“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
462
EKOLOGIK MUHITNING INSON SALOMATLOIGIGA SALBIY TA’SIRI.
Ruziboboyev Xumoyunbek Azamat oʻgʻli
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti “Davolash ishi”
yo‘nalishi 24/24-guruh talabasi
Email:
ruziboboyevxumoyunbek@gmail.com
Aslanova Xolida Gafurovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti Tabiiy fanlar
kafedrasi o‘qituvchisi
Tel:
+99891-583-53-00
Annotatsiya.
Ushbu maqola inson va biosfera oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni inson
ekologiyasi nuqtai nazaridan oʻrganadi. Unda inson jamiyatlari va tabiiy ekotizimlar oʻrtasidagi
oʻzaro taʼsirlar, barqarorlik, ekologik etika hamda global oʻzgarishlar roli yoritilgan. Turli sohalar
bo‘yicha tadqiqotlarga tayanib, maqola ekologik fikrlashni siyosat, ta’lim va jamiyat taraqqiyotiga
integratsiya qilish zarurligini ta’kidlaydi. Shuningdek, turli irsiy kasalliklarning kelib chiqishi haqida
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
. Inson ekologiyasi, biosfera, barqarorlik, ekotizimlar, MAB dasturi,
antropotsen, ekologik etika, global oʻzgarishlar, ekologiya.
НЕГАТИВНОЕ ВЛИЯНИЕ ЭКОЛОГИЧЕСКОЙ СРЕДЫ НА ЗДОРОВЬЕ ЧЕЛОВЕКА.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются сложные взаимоотношения человека и
биосферы с точки зрения экологии человека. В нем подчеркивается взаимодействие
человеческого общества и природных экосистем, роль устойчивости, экологической этики и
глобальных изменений. Опираясь на исследования в различных областях, статья подчеркивает
необходимость интеграции экологического мышления в политику, образование и
общественное развитие. Приведены также сведения о происхождении различных
наследственных заболеваний.
Ключевые слова:
Экология человека, биосфера, устойчивость, экосистемы,
программа МАБ, антропоцен, экологическая этика, глобальные изменения, экология.
NEGATIVE IMPACT OF THE ECOLOGICAL ENVIRONMENT ON HUMAN HEALTH.
Annotation:
This article examines the complex relationship between humans and the
biosphere from the perspective of human ecology. It highlights the interactions between human
societies and natural ecosystems, sustainability, environmental ethics, and the role of global change.
Drawing on research from a variety of disciplines, the article highlights the need to integrate
ecological thinking into policy, education, and social development. It also provides information on
the origins of various genetic diseases.
Keywords:
Human ecology, biosphere, sustainability, ecosystems, MAB program,
Anthropocene, environmental ethics, global change, ecology.
KIRISH.
Inson tabiiy dunyoning bir qismi boʻlishi bilan birga, uni oʻzgartiruvchi eng kuchli
omil hisoblanadi. Inson ekologiyasi — inson va u yashayotgan tabiiy, ijtimoiy hamda sun’iy muhit
oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganuvchi fan — bu murakkab munosabatlarni tushunishda muhim rol
o‘ynaydi.
Bugungi kunda atrof-muhitning ifloslanishi, iqlim oʻzgarishi va biologik xilma-xillikning kamayishi
insoniyat uchun eng dolzarb muammolardan biridir. Shuning uchun inson ehtiyojlari bilan ekologik
chegaralarni uygʻunlashtirish zarurati ortib boradi.
