.
Profilaktika, COVID-19 pandemiyasi, OIV, qandli diabet.
Kirish.
Sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligi ko‘p jihatdan kasalliklarning oldini
olishga, ya’ni profilaktikaga bog‘liq. Profilaktika — bu kasalliklarning oldini olish, ularning
rivojlanishini kechiktirish yoki kamaytirish, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishga qaratilgan
tizimli faoliyatdir. U har bir davrda, ayniqsa, bugungi global salomatlik muammolari sharoitida
dolzarb ahamiyatga ega.
Profilaktikaning mohiyati va turlari
Profilaktika tibbiyotda uchta asosiy turga bo‘linadi:
1.
Birlamchi profilaktika
: Kasalliklarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar.
Masalan, emlash, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, xavf omillarini bartaraf etish.
2.
Ikkinchi profilaktika
: Kasalliklarni erta bosqichda aniqlash va davolashga qaratilgan
chora-tadbirlar. Masalan, skrining tekshiruvlari, profilaktik ko‘riklar.
3.
Uchinchi profilaktika
: Kasalliklar rivojlanib bo‘lgandan keyin ularning asoratlarini
kamaytirish va reabilitatsiya qilishga qaratilgan chora-tadbirlar.
Profilaktikaning dolzarbligiBugungi kunda profilaktikaning dolzarbligi bir nechta omillar
bilan izohlanadi:
•
Yuqumli va yuqumli bo‘lmagan kasalliklarning tarqalishi
: COVID-19
pandemiyasi, OIV, qandli diabet kabi kasalliklarning tarqalishi profilaktikaning ahamiyatini yanada
oshirdi.
•
Atrof-muhitning ifloslanishi
: Havo, suv va tuproqning ifloslanishi, sanoat
chiqindilari, radiatsiya kabi omillar aholining salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
•
Sog‘lom turmush tarzining ahamiyati
: Jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish, zararli
odatlardan voz kechish kabi omillar kasalliklarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
•
Sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligi
: Profilaktik chora-tadbirlar sog‘liqni
saqlash tizimining samaradorligini oshiradi, kasalliklarning oldini olish orqali davolash xarajatlarini
kamaytiradi. III. Profilaktikaning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati
Profilaktika nafaqat tibbiyot sohasida, balki ijtimoiy-iqtisodiy sohada ham muhim ahamiyatga
ega:
Mehnat unumdorligini oshirish
: Kasalliklarning oldini olish ishchilarning sog‘lig‘ini
saqlashga yordam beradi, bu esa mehnat unumdorligini oshiradi.
•
Sog‘lom avlodni tarbiyalash
: Sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish orqali sog‘lom
avlodni tarbiyalash mumkin.
•
Davolash xarajatlarini kamaytirish
: Kasalliklarning oldini olish orqali davolash
xarajatlarini kamaytirish mumkin.
•
Sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligini oshirish
: Profilaktik chora-tadbirlar
sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligini oshiradi. IV. Talabalar uchun profilaktikaning ahamiyati
Talabalar — bu jamiyatning kelajagi, ularning salomatligi esa jamiyatning kelajagini
belgilaydi. Shuning uchun talabalar o‘rtasida profilaktik chora-tadbirlarni amalga oshirish muhimdir:
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
198
•
Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
: Talabalarga sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish bo‘yicha ma’lumotlar berish, ularni jismoniy faollikka jalb qilish.
Zararli odatlardan
voz kechish
: Talabalarni zararli odatlardan, masalan, chekish, alkogol iste’mol qilishdan voz
kechishga undash.
•
Profilaktik ko‘riklar o‘tkazish
: Talabalarni muntazam ravishda profilaktik
ko‘riklardan o‘tkazish, kasalliklarni erta bosqichda aniqlash.
•
Psixologik yordam ko‘rsatish
: Talabalarga psixologik yordam ko‘rsatish, stressni
boshqarish bo‘yicha treninglar o‘tkazish.
Profilaktika sohasidagi ilmiy tadqiqotlarProfilaktika sohasida ilmiy tadqiqotlar olib borish
muhimdir:
epidemiologik tadqiqotlar
: Kasalliklarning tarqalishiga oid tadqiqotlar olib borish, xavf
omillarini aniqlash.
Profilaktik chora-tadbirlarning samaradorligini baholash: Amaliyotda qo‘llanilayotgan
profilaktik chora-tadbirlarning samaradorligini baholash.
Innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish
: Profilaktika sohasida innovatsion
texnologiyalarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish.
Sog‘liqni saqlash tizimini
takomillashtirish
: Sog‘liqni saqlash tizimini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borish.
