“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
546
KALSIYNING MANBALARI VA INSON ORGANIZMIDAGI AHAMIYATI
Choriyeva Rayhona Bobomurod qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti “Davolash ishi” yo‘nalishi 24/07-guruh
talabasi
Rasulov Abdusamat Abdujabborovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti “Tabiiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi,
PhD v.b. dots.
E-mail: abdusamat_rasulov@tues.uz
https://orcid.org/0009-0005-3905-5556 Tel: +99899-420-57-34
Annotatsiya. Ushbu maqolada kalsiyning inson organizmidagi biologik va fiziologik ahamiyati
atroflicha tahlil qilinadi. Kalsiy suyak va tish to‘qimalarining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, yurak,
mushaklar va asab tizimi faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotda kalsiy moddasining
metabolizmi, uning organizmda so‘rilishiga ta’sir qiluvchi omillar, kalsiy tanqisligi bilan bog‘liq
sog‘liq muammolari, shuningdek, kundalik ehtiyoj me’yorlari haqida ilmiy asoslangan ma’lumotlar
beriladi. Shuningdek, turli manbalardan — oziq-ovqat mahsulotlari va biologik faol qo‘shimchalardan
— kalsiyni qabul qilishning afzallik va kamchiliklari yoritiladi. Maqola kalsiy muvozanatini
saqlashning zamonaviy yondashuvlarini ko‘rsatib, profilaktika va davolash choralarini muhokama
qiladi.
Kalit so‘zlar: kalsiy, suyak salomatligi, metabolizm, gipokalsemiya, parhez, so‘rilish,
mikroelement
ИСТОЧНИКИ КАЛЬЦИЯ И ЕГО ЗНАЧЕНИЕ В ОРГАНИЗМЕ ЧЕЛОВЕКА
Чориева Райхона Бобомурод кызы
Термезский университет экономики и сервиса, медицинский факультет, студент группы
24/07, специальность «Лечебное дело»
Расулов Абдусамат Абдужабборович
Термезский университет экономики и сервиса, медицинский факультет, старший
преподаватель кафедры естественных наук, кандидат наук, доцент
E-mail: abdusamat_rasulov@tues.uz
https://orcid.org/0009-0005-3905-5556 Tel: +99899-420-57-34
Аннотация.
В данной статье всесторонне рассматривается биологическая и
физиологическая роль кальция в организме человека. Кальций является основным
компонентом костной и зубной ткани, а также играет важную роль в функционировании
сердца, мышц и нервной системы. В работе представлены научно обоснованные данные о
метаболизме кальция, факторах, влияющих на его усвоение, последствиях дефицита кальция
и суточной потребности организма. Также анализируются преимущества и недостатки
поступления кальция из различных источников — пищевых продуктов и биологически
активных добавок. Статья освещает современные подходы к поддержанию кальциевого
баланса, включая профилактические и терапевтические меры.
Ключевые слова:
кальций, здоровье костей, метаболизм, гипокальциемия, диета,
усвоение, микроэлемент
SOURCES OF CALCIUM AND ITS IMPORTANCE IN THE HUMAN BODY
Choriyeva Rayhona Bobomurod qizi
Termez University of Economics and Service, Faculty of Medicine, student of the 24/07 group,
direction “Medical work”
Rasulov Abdusamat Abdujabborovich
Termez University of Economics and Service, Faculty of Medicine, senior lecturer, PhD, acting
associate professor.
E-mail: abdusamat_rasulov@tues.uz
https://orcid.org/0009-0005-3905-5556 Tel: +99899-420-57-34
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
547
Abstract.
This article provides a comprehensive analysis of the biological and physiological
significance of calcium in the human div. Calcium is a fundamental component of bone and dental
tissue, playing a critical role in the functioning of the heart, muscles, and nervous system. The study
presents evidence-based information on calcium metabolism, factors influencing its absorption,
health issues related to calcium deficiency, and the recommended daily intake. It also examines the
advantages and disadvantages of obtaining calcium from different sources, including food and dietary
supplements. The article highlights modern approaches to maintaining calcium balance and discusses
strategies for prevention and treatment of calcium-related disorders.