Hozirgi kunda yurtimizda sanitariya-epidemiologiya muhitini barqarorlashtirish, tabiatga
salbiy ta'sirlarni kamaytirish, ekologiya va gigiyena tadbirlarini uzviy ravishda tashkil etish tizimi
shakllangani inson salomatligini asrash va yuqumli kasalliklar bo'yicha barqarorlikni ta'minlashga
xizmat qilmoqda. Yangi ekologik sharoitlarning mavjudligi inson organizmida millonlab moslanish
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
463
jaroyonlarni keltirib chiqarmoqda, demak inson organizmi har qanday tabiiy sharoitda o'zini tiklash
sog'aytirishi va moslashish qobilyatiga ega. Bizning vazifamiz esa o'zini o'zi sozlovchi va tiklovchi
biosistemaga turli kasalliklardan o'zini himoya qilish uchun shar-sharoit yaratib berishdir. Aholi
salomatligini mustahkamlash va kasalliklarning oldini olishda sanitariya-gigiyena talablariga rioya
qilish, ba'zi ekologik vaziyat o'ta tang ahvolda bo'lgan hududlarda tabbiy nazoratni yanada
kuchaytirishimiz zarur.
Hozirgi vaqtda turli zavod va fabrikalarda 45 ming turga yaqin kimyoviy mahsulotlar
ishlab chiqarilmoqda va aholiga sotilmoqda, jahon bo'yicha 300 mln. tonnaga yaqin organik moddalar
ishlab chiqarilib, ular yordamida milliondan ortiq buyumlarta tayorlanmoqda. Lekin ishlab
chiqarishda foydalanilayotgan ushbu kimyoviy moddalar ma'lum miqdorda havo,suv va oziq-
ovqatlar orqali inson tanasiga ham kelib tushmoqdaki, buning natijasida turli xil yuqumli va irsiy
kasalliklar yuzaga kelmoqda. Chunki ayrim kimyoviy moddalar zaharlilik xususiyatiga ega bo'lsa,
ayrimlari allergenlik,konserogenlik (rak kasalligini keltirib chiqarish xususiyati), mutagenlik (naslga
ta'sir etish xususiyati) va teratogenlik(chala yoki mayib-majruh tug'ilishni yuzaga keltirish
xususiyati), fibrogenlik (tanadagi to'qimalar birikmasining ajralishi) xususiyatlariga egadir. Bunday
kimyoviy moddalarga, ayniqsa, og'ir metallar (qo'rg'oshin, kadmiy,simob), noorganik gazlar
(oltingugurt ikki oksidi, is gazi,azot oksidi, ozon), kremniy ikki oksidi (DDT, xlorli vinil va
boshqalar) misol bo'lishi mumkin. Ushbu kimyoviy moddalar alohida holda ham, aralashma holda
ham inson sog'lig'i uchun juda xavfli hisoblanadi. Keyingi yillarda saraton kasalligining ko'payishi,
turli xil irsiy kasalliklarning yangi turlarini vujudga kelishi kuzatilmoqda.
Iqlim o'zgarishining inson salomatligiga ta'siri
orasida jarohatlar va odamlarning halok
bo'lishiga olib keladigan ekstremal ob-havoning bevosita ta'siri
, shuningdek, toza musaffo xavoning
yetishmasligi yoki toza ichimlik suvidan foydalanishning yetishmasligi kabi bilvosita ta'sirlar kiradi.
Iqlim o'zgarishi aholi salomatligi uchun keng ko'lamli xavflarni keltirib chiqaradi. Sog'liq uchun
xavflarning uchta asosiy toifasiga quyidagilar kiradi: (1) to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiluvchi ta'sirlar
(masalan, issiqlik to'lqinlari, ekstremal ob-havo ofatlari tufayli), (2) ekologik tizimlar va
munosabatlardagi iqlim bilan bog'liq o'zgarishlar (masalan, ekinlar hosildorligi, chivin ekologiyasi)
orqali yuzaga keladigan ta'sirlar, dengiz mahsuldorligi) va (3) qashshoqlik, ko'chish va ruhiy
salomatlik muammolari bilan bog'liq ko'proq tarqalgan (bilvosita) oqibatlar.
