“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
423
QON SHAKLLI ELEMENTLARINING O’ZARO TA’SIRIDA GUMORAL
OMILLARNING ROLI
Tursunova Gulira’no Bobonazarovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti “Davolash ishi” yo’nalishi 24/02-
guruh talabasi
E-mail:
Bekmirzayev Eshquvvat Ro’ziyevich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti “Tibbiy fundamental
fanlar”kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qonning shaklli elementlari – eritrotsitlar, leykotsitlar va
trombotsitlarning oʻzaro taʼsiri, bu jarayonda gumoral (suyuq) omillarning – sitokinlar, interleykinlar,
gormonlar va boshqa bioaktiv moddalar ishtirokining asosiy jihatlari koʻrib chiqiladi. Immunologik,
gematologik va molekulyar-biologik nuqtai nazardan qonning ichki muvozanati va gomeostazini
saqlab qolishdagi gumoral mexanizmlarning ahamiyati yoritiladi.
Kalit soʻzlar
: qon shaklli elementlari, gumoral omillar, sitokinlar, interleykinlar, immun
javob, gemostaz, gomeostaz, qon ivishi, yalligʻlanish, biologik modulyatorlar.
Аннотация
.В статье рассматривается взаимодействие форменных элементов крови -
эритроцитов, лейкоцитов и тромбоцитов, основные аспекты участия гуморальных
(жидкостных) факторов - цитокинов, интерлейкинов, гормонов и других биоактивных веществ
в этом процессе. Освещено значение гуморальных механизмов в поддержании внутреннего
равновесия и гомеостаза крови с иммунологиче ской, гематологической и молекулярно-
биологической точек зрения.
Ключевые слова:
форменные элементы крови, гуморальные факторы, цитокины,
интерлейкины, иммунный ответ, гемостаз, гомеостаз, свертывание крови, воспаление,
биологические модуляторы.
Abstract:
This article reviews the interaction of blood formed elements - erythrocytes,
leukocytes and platelets, the main aspects of the participation of humoral (fluid) factors - cytokines,
interleukins, hormones and other bioactive substances in this process. The importance of humoral
mechanisms in maintaining the internal balance and homeostasis of blood from an immunological,
hematological and molecular biological point of view is highlighted.
Keywords:
blood formed elements, humoral factors, cytokines, interleukins, immune
response, hemostasis, homeostasis, blood coagulation, inflammation, biological modulators.
Kirish.
Qon – inson organizmidagi asosiy hayotiy muhitlardan biri boʻlib, uning tarkibidagi
shaklli elementlar va plazma komponentlari doimiy oʻzaro taʼsirda boʻladi. Ushbu oʻzaro taʼsirlar
murakkab molekulyar mexanizmlar orqali boshqariladi va bunda gumoral omillar muhim rol
oʻynaydi. Gumoral omillar deganda, suyuq muhit orqali taʼsir koʻrsatuvchi biologik faol moddalar –
sitokinlar, interleykinlar, interferonlar, gormonlar va boshqa signalli molekulalar tushuniladi. Ular
organizmning fiziologik holatini, immun javobini va yalligʻlanish jarayonlarini boshqarishda ishtirok
etadi.
Asosiy qism.
1. Eritrotsitlar va gumoral omillar.
Eritrotsitlar asosan kislorod tashuvchi hujayralar sifatida tanilgan boʻlsa-da, soʻnggi
tadqiqotlar ularning immun javobda ham ishtirok etishini koʻrsatmoqda. Nitrat oksidi (NO), ATP va
boshqa eritrotsitlar tomonidan ajratiladigan moddalar qontomirlarning kengayishiga, trombotsitlar
faolligining cheklanishiga sabab boʻladi. Bu esa ularning gumoral regulyatsiyadagi ishtirokini
ko’rsatadi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
424
2. Leykotsitlar va sitokinlar.
Leykotsitlar, ayniqsa limfotsitlar va monotsitlar, organizmning asosiy himoya tizimi
hisoblanadi. Ular gumoral omillar – interleykinlar (masalan, IL-1, IL-6), interferonlar va TNF-alfa
kabi sitokinlarni ishlab chiqaradi. Ushbu moddalar orqali boshqa hujayralarning faolligi, oʻsishi yoki
apoptozi boshqariladi. Sitokinlar yalligʻlanish jarayonlarining boshlanishi va boshqarilishida
markaziy rol oʻynaydi.
3. Trombotsitlar va gemostaz.
Trombotsitlar faqat qon ivishi bilan emas, balki immun javobda ham faol qatnashadi. Ular
serotonin, tromboksan A2, va boshqa mediatorlarni ajratib chiqaradi. Bu gumoral omillar qon tomir
devorlari bilan aloqa, boshqa qon hujayralarini jalb qilish, va yalligʻlanish signalining tarqalishini
taʼminlaydi.
4. Gomeostaz va gumoral regulyatsiya.
Qon tarkibining doimiyligi – gomeostaz holati, koʻp jihatdan gumoral omillar taʼsirida
saqlanadi. Masalan, eritropoetin buyraklar tomonidan gipoksiyaga javoban chiqarilib, eritropoezni
ragʻbatlantiradi. Kortizol, adrenalin va boshqa gormonlar esa stress holatlarida qon shaklli
elementlarining taqsimotiga bevosita taʼsir koʻrsatadi.