Key words:
calcium, bone health, metabolism, hypocalcemia, diet, absorption, trace element
Kirish.
Kalsiyning organizmdagi fiziologik roli.
Kalsiy – bu organizmda eng ko‘p uchraydigan mineral bo‘lib, inson tanasining umumiy
massasining taxminan 1,5–2% ini tashkil qiladi. Ushbu mineral asosan suyak va tish to‘qimalarining
asosiy tarkibiy qismi sifatida tanilgan. Tana kalsiysining taxminan 99% qismi aynan suyaklar va
tishlarda to‘plangan bo‘lib, qolgani qon zardobi, hujayralar va to‘qimalarda tarqalgan holda mavjud.
Kalsiyning asosiy fiziologik funksiyalariga quyidagilar kiradi:
Suyak va tishlarni shakllantirish va mustahkamlash: Kalsiy – suyak matritsasining asosiy
elementi bo‘lib, bolalarda suyak o‘sishi, kattalarda esa ularning yangilanishi uchun zarur.
Mushak qisqarishini ta’minlash: Kalsiy ionlari mushak tolalarining qisqarishi va
bo‘shashishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Asab impulslarini uzatish: Neyronlar orasida impulslar o‘tishini ta’minlashda kalsiy ionlari
ishtirok etadi.
Qon ivishi (koagulatsiya): Kalsiy qon ivish kaskadining bir nechta bosqichlarida ko-faktor
sifatida qatnashadi.
Fermentativ faoliyat: Ayrim fermentlar va gormonlarning faollashuvi kalsiyning mavjudligiga
bog‘liq.
Sutkalik ehtiyoj va fiziologik normativlar
Inson organizmining kalsiyga bo‘lgan sutkalik ehtiyoji yoshga, jinsga, hamda fiziologik
holatlarga (masalan, homiladorlik va laktatsiya) qarab farqlanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti
va boshqa ilmiy manbalarga ko‘ra, quyidagi me’yorlar tavsiya etiladi:
1 yoshdan 3 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun — 500 mg kalsiy;
4 yoshdan 8 yoshgacha — 800 mg;
9 yoshdan 18 yoshgacha — 1300 mg;
19 yoshdan 50 yoshgacha bo‘lgan kattalar uchun — 1000 mg;
50 yoshdan oshgan shaxslar uchun — 1200 mg;
Homilador va emizikli ayollar uchun — 1000 mg dan 1300 mg gacha.
Ushbu me’yorlarga rioya qilish suyak va mushak tizimining normal faoliyat yuritishi, yurak ritmi
barqarorligi hamda umumiy salomatlik uchun juda muhim hisoblanadi.
1-rasm. Kalsiy va uning manbalari hamda ahamiyati
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
548
Kalsiy yetishmovchiligi: sabablari, belgilari va sog‘liqqa ta’siri
Kalsiy yetishmovchiligi — bu organizmda ushbu muhim mineralning yetarli darajada mavjud
emasligi holati bo‘lib, u turli yosh guruhlarida, ayniqsa bolalar, homilador ayollar va keksalarda
sog‘liq uchun jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Yetishmovchilik sabablari
Kalsiy tanqisligi bir nechta omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin:
Ovqatlanishdagi yetishmovchilik – ratsionda kalsiyga boy mahsulotlar yetarli bo‘lmaganda.
D vitamini yetishmasligi – D vitamini kalsiyning ichakda so‘rilishini rag‘batlantiradi. Uning
yetishmasligi kalsiyning yomon so‘rilishiga olib keladi.
Paratiroid bezlarining faoliyati buzilishi – bu bezlar kalsiy darajasini boshqaruvchi gormonlar
ishlab chiqaradi.
Buyrak va jigar kasalliklari – bu a’zolar D vitaminining faollashtirilishida ishtirok etadi va
ularning faoliyatidagi buzilishlar kalsiy almashinuvini izdan chiqaradi.