Aniqroq aytganda, salomatlik va issiqlik o'rtasidagi bog'liqlik (global haroratning oshishi)
quyidagi jihatlarni o'z ichiga oladi: zaif aholining issiqlik to'lqinlariga ta'siri, issiqlik bilan bog'liq
o'lim, jismoniy faollik va mehnat qobiliyatiga va ruhiy salomatlikka ta'siri. Ba'zi hududlarda
ko'payishi mumkin bo'lgan bir qator iqlimga sezgir yuqumli kasalliklar mavjud, masalan, chivinli
kasalliklar, vibrion patogenlar kasalliklari, vabo va ba'zi suv bilan yuqadigan kasalliklar. Sog'liqqa,
shuningdek, o'rmon yong'inlari paytida jarohatlar, kasalliklar va havoning ifloslanishi orqali
ekstremal ob-havo hodisalari (suv toshqini, bo'ronlar, qurg'oqchilik, o'rmon yong'inlari) jiddiy ta'sir
ko'rsatadi. Iqlim o'zgarishining sog'liq uchun boshqa ta'sirlari orasida dengiz sathining ko'tarilishi
tufayli migratsiya va ko'chish kiradi; oziq-ovqat xavfsizligi va kam ovqatlanish, ichimlik suvining
kamayishi, okeanlar va ko'llarda zararli suv o'tlari gullashining ko'payishi va issiqlik to'lqinlari
paytida qo'shimcha havo ifloslantiruvchisi sifatida ozon darajasining oshishi. Iqlim o'zgarishining
ilon chaqishi epidemiologiyasiga ta'siri bo'yicha mavjud dalillar cheklangan, ammo ilon chaqishi
xavfining geografik o'zgarishi kutilmoqda: Shimoliy Amerikada shimolga, Janubiy Amerika,
Mozambikda va Shri-Lankada janubga chiqish holatlari ko'payadi.
Iqlim o'zgarishining sog'liqqa ta'siri butun dunyo bo'ylab seziladi, ammo nomutanosib
ravishda kam ta'minlangan aholiga ta'sir qiladi, bu ularning iqlim o'zgarishiga zaifligini, ayniqsa
rivojlanayotgan mamlakatlarda yomonlashtiradi
. Yosh bolalar oziq-ovqat tanqisligiga va keksa
odamlar bilan birga haddan tashqari issiqlikka eng zaifdir.
Iqlim o'zgarishining sog'liqqa ta'siri xalqaro sog'liqni saqlash siyosati hamjamiyatini tobora
ko'proq tashvishga solmoqda. 2009-yilda taniqli umumiy tibbiy jurnalda nashr etilgan
Lancet
: "Iqlim
o'zgarishi 21-asrdagi eng katta global sog'liq tahdididir". Bu 2015-yilda Jahon sog'liqni saqlash
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
464
tashkiloti bayonotida yana takrorlangan. 2019-yilda Avstraliya tibbiyot assotsiatsiyasi iqlim
o'zgarishini sog'liq uchun favqulodda holat deb e'lon qildi.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, iqlim o'zgarishi bo'yicha muloqot atrof-muhit muammosi
sifatida emas, balki sog'liq muammosi sifatida belgilansa, jamoatchilikni jalb qilish ehtimoli ko'proq.
Salomatlik iqlim o'zgarishi odamlarga qanday ta'sir qilishining bir qismi bo'lib, ko'chish va
migratsiya, xavfsizlik va ijtimoiy ta'sirlar kabi jihatlardir.
Inson – oʻzgarishlarning asosiy omili
Antropotsen —
insoniyat faoliyati natijasida Yer geologiyasida va ekotizimlarida katta oʻzgarishlar
yuz bergan zamonaviy davrni anglatadi. Bugungi kunda insoniyat ekologik izlarini Yerning tabiiy
imkoniyatlaridan oshirib yubordi .
Sanoatlashtirish, shaharlarning kengayishi va haddan ortiq iste’mol ekotizimlarni buzmoqda. Inson
ekologiyasi bizni tizimli fikrlashga — yaʼni ijtimoiy va ekologik muammolarni birgalikda tahlil
qilishga undaydi.