Profilaktika — bu har bir davrda dolzarb bo‘lgan, sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligini
oshirishga, kasalliklarning oldini olishga qaratilgan faoliyatdir. U ijtimoiy-iqtisodiy sohada ham
muhim ahamiyatga ega. Talabalar o‘rtasida profilaktik chora-tadbirlarni amalga oshirish, ularning
salomatligini saqlashga yordam beradi. Profilaktika sohasida ilmiy tadqiqotlar olib borish, yangi
innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish zarur. O‘zbekiston
Respublikasida so‘nggi yillarda sog‘liqni saqlash tizimini isloh qilish, aholining salomatligini
mustahkamlash va kasalliklarning oldini olish bo‘yicha bir qator huquqiy va amaliy ishlar amalga
oshirilmoqda:
1.
Davlat dasturlari
o
"2022–2026 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirish bo‘yicha strategiya"da
sog‘liqni saqlash tizimida profilaktik xizmatlar sifatini oshirish bo‘yicha alohida band mavjud.
o
"Sog‘lom turmush tarzini qaror toptirish milliy dasturi" orqali aholining keng
qatlamlari o‘rtasida sport va sog‘lom ovqatlanish targ‘ib qilinmoqda.
2.
Oilaviy shifokorlar instituti
o
Joylardagi tibbiy xizmatlar ichida birlamchi profilaktika ishlarini yo‘lga qo‘yishda
oilaviy shifokorlar katta rol o‘ynamoqda.
o
Har bir fuqaroning sog‘lig‘i muntazam kuzatuvda bo‘lishi uchun tizimli nazorat yo‘lga
qo‘yilmoqda.
3.
Emlash kampaniyalari
o
Mamlakatda turli yuqumli kasalliklarning oldini olish uchun ommaviy emlash
kampaniyalari o‘tkaziladi (masalan: qizamiq, COVID-19, sil va boshqalar).
o
Emlashning yillik rejasi mavjud bo‘lib, bu sog‘liqni saqlash tizimi barqarorligining
muhim qismidir.
4.
Profilaktik tibbiy ko‘riklar
o
Aholining turli guruhlari (ayollar, bolalar, keksalar) uchun bepul tibbiy ko‘riklar
o‘tkazish tajribasi kengaymoqda.
o
Ushbu ko‘riklar orqali kasalliklarni erta bosqichda aniqlab, asoratlarining oldi
olinmoqda.
5.
Talabalar va yoshlar orasida sog‘lom turmush targ‘iboti
o
Oliy ta’lim muassasalarida sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha ma’ruzalar, seminar-
treninglar, sport tadbirlari muntazam o‘tkazilmoqda.
o
Talabalarda tibbiy madaniyatni oshirish uchun volontyorlik va sog‘lom hayotga oid
to‘garaklar faoliyat olib bormoqda.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
199
Xulosa
. Profilaktika — zamonaviy tibbiyotning ajralmas qismi bo‘lib, har qanday davrda o‘z
dolzarbligini yo‘qotmaydi. U sog‘liqni saqlash tizimini samarali ishlashini ta’minlaydi,
kasalliklarning oldini olishga, sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga xizmat qiladi. Talabalar
o‘rtasida profilaktik choralarni kuchaytirish nafaqat ularning jismoniy, balki ruhiy salomatligini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Kelajakda sog‘lom jamiyatni shakllantirish uchun profilaktika
sohasida ilmiy izlanishlar va amaliy ishlarni kuchaytirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
World Health Organization. (2019).
Primary health care and prevention
. Retrieved
from https://www.who.int/health-topics/primary-health-care#tab=tab_1
2.
Marmot, M. (2015).
The health gap: the challenge of an unequal world
. The Lancet,
386(10011), 2442-2444.
3.
Green, L. W., & Kreuter, M. W. (2005).
Health Promotion Planning: An Educational
and Environmental Approach
(4th ed.). McGraw-Hill.
4.
Rose, G. (2001).
The Strategy of Preventive Medicine
. Oxford University Press.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. (2020).
Milliy profilaktika
dasturi
. Toshkent.
6.
Glanz, K., Rimer, B. K., & Viswanath, K. (2015).
Health Behavior: Theory, Research,
and Practice
(5th ed.). Jossey-Bass.
7.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2022).
Principles of Prevention
.
Retrieved from https://www.cdc.gov/prevention/
8.
Laverack, G., & Labonte, R. (2000).
A planning framework for community
empowerment goals within health promotion
. Health Policy and Planning, 15(3), 255-262.
