“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
200
PSIXOLOGIK SALOMATLIK – KO‘PCHILIK E’TIBORIDAGI MUAMMO
Umirqulova F.A, Norsoatova J.J
Termez Iqtisodiyot va servis universiteti, tabiiy fanlar kafedrasi. Termez sh.Farovon massivi
43-B uy
Annotatsiya.
Ushbu maqolada psixologik salomatlik tushunchasi, unga tahdid soluvchi
omillar,ayniqsa talabalar orasidagi ruhiy muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy nuqtai
nazardan tahlil qilingan.Jamiyatda psixologik salomatlikka nisbatan mavjud stereotiplar, davlat
tomonidan
amalga
oshirilayotgan
chora-tadbirlar
va
ushbu
masalaning
dolzarbligi
asoslangan.Maqolada ruhiy salomatlikka tahdid soluvchi asosiy omillar -surunkali stress,ijtimoiy
bosim,yolg‘izlik,moliyaviy muammolar va kiberzo‘ravonlik tahlil qilinadi. Maqolada shuningdek,
O‘zbekiston Respublikasi miqyosida psixologik salomatlikni saqlashga qaratilgan davlat dasturlari,
ta’lim tizimida joriy etilayotgan psixologik xizmatlar,profilaktik treninglar va axborot-targ‘ibot
ishlari haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so`zlar.
Psixologik salomatlik, Ruhiy sog‘liq, Ruhiy kasalliklar, Depressiya, Anksiyete,
Stress, Talabalar salomatligi, Psixoterapiya, Farmakoterapiya, Tibbiyotda ruhiy salomatlik
Kirish.
Bugungi kunda inson salomatligi haqida gap ketganda, jismoniy emas,balki
psixologik holat ham ayni darajada muhim omil sifatida qaralmoqda.Ammo afsuski, ko‘pchilik
hollarda ruhiy salomatlik masalasi e’tibordan chetda qolmoqda.Global statistik ma’lumotlarga
ko‘ra,dunyoda har to‘rtinchi inson hayoti davomida kamida bir marta ruhiy muammolarga duch
keladi.O‘zbekiston ham bundan mustasno emas.Ayniqsa,yoshlar va talabalar orasida bu masala
keskin tus olmoqda.Mavzuning dolzarbligi,ommaviy tus olishi va jamiyat taraqqiyotiga ta’siri uni
chuqur o‘rganishni taqozo etadi.
I. Psixologik salomatlik tushunchasi va uning tarkibi.
Psixologik salomatlik - bu insonning
o‘zini his etishi,hayotdan mamnun bo‘lishi,stressli vaziyatlarga bardosh bera olishi, samarali mehnat
qilishi va jamiyatda o‘z o‘rnini topa olish qobiliyatidir.Bu tushuncha quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z
ichiga oladi:
•
Emotsional barqarorlik
– kayfiyatni boshqarish, salbiy hissiyotlarni yengib o‘tish
qobiliyati;
•
Kognitiv salomatlik
– fikrlash, anglash, qaror qabul qilish va muammolarni hal qilish
qobiliyatlari;
•
Ijtimoiy aloqalar
– ijobiy munosabatlar o‘rnatish,ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashga ega
bo‘lish;
•
Stressga qarshilik
– hayotdagi muammolarga qarshi kurashish va ulardan saboq
chiqarish qobiliyati.
II. Psixologik salomatlikka tahdid soluvchi omillar.
Inson ruhiy holatiga ko‘plab omillar
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ular orasida quyidagilar eng keng tarqalganlaridir:
1.
Surunkali stress
– ish bosimi, o‘qishdagi muvaffaqiyatsizliklar,oilaviy muammolar.
2.
Ijtimoiy bosim va kiberzo‘ravonlik
– ayniqsa yoshlar orasida keng tarqalgan bo‘lib,
o‘ziga baho pastligini yuzaga keltiradi.
3.
Yolg‘izlik va ijtimoiy ajralish
– pandemiya davrida yanada kuchaydi.
4.
Uyqu buzilishi, noto‘g‘ri ovqatlanish
– miya faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi.
5.
Moliya va ish bilan bog‘liq xavotirlar
– o‘z kelajagiga ishonchsizlik tuyg‘usini
kuchaytiradi.