Barqarorlik va ekologik etika
Barqarorlik nafaqat resurslarni tejash, balki axloqiy qarorlar qabul qilishni ham anglatadi. Inson
ekologiyasi tabiatga hurmat va kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyatni ilgari suradi
Ekologik savodxonlik insonlarni chiqindilarni kamaytirish, mahalliy qishloq xo‘jaligini qo‘llab-
quvvatlash va qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishga undaydi.
Xulosa.
Inson tabiatning ajralmas qismi boʻlib, u bilan chambarchas bogʻlangan. Bizning
sog‘lig‘imiz va farovonligimiz ekotizimlarning holatiga bog‘liq. Inson ekologiyasi bu murakkab
aloqalarni tushunishda muhim kalit hisoblanadi. Barqarorlikni qo‘llab-quvvatlash, ekologik ta’limni
kengaytirish va global tashabbuslarda ishtirok etish orqali inson va tabiat o‘rtasidagi muvozanatga
erishish mumkin.Har bir joy aholisi shu joyning iqlim sharoitiga moslashgan bo‘ladi. Kasallikning
paydo bo‘lishi va aholi sonining o‘sishi aholining shu joyning ekologik omillar bilan qanday aloqada
bo‘lishiga bog‘liq. Kasallikni kamayishi aholining shu joy sharoitiga yaxshi moslashganligini
bildiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.Xoliqov P.X., Qurbonov A.Q., Daminov A.O., Tarinova M.V. Tibbiy biologiya va
genetika. Darslik. Toshkent. 2019 y.
2. Nishonboyev K.N., Hamidov J.H. Tibbiy biologiya va genetika. Toshkent. 2005y.
3. Xamidov J.X. va boshq. Tibbiyot biologiyasi va irsiyatdan qo‘llanma. 1991 y Alimxodjaeva
P.R., Juravleva R.A. Rukovodstvo po meditsinskoy parazitologii.Uchebnik. Tashkent. 2004 g.
4. Odum, E.P. (1971). Fundamentals of Ecology. W.B. Saunders.
5. IPBES. (2019). Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Serviceses
6.
UNESCO.
(2023).
Man
and
the
Biosphere
Programme
(MAB).
https://www.unesco.org/mab
7. WWF. (2022). Living Planet Report 2022.
8. Leopold, A. (1949). A Sand County Almanac. Oxford University Press.
9. Folke, C. va boshqalar. (2011). Resilience thinking: Ecology and Society, 15(4).
10. Ehrlich, P.R., & Ehrlich, A.H. (2008). The Dominant Animal. Island Press.
11. Daily, G.C. (1997). Nature’s Services. Island Press.
12. Rockström, J. va boshqalar. (2009). Planetary boundaries. Nature.
13. Steffen, W. va boshqalar. (2015). The Great Acceleration. The Anthropocene Review.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
465
KRAPIVA O'SIMLIGI
Bobomurodova Aziza Umid qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti tibbiyot
fakulteti davolash ishi yo'nalishi 1-kurs talabasi
Bobomurodovaaziza185@gmail.com
Ro’ziyeva Gulsara Temirqulovna
Pedagogika fanlar bo'yicha falsafa doktori PhD
Ruziyeva.gulsara@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu maqolamda
Krapiva
o’simligining anatomik tuzilishi, kimyoviy tarkibi,
shifobaxshlik xususiyatlari (yallig’lanishga qarshi, qon
tozalovchi, immunitetni mustahkamlovchi, soch va teri
parvarishini yaxshilash kabi xususiyatlar), turli
sohalarda qo’llanilishi, yon ta’sirlari va ehtiyot choralari
kabilar batafsil yoritib berilgan.
Kalit so’zlar:
Krapiva (Qichitqi o’t), kimyoviy
tarkibi, tibbiyotdagi ahamiyati, turli sohalardagi o’rni,
yon tasirlari.
