“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
437
RAXIT. D VITAMINI YETISHMOVCHILIGI VA CHAQALOQLARDA UCHROVCHI
SIMPTOMLAR
Maxamadinova Feruza Abduqodirovna.
Termiz iqtisodiyot va servis unversiteti,Tibbiyot fakulteti “Davolash ishi” yo’nalishi 24/14 guruh
talabsi
Umirqo’lova Feruza.Abdusamatovna
Termiz iqtisodiyot va servis unversiteti, Tibbiyot fakulteti tabiiy fanlar kafedrasi oʼqtuvchisi
E-mail:
umirqolovqferuza@gmail.
https://orcid.org/0009-0004-1455-3383
tel +99833 762 88 08
Annotatsiya.
Mazkur maqolada bolalik davrida keng tarqalgan va global sog‘liqni saqlash
muammolaridan biri bo‘lgan raxit kasalligining patogenezida D vitamini yetishmovchiligining o‘rni
ilmiy asosda yoritiladi. Raxitning etiologik omillari chuqur tahlil qilinib, ayniqsa chaqaloqlarda
ushbu kasallikning klinik simptomlari – suyak tizimining deformatsiyasi, liqildoqning kech yopilishi,
mushak zaifligi kabi alomatlar morfologik va fiziologik mezonlar asosida tavsiflanadi. Tadqiqot
doirasida raxitning erta aniqlanishi, laborator-diagnostik metodlar va samarali davolash-profilaktika
strategiyalari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar
: raxit, D vitamini yetishmovchiligi, chaqaloqlar sog‘ligi, suyak deformatsiyasi,
liqildoq kech yopilishi, pediatriya, profilaktika
Аннотация.
В настоящей статье научно обосновано значение дефицита витамина D в
патогенезе рахита — одного из наиболее распространённых заболеваний детского возраста и
актуальных проблем глобального здравоохранения. Рассматриваются этиологические
факторы рахита, особое внимание уделяется клиническим проявлениям у младенцев, таким
как деформация костной системы, задержка закрытия родничка и мышечная гипотония,
описанным на морфологических и физиологических уровнях. В рамках исследования
обсуждаются современные методы ранней диагностики, лабораторные критерии и
эффективные стратегии терапии и профилактики заболевания.
Ключевые слова:
Рахит, дефицит витамина D, здоровье младенцев, деформация
костей, задержка закрытия родничка, педиатрия, профилактика
Abstract.
This article scientifically examines the role of vitamin D deficiency in the
pathogenesis of rickets, a common childhood disease and a global health problem. The etiological
factors of rickets are analyzed in depth, and the clinical symptoms of this disease, especially in infants
- deformation of the skeletal system, delayed closure of the articular cartilage, muscle weakness - are
described based on morphological and physiological criteria. The study discusses early detection of
rickets, laboratory diagnostic methods, and effective treatment and prevention strategies.
Keywords:
rickets, vitamin D deficiency, infant health, bone deformation, delayed closure of
the articular cartilage, pediatrics, prevention
KIRISH .
Raxit – bu D vitamini yetishmovchiligi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan, o‘sayotgan
organizmda suyak to‘qimalarining kalsifikatsiyasi va mineralizatsiyasi jarayonlarining izdan chiqishi
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
438
bilan xarakterlanuvchi og‘ir metabolik sindromdir.
Ayniqsa neonatal davrda bu kasallik suyaklarning morfologik buzilishlari, liqildoqning kech
yopilishi, mushak atoniyasi va nevrologik disfunktsiyalar kabi klinik belgilar majmuasi bilan
namoyon bo‘ladi. D vitamini kalsiy va fosfor almashinuvi homeostazini ta’minlovchi asosiy
kaltsiferol bo‘lib, uning tanqisligi suyak tizimi va umumiy metabolizmning jiddiy izdan chiqishiga
olib keladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI.
Raxit kasalligi bo‘yicha ilmiy-nazariy yondashuvlar, avvalo, D vitamini metabolizmi va uning
suyak to‘qimalaridagi rolini chuqur anglash orqali shakllangan. Tibbiyot fanlari doktori V. V. Frolov
raxitni “endokrin-metabolik muvozanat buzilishining klinik ifodasi” sifatida baholab [1:110-115],
ayniqsa ilk yoshdagi bolalarda bu buzilishlar suyak morfogenezidagi anomaliyalar orqali tezda
namoyon bo‘lishini ta’kidlaydi. Uning fikricha, “D vitamini yetishmovchiligi fonida kaltsiy va
fosforning intestinal absorbtsiyasi izdan chiqadi, bu esa osteoid to‘qimalarning yetilmasligiga olib
keladi” [1:112].