Ichakdagi yallig‘lanishli kasalliklar – masalan, Kron kasalligi yoki kislotalilikni kamaytiruvchi
dorilar kalsiyning so‘rilishini cheklashi mumkin.
Oziq-ovqatda ftor, natriy va kofeinning ko‘pligi – bu moddalar siydik orqali kalsiy
yo‘qotilishini kuchaytiradi.
Asosiy klinik belgilari
Kalsiy yetishmovchiligi quyidagi klinik belgilar bilan namoyon bo‘ladi:
Mushak spazmlari va qaltirashlar – ayniqsa oyoq va qo‘llarda og‘riqli qisqarishlar (tetaniya);
Suyak og‘riqlari va sinuvchanlik – osteopeniya yoki osteoporoz rivojlanadi;
Tishlarning emal qatlami yemiriladi, kariyes va tish to‘kilish ehtimoli oshadi;
Yurak aritmiyalari – yurak ritmining buzilishi;
Teri va tirnoqlarda o‘zgarishlar – tirnoqlar sinuvchan, teri esa quruq bo‘lib qoladi;
Asabiylik, uyqusizlik, diqqatning pasayishi – kalsiy asab tizimi faoliyatida ham muhim rol
o‘ynaydi;
Bolalarda – suyak deformatsiyasi, raxit, o‘sishning sekinlashuvi, yurish va tish chiqishning
kechikishi.
Sog‘liq uchun oqibatlari
Kalsiy tanqisligi uzoq davom etsa, quyidagi jiddiy holatlarni keltirib chiqarishi mumkin:
Osteoporoz – suyak zichligining pasayishi va suyak sinish xavfining ortishi;
Raxit – bolalarda suyaklarning yetarlicha shakllanmasligi, o‘ng‘aysiz holga kelishi;
Nevrologik buzilishlar – doimiy tetaniya, qo‘l va oyoqlarda uvishish, xotira pasayishi;
Yurak kasalliklari – yurak mushagining sustlashuvi, qon bosimining o‘zgarishi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
549
Kalsiy tanqisligini erta aniqlash va to‘g‘ri tuzatish muhim ahamiyatga ega. Buning uchun
muntazam tibbiy ko‘rik, laborator tahlillar, shuningdek sog‘lom ovqatlanish tamoyillariga amal qilish
zarur.
Kalsiyning tabiiy manbalari
Kalsiyni asosan quyidagi mahsulotlardan olish mumkin:
Sut mahsulotlari: sut, yogurt, pishloq – kalsiyning eng boy va samarali manbalari;
Baliq mahsulotlari: losos, sardina (xususan suyagi bilan birga iste’mol qilinadiganlari);
Yashil bargli sabzavotlar: ismaloq, brokkoli, karavot;
Yong‘oqlar va urug‘lar: bodom, chia, kunjut;
Barcha soya mahsulotlari: tofu, soya suti (boyitilgan);
Mineral suvlar: ayrim turdagi suvlar tarkibida tabiiy kalsiy mavjud bo‘ladi.
Shuningdek, zamonaviy sanoat mahsulotlari – non, sharbatlar, nonushta uchun don
mahsulotlari – sun’iy ravishda kalsiy bilan boyitilgan bo‘lishi mumkin.
Statistika: Kalsiy ehtiyoji va oziq-ovqatlar
Birinchi marta kalsiyning muhimligini ilmiy ravishda isbotlashga uringan mutaxassislar 19-
asrning oxirida bo‘lgan. 2020-yilda dunyo bo‘ylab 50 milliondan ortiq kishi osteoporozdan aziyat
chekayotganligi tasdiqlandi, va har yili 8 milliondan ortiq yangi osteoporoz holatlari qayd etiladi. Shu
bilan birga, Global Burden of Disease Study 2017 ma'lumotlariga ko‘ra, kalsiy yetishmovchiligi
butun dunyoda yetarlicha tarqalgan, va 2020-yilga kelib, har uchinchi ayol va har to‘rtinchi erkak
kalsiy yetishmovchiligi bilan bog‘liq suyak kasalliklaridan azob chekmoqda.