NETTLE PLANT
Abstract:
In this article, the anatomical structure, chemical composition, medicinal
properties (anti-inflammatory, blood- purifying, immune- boosting, dry and skin care- improving
properties), uses in various fields, side effects, and precautions are explained in detail in this article.
Key words:
Nettle, chemical composition, importance in medicine, use in various fields, side
effects.
КРАПИВА РАСТЕНИЕ
Абстрактный:
В этой статье подробно описаны анатомическое строение, химический
состав,
лечебные
свойства
(противовоспалительные
кровоочистительные
иммуностимулирующие подсушивающие и улучшающие уход за кожей), применение в
различных областях, побочные эффекты и меры предосторожности.
Ключевые слова:
Крапива, химический состав, значение в медицине, применение в
различных областях, побочные эффекты.
Kirish.
Krapiva, yoki xalq orasida Qichitqi o’t deb ataluvchi bu o’simlik qadimdan xalq
tabobatida keng qo’llanilgan va juda ko’p shifobaxsh xususiyatlarga ega. O’simlikning bu xususiyati
uning tarkibidagi bioaktiv moddalarga bog’liq. Krapiva asosan o’zining yallig’lanishga qarshi,
immunitetni
mustahkamlovchi
va
qon
tozalovchi
ta’sirlar
bilan
mashhur.
Krapiva Yevropa, Shimoliy Amerika, Markaziy Osiyo, Sibr, Hindiston, Koreya mintaqalarida keng
tarqalgan. Bu o’simlik Qichitqi o’tlar oilasiga mansub bo’lib, bo’yi 30 sm dan 150 sm gacha bo’ladi.
Ba’zan 2 metrga ham yetishi mumkin. Bargalari uzun, tishli, o’ziga xos qichituvchi tuklar bilan
qoplangan. Gullari yashil rangli, kichik va to’plam shaklda bo’ladi. Mevasi kichik yong’oqcha
shakliga ega. O’simlik odatda bahor va yoz oylarida o’sadi. Poyasi to’g’ri, yuqoriga qarab o’suvchi
va qichituvchi tuklar bilan qoplangan. Barglari kattalashib, ularni maydalash orqali o’ziga xos
qichishish hissini hosil qoladi, bu esa o’simlikning himoya mexanizmini tashkil qiladi. Krapivaning
kimyoviy tarkibi bialogik faol moddalarga judayam boy.
Unda vitaminlardan: vitamin C (Askarbin kislatasi) – immunitetni oshirish va antioksidant
sifatida ishlaydi, vitamin A (Retinol) – ko’z salomatligi va terining regeneratsiyasini qo’llab-
quvvatlaydi, Vitamin K – qon quyilishi va qon ivishini tartibga soladi, vitamin B guruhlari ( B1, B2,
B5) – energiya ishlab chiqarish va nerv tizimining yaxshi ishlashiga yordam beradi. Minerallardan:
Ca – suyaklar va tishlar holatini yaxshilaydi, Fe – qonni tozalash va qon hujayralari ishlab chiqarishga
yordam beradi, Mg - mushaklar va asab tizimi faoliyatini qo’llab-quvvatlaydi, Si – teri, soch va
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
466
tirnoqlarni mustahkamlashga yordam beradi. Flavonoidlar: kaempferol va kversetin – bu birikmalar
kuchli antioksidant va yallig’lanishga qarshi ta’sir ko’rsatadi. Efirlash yog’lari – Krapivaning efir
moyi bakteriyalarni yo’qotishda va teri yallig’lanishini samaralidir.