O‘zbek olimlari orasida S. A. Ismoilova va M. M. Mahkamovning pediatriya sohasida olib
borgan izlanishlari e’tiborga molikdir. Ular raxitning dastlabki bosqichlarini aniqlashda laborator-
indikatorlar (xususan, ALP, 25(OH)D) asosida kechuvchi skrining tizimini taklif etadilar.
Ismoilovaning kuzatuvlarida “hayotining ilk uch oyi mobaynida quyosh nuriga cheklangan tarzda
tushayotgan chaqaloqlarda raxit simptomatikasi 2,5 barobar ko‘proq aniqlangan”[2:68].
Jahon miqyosida M. Holick (Boston universiteti, AQSh) tomonidan olib borilgan fundamental
tadqiqotlar D vitamini global tanqisligi masalasiga e’tibor qaratadi [3: 273]. U o‘z asarlarida “vitamin
D yetishmovchiligi — bu nafaqat suyak tizimining, balki immun, kardiovaskulyar va metabolik
tizimlarning ham xavf omili sifatida qaralishi lozim” deya ta’kidlaydi.
D vitamini ahamiyati
– suyak to‘qimalarining mineralizatsiyasi va kaltsiy-fosfor
almashinuvini boshqaruvchi kaltsiferollar guruhiga mansub steroid modda bo‘lib, D₂ (ergokalsiferol)
va D₃ (xolekalsiferol) shakllarida mavjud. Ayniqsa D₃ shakli, ultrabinafsha nurlanish ta’sirida terida
sintezlanib, jigar va buyraklarda faollashadi. Holick ta’kidlaganidek, “D vitamini tanqisligi suyakdan
tashqari immun, endokrin va yurak-qon tomir tizimlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi” [2: 271].
Mayorova ushbu jarayonning izdan chiqishini “suyak strukturasining metabolik krizisi” deya
ifodalaydi [4: 36]. Raxit, demakki, oddiy avitaminoz emas, balki murakkab metabolik
muvozanatsizlikning klinik aksidir.
TAVSIYA ETILGAN KUNLIK D VITAMINI MIQDORI,IU DA
YOSH
ERKAK
AYOL
0-1
400
400
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
439
1-13
600
600
14-18
600
600
19-50
600
600
51-70
600
600
70+
800
800
Raxitingt klinik jihati
. bosqichma-bosqich rivojlanadi va dastlabki simptomlar hayotning
2–
3 oyligida
sezila boshlaydi. Eng avvalo, nevromuskulyar belgilar – umumiy
mushak bo‘shlig‘i
(hipotoniya), ko‘p terlash, chaqaloqning bezovta uyqusi
va
ensa sohasida
soch to‘kilishi kuzatiladi.
Bularning ortidan skelet tizimidagi morfologik o‘zgarishlar vujudga keladi: kalla suyaklarida
yumshash (kraniotabes), liqildoqning kech yopilishi, bosh suyagining gumbazsimon shakllanishi,
ko‘krak qafasida
“rahitik tasma” (rosary), “sadoq shaklidagi ko‘krak”
va oyoq-qo‘llarda
deformatsiyalar shakllanadi. Tirsak va tizza bo‘g‘imlarida
suyak to‘qimalarining g‘ayritabiiy
qalinlashuvi (gipertrofik epifizlar)
bemorning harakati va emish refleksiga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Laborator tekshiruvlarda
qon zardobida
kalsiy (Ca)
darajasi pasayadi yoki normadan past
chegarada bo‘ladi,
fosfor (P)
darajasi kamaygan, suyak metabolizmining o‘zgarishlarini ifodalovchi
ishqoriy fosfataza (ALP) miqdori
esa sezilarli oshgan bo‘ladi.
25(OH)D vitamini
darajasi
<20 ng/ml
bo‘lishi — aniq yetishmovchilik mezonidir.