Kalsiy organizmda faqat so‘rilishi kerak bo‘lgan element bo‘lib qolmaydi, balki uning
tanadagi yetishmovchiligi turli sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin. Kalsiy yetishmovchiligi,
ayniqsa osteoporoz (suyaklarning zaiflashishi) kabi kasalliklarni keltirib chiqaradi. Osteoporozda
suyaklar o‘zining odatiy qalinligi va kuchini yo‘qotadi, natijada ular sinishga moyil bo‘ladi.
Ushbu kasallik keksalardagi suyaklar uchun xavf tug‘diradi, chunki yosh o‘tgan sari kalsiy
tanada kamroq so‘riladi. Buning oldini olish uchun kalsiyning etarli miqdorda olish juda muhim.
2-rasm. Kalsiy va uning manbalari
Kalsiy yetishmovchiligi va u bilan bog‘liq kasalliklar.
Kalsiy yetishmovchiligi (gipokalsemiya) organizmda turli xil patologik holatlarning
rivojlanishiga olib keladi. Ushbu mikroelementning yetarli darajada bo‘lmasligi, ayniqsa suyak va
mushak tizimiga, yurak faoliyatiga hamda asab tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Quyida kalsiy
tanqisligi bilan bog‘liq asosiy kasallik va sindromlar keltirilgan:
Osteoporoz
Osteoporoz — bu suyak zichligining kamayishi bilan tavsiflanadigan kasallik bo‘lib, kalsiy
tanqisligi bilan bevosita bog‘liqdir. Suyaklar mo‘rtlashadi, sinish xavfi ortadi. Ayniqsa, menopauza
davridagi ayollar orasida keng tarqalgan.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
550
Raxit va osteomalatsiya.
Raxit
(bolalarda)
va
osteomalatsiya
(kattalarda)
— suyaklarning yetarlicha
mineralizatsiyalanmasligi tufayli ularning yumshoq va deformatsiyaga moyil bo‘lib qolishi bilan
kechadigan kasalliklardir. Bu holatlar, odatda, D vitamini yetishmovchiligi fonida yuzaga keladi,
ammo kalsiyning yetarli darajada iste’mol qilinmasligi ham muhim omil hisoblanadi.
Tetik mushaklar va mushak spazmlari
Kalsiyning qon zardobidagi miqdori kamayganda mushaklarda giperaktivlik, tirishishlar
(tetaniya), mushaklar spazmlari, ayniqsa oyoq va qo‘llarda noqulay holatlar kuzatiladi. Bu asab-
mushak impulslarining uzatilishidagi buzilishlar bilan bog‘liq.
Yurak ritmining buzilishi.
Kalsiy yurak mushaklarining qisqarish faoliyatida ishtirok etadi. Uning tanqisligi aritmiyalar,
yurak urishining sekinlashuvi yoki notekisligi kabi yurak faoliyatining buzilishlariga sabab bo‘lishi
mumkin.
Osteopeniya.
Bu osteoporozdan avvalgi bosqich bo‘lib, suyak zichligi pasaygan bo‘ladi, ammo hali klinik
jihatdan aniq sinishlar sodir bo‘lmagan bo‘ladi. Bu holatda kalsiy bilan boyitilgan parhez va
profilaktik choralarning o‘z vaqtida ko‘rilishi muhim.
Psixonevrologik simptomlar.
Kalsiy yetishmovchiligi asab tizimida qo‘zg‘aluvchanlikni oshirishi mumkin. Bunda asabiylik,
depressiya, uyqusizlik, diqqatning susayishi kabi belgilar paydo bo‘ladi.
Kalsiy yetishmovchiligi va salomatlik.
Osteoporozning eng ko‘p uchraydigan o‘xshash shakli — "bosh suyaklarining sinishi", bu esa
har yili dunyoda 9 milliondan ortiq yangi holatlar bilan kuzatiladi. Xususan, keksalarda kalsiyning
yetishmovchiligi suyaklarning zaiflashishiga olib keladi va bu holat osteoporozni rivojlantiradi.