Krapiva o’simligi
Krapiva o’simligi juda ham shifobaxsh o’simlik bo’lib,
ular quyidagilardan iborat:
Yallig’lanishga
qarshi
xususiyti;
Krapiva
o’simligida mavjud bo’lgan flavonoidlar va organik
kislatalar uning kuchli yallig’lanishga qarshi ta’siri
taminlaydi. Krapiva o’tkir yallig’lanishlarga qarshi
samarali bo’lib, teri kasalliklari, artrit va boshqa
yallig’lanish holatlar uchun ishlatiladi. Qon tozalovchi
xususiyati; Krapiva qadimdan qon tozalovchi sifatida
ishlatilgan. Undagi kalsiy va temir moddalari qon ishlab
chiqarishni rag’batlantiradi, shuningdek, zararlangan qon
hujayralarini tozalashda yordam beradi. Bu o’simlikni
qonni ko’paytirish va yaxshi holatga keltirish uchun
ishlatiladi. Immunitetni mustahkamlash; O’simlik yuqori
miqdorda Vitamin C va karotinoidlar o’ ichiga olganligi
sababli immune tizimini mustahkamlashda va organizmni
kasalliklardan himoya qilishda yordam beradi.
Soch va teri parvarishida;
Krapiva tarkibidagi silitsiy va vitaminlar sochni
mustahkasmlashda va terining yoshligini saqlashda yordam beradi. U shuningdek, soch to’kilishini
kamaytirish
va
teridagi
yallig’lanishlarni
yo’qotishda
samarali
hisoblanadi.
Krapiva xalq tabobatida quyidagi holatlarda ishlatiladi
: Qon bosimini tartibga solishda; Krapiva
o’simligi qon tomirlarini mustahkanlash va qon aylanishi yaxshilashda yordam beradi, natijada qon
bosimi meyorda bo’ladi.
Yaralar va shishlar: Krapivaning yallig’lanishga qarshi xususiyatlari tufayli shish va
jarohatlarni tez tiklashda ishlatiladi.
Krapiva o’simligi damlamasi
Oziq ovqatda ishlatilishi: Vitaminli salatlar: Yangi barglari vitaminga boy va salat sifatida
iate’mol qilinadi. Choy: Krapiva barglaridan choy tayyorlash orqali uning shifobaxsh
xususiyatlaridan foydadanish mumkin.
Ehtiyot choralari va yon ta’sirlari
Krapiva tarkibida kislata moddalar mavjud bo’lib, ular yuqori qon bosimiga ega b o’lgan
insonlar uchun xavfli hisoblanadi. Krapiva ortiqcha istemol qilinganda qonning quyuqlashishiga olib
keladi. Homilador ayollar va emizikli ayollarga tavsiya qilinmaydi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
467
Xulosa
Krapiva (qichitqi o’t) – bu o’simlikning boy kimyoviy tarkibi, shifobaxsh va oziq-ovqat
sifatidagi foydalari uni xalq tabobatida va zamonaviy fitoterapiyada keng qo’llanilishiga sabab
bo’lgan. U immunnitetni oshirish, qon tozalash, teri va sochni parvarish qilishda samarali hisoblanadi.
Shu bilan birga uning zararli tomonlari ham mavjud bo’lib shuning uchun ehtiyotkorlik bilan
foydalanish zarur. Biroq, u tabiatning eng kuchli va foydali o’simliklaridan biri sifatida o’z o’rnini
mustahkam egallagan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Tursunov Sh.Sh. ,,Fitoterapiya asoslari” - Toshkent: Ilm va texnalogiya nashriyoti,
2019.- 256 bet.
2.
Hamidov A.X., Sodiqova D.B. ,,Dorivor o’simliklar va ularning shifobaxsh
xususiyatlari. – Toshkent: Fan nashriyoti, 2018.- 310 bet
3.
G’aniyeva M.M., Sobirov J.M. ,,Botanika”. – Toshkent: 2017. – 360 bet
4.
Ross I.A. ,,Medicinal Plants of the World”. 1 - 3 jild. – Nyu-York: 2003. – 487 bet.
5.
Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti (WHO). ,, Tanlangan dorivor o’simliklar bo’yicha
momgrafiyalar”. 2004 – 2-jild/
6.
Xarisov Sh.M. ,,Dorivor o’simliklar va ularning xalq tabobatidagi qo’llanilishi”. -
Moskva: 2015-384.