III. Talabalar orasida psixologik salomatlik muammolari
Talabalik davri inson hayotidagi
eng mas’uliyatli, ayni paytda eng nozik bosqich hisoblanadi. Bu davrda yoshlar ko‘plab
muammolarga duch keladilar:
•
Imtihon stressi, ta’lim yuklamasi, uy vazifalari bosimi;
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
201
•
Mustaqil hayotga o‘tish, yangi muhitga moslashish muammolari;
•
Ijtimoiy mavqe, tashqi ko‘rinish, o‘zini jamiyatda isbotlash istagi;
•
Moliyaviy mustaqillik yo‘qligi;
•
Shaxsiy hayotdagi noaniqliklar. Natijada, talabalar orasida depressiya, xavotir, panik
atak, uyqusizlik va hatto o‘z joniga qasd qilish holatlari ham uchrab turadi.
IV. Jamiyatda ruhiy salomatlikka e’tibor yetishmasligi.
Psixologik muammolarning
og‘irlashuvi ko‘pincha jamiyatda bu holatning jiddiy qabul qilinmasligi, hatto uni “uyat” yoki
“zaiflik” deb bilish bilan bog‘liq:
•
Psixologga murojaat qilish hali-hanuz ijtimoiy stigma (rad etish) ostida;
•
Oilalar ruhiy muammolarni tan olmaydi yoki uni e’tiborsiz qoldiradi;
•
Maktab va oliygohlarda psixologik xizmatlar yetarli emas yoki faol emas;
•
Tibbiyotda ruhiy salomatlik xizmatlariga moliyaviy resurslar yetarli darajada
ajratilmagan.
V. Psixologik salomatlikni saqlash yo‘llari.
Inson ruhiy barqarorligini ta’minlash uchun
quyidagi oddiy, lekin samarali usullar mavjud:
1.
Jismoniy faollik
– sport, piyoda yurish, yoga stressni kamaytiradi;
2.
Samarali muloqot
– do‘stlar,oila a’zolari bilan ochiq suhbatlar;
3.
Rejalashtirish va vaqtni boshqarish
– haddan ortiq yuklamalardan qochish;
4.
Meditatsiya va nafas olish texnikalari
– emotsional muvozanatni tiklaydi;
5.
Psixologik yordamga murojaat qilish
– maxfiylik va ishonch asosida mutaxassis
bilan ishlash;
6.
Ruhiy gigiyena
– ijobiy axborot iste’moli, salbiy muhitdan uzoqlashish.
VI. O‘zbekistonda psixologik salomatlik sohasida olib borilayotgan ishlar
So‘nggi
yillarda mamlakatda ruhiy salomatlik masalalariga nisbatan e’tibor ortmoqda:
•
Maktab va oliy ta’lim muassasalarida psixolog lavozimlari joriy etildi;
•
“Psixologik sog‘lom muhit” konsepsiyasi ishlab chiqilmoqda;
•
“Sog‘lom oila – sog‘lom jamiyat” dasturi doirasida oilaviy psixologik xizmatlar
yo‘lga qo‘yilmoqda;
•
OAV orqali stress, depressiya va o‘z joniga qasdning oldini olish targ‘iboti olib
borilmoqda;
•
Talabalar uchun maxsus “Ishtirok etuvchi psixologik treninglar” tashkil etilmoqda.
Ruhiy kasalliklar va ularning tibbiy xususiyatlari:
1.
Depressiya
– bu keng tarqalgan ruhiy buzilish bo‘lib,u kayfiyat pasayishi,qiziqish
yo‘qolishi,charchoq,uyqu buzilishi kabi simptomlar bilan namoyon bo‘ladi. Tibbiy nuqtai nazardan,
depressiya bevosita neyrotransmitterlar – serotonin, dopamin va norepinefrin darajasining o‘zgarishi
bilan bog‘liq.
2.
Anksiyete buzilishlari (xavotirli holatlar)
– bu holatlar yurak urishi tezlashishi,
terlash, qo‘l titrashi,konsentratsiya buzilishi kabi simptomlar bilan kechadi.Tibbiyotda ular ko‘pincha
asab tizimi disfunktsiyasi,neyroximyoviy nomutanosibliklar bilan izohlanadi.
3.
Psixoz va shizofreniya
– insonning haqiqatni idrok qilish qobiliyatining buzilishi,
gallyutsinatsiyalar, deluziyalar paydo bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Bu ruhiy kasalliklar aniq
nevrobiologik o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lib,ularni davolashda psixotrop dorilar va psixoterapiya
qo‘llaniladi.
4.