Global statistikalar shuni ko‘rsatadiki, 65 yoshdan katta bo‘lgan ayollarning 70% da osteoporoz
belgilari mavjud.
Kalsiyning organizmdagi samarali ishlashini ta'minlash uchun D vitamini bilan birga iste'mol
qilish zarur. D vitamini kalsiyning ichaklarda to‘g‘ri so‘rilishini ta'minlaydi va uning samaradorligini
oshiradi. Agar D vitamini etishmasa, kalsiy tanadan yaxshi so‘rilmaydi, natijada kalsiy
yetishmovchiligi yuzaga keladi. Boshqa bir qiziqarli omil esa magniy hisoblanadi. Magniy va kalsiy
o‘rtasidagi to‘g‘ri muvozanat kalsiyning ishlashini yaxshilaydi. Kalsiyning so‘rilishi uchun,
shuningdek, fosfor muhim ahamiyatga ega. Kalsiy va fosforning o‘zaro bog‘lanishi suyaklarning
mustahkamligi va o‘sishiga yordam beradi.
Yosh bo‘yicha kalsiy ehtiyoji.
Yoshga qarab kalsiy ehtiyoji o‘zgaradi. Bolalar uchun kalsiy juda muhim, chunki ularning
suyaklari hali rivojlanayotgan va mustahkam bo‘lishi kerak. Homilador va emizikli ayollar uchun
kalsiy ehtiyoji oshadi, chunki ular nafaqat o‘z suyaklarini, balki bola rivojlanishini ham qo‘llab-
quvvatlashlari kerak. Keksalar esa osteoporoz va boshqa suyak kasalliklarining oldini olish uchun
kalsiyga ko‘proq ehtiyoj sezadilar. Bunday hollarda kalsiy qo‘shimchalari foydali bo‘lishi mumkin.
2020-yilda AQShda amalga oshirilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, 17 yoshdan kichik bolalar
uchun kalsiy miqdori kuniga 1300 mg ni tashkil etadi, va bu yoshdagi bolalarda suyaklarning
rivojlanishi va o‘sishiga yordam beradi. 65 yoshdan oshgan keksalar esa kuniga 1200 mg kalsiy
olishlari kerak, bu suyaklarining sog‘lom bo‘lishi va osteoporoz xavfini kamaytiradi.
Kalsiyyi olishning eng yaxshi usuli.
Kalsiyni eng yaxshi tarzda olish uchun tabiiy manbalarni iste'mol qilish kerak. Sut
mahsulotlari, baliq, sabzavotlar va yong‘oqlar kalsiyga boy bo‘lib, tananing bu mineraldan samarali
foydalanishiga yordam beradi. Biroq, ba'zi oziq-ovqatlar kalsiyning so‘rilishiga to‘sqinlik qilishi
mumkin. Masalan, ismaloq yoki sholg‘omda mavjud oksalatlar kalsiyning so‘rilishini kamaytiradi.
Shu sababli, bunday oziq-ovqatlarni haddan tashqari ko‘p iste'mol qilishdan ehtiyot bo‘lish kerak.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
551
Bundan tashqari, kalsiyning so‘rilishi uchun uni to‘g‘ri shaklda qabul qilish muhim, masalan, kalsiy
sitrat yoki kalsiy karbonat shaklida.
Bundan tashqari, D vitamini qo‘shimchalari olish va quyosh nurlaridan foydalanish kalsiy
so‘rilishini yaxshilaydi. Quyosh nurlari orqali tanamiz D vitamini ishlab chiqaradi, bu kalsiyning
samarali ishlashini ta'minlaydi. Shu sababli, tabiiy manbalardan kalsiy olish bilan birga, ularning
so‘rilishini yaxshilash uchun turli qo‘shimchalarni va to‘g‘ri turmush tarzini ham qo‘llash kerak.
Kalsiyning ımmun tizimidagi roli.