5. Gumoral omillar va patologik holatlar.
Gumoral regulyatsiyaning buzilishi koʻplab kasalliklarning kelib chiqishiga sabab boʻlishi
mumkin. Masalan, autoimmun kasalliklarda sitokinlar notoʻgʻri ishlab chiqariladi, bu esa oʻz
toʻqimalariga nisbatan hujumga olib keladi. Shuningdek, sepsisda sitokin bo‘roni (cytokine storm)
holati hayot uchun xavfli oqibatlarga olib keladi.
Xulosa.
Qon shaklli elementlarining oʻzaro taʼsirida gumoral omillar ajralmas va muhim oʻrin
tutadi. Ular orqali hujayralar oʻzaro "muloqot" qiladi, organizmning holatiga mos ravishda tezda
javob qaytaradi. Bugungi tibbiyotda gumoral omillarning molekulyar asoslarini chuqur oʻrganish
yangi davolash yondashuvlarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Abbas A.K., Lichtman A.H., Pillai S. Cellular and Molecular Immunology. Elsevier, 2022.
2. Alberts B. et al. Molecular Biology of the Cell. Garland Science, 2021.
3. Janeway C. et al. Immunobiology. Garland Science, 2020.
4. Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. Elsevier, 2021.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
425
5. Kumar V., Abbas A., Aster J. Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease. Elsevier,
2022.
6. Nathan C. “Points of control in inflammation.” Nature, 2002.
7. Dinarello C.A. “Historical insights into cytokines.” Eur J Immunol, 2007.
8. Galkina E., Ley K. “Immune and inflammatory mechanisms of atherosclerosis.” Annu Rev
Immunol, 2009.
9.Бекмирзаев Эшкувват Рузибоевич, Абдуназаров Миржалол Худойшукур угли, Тогаев
Азизбек Алиёр угли, & Ашурова Шахноза Ортик кизи. (2023). Витамин А .
Лучшие
интеллектуальные
исследования
,
10
(3),
92–94.
Retrieved
from
journal.ru/journal/article/view/1923
10.Бекмирзаев Эшкувват Рузибоевич, Абдуназаров Миржалол Худойшукур угли,
Тогаев Азизбек Алиёр угли, & Ашурова Шахноза Ортик кизи. (2023). Мочевина .
Лучшие
интеллектуальные
исследования
,
10
(3),
85–87.
Retrieved
from
journal.ru/journal/article/view/1919
11.Bekmirzayev , E. R., Xalilov , D. B., & Aminova , M. N. qizi. (2023). Bugungi kundagi
transport vositalarining atmosferaga kimyoviy chiqindi gazlarini tarqatishining dolzarb
muommolari.
Golden
brain
,
1
(2),
325–328.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php/goldenbrain/article/view/1362
12.Bekmirzayev , E., & Allaberdiyev , H. (2024). Kaliforniya qizil chuvalchangidan olingan
ekstraktining tarkibi, xususiyati va odam terisiga ta’sir mexanizmini o’rganish.
Synapses: Insights
across
the
Disciplines
,
1
(4),
275–279.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/siad/article/view/63957
13.Нарзиева , Ф., Saidov , J., & Bekmirzayev , E. (2024). Невро-онкология: мия ўсмалари,
уларни даволаш ва уларга қарши курашда замонавий ёндашув.
ACUMEN: International Journal
of
Multidisciplinary
Research
,
1
(4),
281–287.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/aijmr/article/view/63599
14.Xolmurodov , I., Bekmirzayev , E., & Tilloyev , S. (2024). Bakteriyalarning
bioplenkasi.
ACUMEN: International Journal of Multidisciplinary Research
,
1
(4), 210–216.
https://inlibrary.uz/index.php/aijmr/article/view/63585
15.Ахмадова, Д. К. к., & Бекмирзаев, Э. Р. (2023). Морфология желчного пузыря и
желчного сфинктера при верхней дуоденоеюнальной обструкции.
Scholar
,
1
(18), 189–195.
https://researchedu.org/index.php/openscholar/article/view/4244
16.ДК кизи Ахмадова, ЭР
Бекмирзаев
. SCHOLAR 1 (18), 189-195, 2023.
2023.
БИЛИРУБИН
.
ИР Бекмирзаев
.
PEDAGOGS jurnali 32
(
2
),
27-31
, 2023. 2023. Muscle
Biochemistry.
17.Eshnazarovich, Y. X., Ro‘ziboyevich, B. E., Faxriddinovna, K. M., Raxmatovna, X. Y., &
o‘g‘li, S. O. B. (2022). Muscle Biochemistry.
Central asian journal of mathematical theory and
computer
sciences
,
3
(11),
32-34.
Retrieved
from
https://cajmtcs.centralasianstudies.org/index.php/CAJMTCS/article/view/274
18.Imamov, E., & Bekmirzaev, E. (2022). Causes and prevention of early post-pregnant
bleeding.
Евразийский журнал медицинских и естественных наук
,
2
(4), 60–63. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/EJMNS/article/view/3006
19.Bekmirzaev Eshquvvat Ro‘ziboevich, Sanoev Bakhtiyor Abdurasulovich, & Namozov
Farrukh Jumayevich. (2025). Morphometric Indicators of the Prostate Gland After Hormoneal
Therapy of Scar Processes in Experimental Intestines.
American Journal of Pediatric Medicine and
Health
Sciences
(2993-2149)
,
3
(2),
1–3.
Retrieved
from
https://grnjournal.us/index.php/AJPMHS/article/view/6786
20.BE Ro‘ziboevich.
Morphometric Indicators of the Prostate Gland After Hormoneal
Therapy of Scar Processes in Experimental Intestines
. International Congress on Biological, Physical
And Chemical Studies (ITALY).