Psixologik salomatlik va somatik kasalliklar o‘rtasidagi bog‘liqlik
.Psixologik va
jismoniy sog‘liq o‘rtasidagi munosabat tibbiyotda katta e’tibor qaratiladigan soha
hisoblanadi.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, surunkali stress,depressiya va boshqa ruhiy buzilishlar
quyidagi kasalliklarning yuzaga kelishi va og‘ir kechishiga sabab bo‘ladi:
•
Yurak-qon tomir kasalliklari
-surunkali stress qon bosimini oshiradi, yurak ritmini
buzadi, ateroskleroz xavfini oshiradi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
202
•
Gastrointestinal kasalliklar
- oshqozon yarasi, irritable ichak sindromi, oshqozon-
ichak traktining boshqa funksional buzilishlari ruhiy omillar bilan bog‘liq.
•
Immunitetning pasayishi
-psixologik stress immun tizimini susaytiradi, shu sababli
inson ko‘proq infeksiyalarga chalinadi.
•
Endokrin kasalliklar
-stress gormonal nomutanosibliklarga olib kelib, masalan,
qandli diabet xavfini oshiradi.
Psixologik salomatlikni saqlash va davolash usullari.
Tibbiyotda psixologik salomatlikni
mustahkamlash va ruhiy kasalliklarni davolash uchun quyidagi yondashuvlar qo‘llaniladi:
1.
Psixoterapiya
o
Kognitiv-xulq terapiyasi — salbiy fikrlarni aniqlash va o‘zgartirishga yo‘naltirilgan.
o
Psixodinamik terapiya — ichki konfliktlar va o'tmish tajribalarini tahlil qiladi.
o
Guruh terapiyasi va oilaviy maslahatlar.
2.
Farmakoterapiya
o
Antidepressantlar (SSRI, SNRI) — depressiyani davolashda asosiy dori vositalari.
o
Anksiyolitiklar — xavotirni kamaytirishga mo‘ljallangan.
o
Antipsikotiklar — psixozli holatlarda qo‘llaniladi.
3.
Reabilitatsiya va profilaktika
o
Stressni kamaytirish usullari (meditatsiya, nafas olish mashqlari).
o
Sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish — to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollik, uyqu
gigiyenasi.
o
Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va ruhiy yordam ko‘rsatish tizimlari.
Xulosa.
Psixologik salomatlik inson salomatligining muhim,lekin ko‘pincha e’tibordan
chetda qoladigan qismidir.Zamonaviy tibbiyot psixologik muammolarni erta aniqlash,ularni
kompleks tarzda davolash va profilaktika qilish imkoniyatlarini kengaytirmoqda.Ayniqsa talabalar va
yoshlar orasida ruhiy salomatlikni mustahkamlash uchun tibbiyot, psixologiya va ijtimoiy sohalar
o‘zaro yaqin hamkorlikda ishlashi zarur.Sog‘lom ruhiy holat – sog‘lom jamiyatning asosi bo‘lib,
uning mustahkamlanishi barcha tibbiyot xodimlari, ta’lim muassasalari va davlat siyosatining ustuvor
vazifasi hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
American Psychiatric Association. (2013).
Diagnostic and Statistical Manual of
Mental Disorders
(5th ed.). Washington, DC: American Psychiatric Publishing.
2.
World Health Organization. (2018).
Mental health: strengthening our response
.
Retrieved from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-
response
3.
Sadock, B. J., Sadock, V. A., & Ruiz, P. (2014).
Kaplan & Sadock's Synopsis of
Psychiatry: Behavioral Sciences/Clinical Psychiatry
(11th ed.). Philadelphia, PA: Wolters Kluwer.
4.
Kengne, J. P., & Mayosi, B. M. (2019).
Psychosocial factors and cardiovascular
disease in low- and middle-income countries
. Global Heart, 14(2), 123-130.
5.
U.S. Department of Health and Human Services. (2020).
Mental Health and Mental
Disorders
. National Institute of Mental Health. https://www.nimh.nih.gov/health/topics/index.shtml
6.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. (2021).
Ruhiy salomatlikni
mustahkamlash bo‘yicha milliy dastur
. Toshkent.
7.
Beck, A. T., Steer, R. A., & Brown, G. K. (1996).
Manual for the Beck Depression
Inventory-II
. San Antonio, TX: Psychological Corporation.
8.
Barlow, D. H. (2014).
Anxiety and Its Disorders: The Nature and Treatment of Anxiety
and Panic
(2nd ed.). New York, NY: Guilford Press.