Kalsiy faqat suyaklar va mushaklar uchun emas, balki immun tizimi faoliyati uchun ham
muhim moddalardan biridir. Hujayraviy darajada kalsiy signal uzatishda ishtirok etadi — ya’ni
limfotsitlar, fagotsitlar va boshqa immun hujayralarning tashqi ta’sirga tezda javob berishi, aynan
kalsiy ionlari orqali amalga oshadi. Masalan, T-limfotsitlarning faollashuvi va ular tomonidan
sitokinlar ishlab chiqarilishi jarayonida kalsiy muhim signal sifatida xizmat qiladi. Kalsiy
yetishmovchiligi immun javobning sustlashishiga olib keladi, bu esa infeksiyalarga nisbatan
organizmni zaiflashtiradi. 2021-yilda nashr etilgan immunologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, qon
zardobidagi kalsiy miqdori pasaygan bemorlarda SARS-CoV-2 infeksiyasi og‘irroq kechgan.
Endokrin tizim va gormonlar bilan o‘zaro aloqasi.
Kalsiy metabolizmi to‘g‘ridan-to‘g‘ri bir nechta gormonlar nazorati ostida boshqariladi:
paratireoid gormoni (PTH), kaltsitonin va D vitamini (xususan, uning faol shakli — kaltsitriol).
PTH qon zardobida kalsiy miqdori pasayganda suyaklardan uni chiqarib yuborishni
rag‘batlantiradi, bu esa suyak zichligining kamayishiga olib keladi. Kaltsitonin esa, aksincha,
kalsiyning suyaklarga qaytishiga yordam beradi. Shu bilan birga, bu gormonlar buyraklar orqali
kalsiyning chiqarilishini yoki saqlanishini ham nazorat qiladi. Endokrinologik kasalliklarda, masalan,
giperparatireozda, kalsiy almashinuvi buzilib, suyaklarning yemirilishi kuzatiladi. Bu esa kalsiyning
faqat ovqatlanish emas, balki gormonlar bilan ham uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi.
So‘rilishiga ta’sir qiluvchi biokimyoviy omillar
Kalsiy organizmga qabul qilinganidan so‘ng ichakda so‘riladi. Lekin bu jarayon bir nechta
omillarga bog‘liq. Birinchidan, ichakning mikroflorasi bu yerda katta rol o‘ynaydi — foydali
bakteriyalar, masalan,
Lactobacillus
va
Bifidobacterium
turlari, kalsiyning samarali so‘rilishini
rag‘batlantiradi. Ayniqsa, probiotiklar bilan boyitilgan oziq-ovqatlar ichakdagi pH darajasini optimal
holatda saqlaydi va bu kalsiy ionlarining faol shaklda bo‘lishiga yordam beradi.
Ikkinchidan, ovqat tarkibidagi fitatlar va oksalatlar kalsiyning so‘rilishini pasaytiradi. Bu
moddalar dukkaklilar, ismaloq, kofe va shokoladda mavjud bo‘lib, ular kalsiy bilan bog‘lanib,
erimaydigan tuzlar hosil qiladi. Shu sababli, bu mahsulotlarni kalsiy manbalari bilan birgalikda
iste’mol qilish tavsiya etilmaydi.
Kalsiy preparatlarining zamonaviy turlari.
Zamonaviy farmatsevtika sanoati kalsiyning turli shakllarini ishlab chiqmoqda: karbonat,
sitrat, glukonat, laktat kabi tuzlar kalsiy qo‘shimchalari tarkibiga kiradi. Har bir shaklning biologik
so‘riluvchanligi farq qiladi. Masalan, kalsiy karbonat — eng ko‘p uchraydigan va arzon shakl bo‘lib,
uni ovqat bilan qabul qilish kerak. Kalsiy sitrat esa yuqori so‘riluvchanlikka ega bo‘lib, oshqozon
kislotasi past bo‘lgan odamlarda ham samarali. Shu bilan birga, kalsiy qo‘shimchalari D vitamini
bilan birgalikda ishlab chiqarilsa, ularning foydasi oshadi. 2023-yilda Germaniyada o‘tkazilgan klinik
tadqiqotda kalsiy sitrat-D3 kombinatsiyasi osteoporozga chalingan bemorlarda suyak zichligini 12
oyda o‘rtacha 6,8% ga oshirgan. Boshqa bir muhim yangilik — nano-kalsiy texnologiyasi bo‘lib, bu
orqali kalsiyning hujayraviy so‘rilishi sezilarli darajada kuchaytirilmoqda.