NATIJALAR
Raxitning
patogenetik
davolash
strategiyasi
organizmdagi
kaltsiypeniya
va
fosfopeniyaning neyrogumoral mexanizmlar bilan bog‘liq metabolik disbalansini tuzatishga
qaratilgan bo‘lib, bu jarayon kalsiferolning
(xususan, xolekalsiferol – D₃ vitamini)
farmakokinetik va
farmakodinamik o‘zgaruvchanligiga bevosita bog‘liqdir. D vitamini qo‘llanilishi faqat simptomatik
belgilar emas, balki
25(OH)D kontsentratsiyasi, ALP darajasi, ionlangan Ca²⁺
ko‘rsatkichlari
asosida differensial yondashuvni talab etadi. Standart
terapevtik dozalar (2000–5000 IU/kun)
suyak
to‘qimalarining kaltsifikatsion reaktivligini inobatga olgan holda 4–6 haftalik davrda bosqichli
ravishda tatbiq etiladi. Bunda kaltsiy ionlarining ichki muhitda stabilizatsiyasi uchun kaltsiy glukonat
yoki karbonat shaklidagi birikmalar sinergik farmatsevtik komponent sifatida buyuriladi.
Bosh miya epifizining melatonin-sekretor faoliyati bilan bog‘liq quyosh nurlanish
ritmlarining buzilishi, ya’ni endogen D vitamini sintezining sirkadiyal muvozanatdan chiqishi, tashqi
yondashuv — fotoprofilaktika vositalarini zarur qiladi. Shuning uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri UVB
spektridagi quyosh nurlanishiga terining ochiq yuzalarini muntazam ta’sirlantirish
(kunlik 30–60
daqiqa davomida, minimal 40% yuzada)
fiziologik rezervni tiklashda muhim biofizik stimul
hisoblanadi.
Profilaktika esa prenatal va postnatal bosqichlarda o‘zaro integrallashgan yondashuvni talab
etadi.Ratsionga D vitamini bilan boyitilgan oziq-ovqat komponentlarini –
yog‘li baliqlar, tuxum
sarig‘i, boyitilgan don mahsulotlari
kiritish esa enteral yo‘l orqali uzluksiz vitamin qo‘shimchasini
ta’minlaydi.
XULOSA
Raxit
– bu oddiy avitaminozdan iborat bo‘lmagan, balki D vitamini metabolizmi, kaltsiy-
fosfor homeostazi va suyak to‘qimalarining morfofunksional rivojlanishidagi izchil buzilishlar bilan
tavsiflanadigan kompleks metabolik sindromdir. Chaqaloqlarda ushbu patologiyaning klinik
namoyon bo‘lishi nevromuskulyar yetishmovchilikdan tortib, skelet tizimidagi chuqur
deformatsiyalargacha bo‘lgan keng fenotipik spektrni qamrab oladi. Raxit diagnostikasi faqat klinik
simptomatikaga emas, balki biokimyoviy va radiologik indikatorlar bilan tasdiqlangan
patobiokimyoviy monitoringga asoslanishi lozim.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
440
ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1.
Фролов В. В. (2015). Патогенез рахита у детей раннего возраста и
метаболические аспекты дефицита витамина D. Москва: Педиатрия и неонатология, №2, 2015.
– с. 110–115.
2.
Ismoilova S. А., Мaxkamov М. М. Yosh bolalarda raxitning erta diagnostikasi va
laborator ko‘rsatkichlar asosidagi baholash tizimi. Toshkent: Tibbiyotda innovatsiyalar jurnali,
№4(22), 2019. – B. 65–70.
3.
Holick M. F. Vitamin D deficiency. The New England Journal of Medicine, 357(3),
2007. – pp. 266–281.
4.
Mаёрова E. A. Особенности профилактики рахита у новорожденных в условиях
умеренного климата. Российский вестник перинатологии и педиатрии, №5, с. 2020. – C. 34–
39.
5.
Misra M., Pacaud D., Petryk A., Collett-Solberg P. F., Kappy M. Vitamin D deficiency
in children and its management: Review of current knowledge and recommendations. Pediatrics,
122(2), 2008. – pp. 398–417.
6.
Munns C. F., Shaw N., Kiely M., Specker B. L., Thacher T. D., Ozono K., Abrams S.
A. Global consensus recommendations on prevention and management of nutritional rickets. The
Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 101(2), 2016. – pp. 394–415.