Xulosa
Kalsiy inson salomatligi uchun zarur bo‘lgan eng muhim minerallardan biri bo‘lib, u
organizmning ko‘plab hayotiy jarayonlarida ishtirok etadi. Ushbu modda suyak va tishlarning asosiy
tarkibiy qismini tashkil etishi bilan birga, yurak faoliyati, mushak qisqarishi, nerv impulslarining
uzatilishi hamda qon ivish mexanizmlarida muhim rol o‘ynaydi. Kalsiyning yetarli darajada qabul
qilinmasligi esa sog‘liq uchun jiddiy muammolarga olib keladi: suyaklarning mo‘rtlashuvi, mushak
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
552
spazmlari, yurak ritmining buzilishi, bolalarda raxit va rivojlanishning sekinlashuvi kabi holatlar
yuzaga keladi.
Ushbu maqolada kalsiy tanqisligining asosiy sabablari va klinik ko‘rinishlari, shuningdek,
kalsiyni tabiiy mahsulotlar orqali yetarli miqdorda olish zarurligi asoslangan holda ko‘rib chiqildi.
Sog‘lom ovqatlanish va D vitaminining yetarli darajadagi iste’moli kalsiyning to‘liq so‘rilishi va
organizmda muvozanatli saqlanishini ta’minlaydi. Kalsiyning ahamiyatini chuqur anglash va uni
kundalik ratsionga kiritish orqali ko‘plab kasalliklarning oldini olish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Whitney, E. & Rolfes, S. R. (2019).
Understanding Nutrition
(15th ed.). Cengage
Learning.
2.
Ross, A. C., Caballero, B., Cousins, R. J., Tucker, K. L., & Ziegler, T. R. (2014).
Modern Nutrition in Health and Disease
(11th ed.). Lippincott Williams & Wilkins.
3.
Heaney, R. P. (2009). "Calcium, dairy products and osteoporosis."
Journal of the
American College of Nutrition
, 28(sup1), 82S-90S.
4.
Cashman, K. D. (2007). "Calcium intake, calcium bioavailability and bone health."
British Journal of Nutrition
, 87(S2), S169-S177.
5.
Gofman, Yu. V., & Smirnova, I. A. (2017).
Biokhimiya mineralov v organizme cheloveka
.
Moskva: GEOTAR-Media.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi (2022).
Sog‘lom ovqatlanish
asoslari
(o‘quv qo‘llanma). Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
7.
Axmedova, M. (2020).
Biologik faol moddalar va mikroelementlar
. Toshkent: Ilm Ziyo.
8.
Islomov, R. (2018).
Mikroelementlar biologiyasi
. Samarqand: SamDTI nashriyoti.
9.
Yakubova, N. & Karimova, D. (2021).
Gigiyena va ovqatlanish fiziologiyasi
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
10.
Berdikulov, X. R. (2019).
Oziqlanish fiziologiyasi va biologik faol moddalar
. Toshkent:
Fan va texnologiya.
11.
Fairweather-Tait, S. J., & Teucher, B. (2002). "Iron and calcium bioavailability in the
context of a plant-based diet."
European Journal of Clinical Nutrition
, 56(4), 297–304.
12.
Weaver, C. M., & Heaney, R. P. (2006).
Calcium in Human Health
. Totowa, NJ: Humana
Press.
13.
Smolin, L. A., & Grosvenor, M. B. (2020).
Nutrition: Science and Applications
(4th ed.).
Wiley.
14.
Litvinov, V. G. (2016).
Fiziologiya i bioximiya mineralnogo obmena
. Moskva: Meditsina.
15.
Egamberdiyeva, S. N. (2021).
Gigiyena asoslari va ovqatlanish fiziologiyasi
. Toshkent:
Ijtimoiy fanlar nashriyoti.
