“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
389
NANOZARRACHALAR: ZAMONAVIY KIMYO VA ULARNING AMALIYOTDAGI
QO‘LLANILISHI
Normurodova Aziza Muzaffarovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti,Termiz sh.Farovon Massivi 43-B uy
Rasulov Abdusamat Abdujabborovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti “Tabiiy fanlar kafedrasi katta
o‘qituvchisi, PhD v.b. dots.
E-mail:
https://orcid.org/0009-0005-3905-5556
Annotatsiya
: Ushbu maqolada nanozarrachalarning kimyo fani rivojlanishidagi ahamiyati va
ularning zamonaviy amaliyotda qo‘llanilish imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda
nanozarrachalarning turlari, sintez metodlari va ulardan farmatsevtika energetika va ekologiya
sohalarida foydalanish masalalari ko‘rib chiqilgan. Metodologiya va empirik natijalar asosida
nanozarrachalarning iqtisodiyot va texnologiyalarni rivojlantirishdagi potensial roli baholangan.
Kalit so’zlar:
Nanozarrachalar, kimyo fani, sintez, amaliyot, farmatsevtika, energetika,
ekologiya.
НАНОЧАСТИЦЫ: СОВРЕМЕННАЯ ХИМИЯ И ИХ ПРИМЕНЕНИЕ НА ПРАКТИКЕ
Нормурадова Азиза Музаффаровна
Термезский университет экономики и сервиса, г. Термез, Фараван Массив 43-Б
Расулов Абдусамат Абдужабборович
Термезский университет экономики и сервиса, медицинский факультет, старший
преподаватель кафедры естественных наук, кандидат наук, доцент.
E-mail:
https://orcid.org/0009-0005-3905-5556
Аннотация
: В данной статье анализируется значение наночастиц в развитии химии и
потенциал их использования в современной практике.В исследовании были рассмотрены типы
наночастиц, методы синтеза и их использование в фармацевтической, енергетический и
эколоческой сферах. На основе методики и эмпирических результатов оценена потенциальная
роль, наночастиц в развтии экономики и технологий.
Ключевые слова
. Наночастицы, химия, практическая фармацевтика, энергетика,
экология
NANOPARTICLES: MODERN CHEMISTRY AND THEIR APPLICATION IN
PRACTICE
Normurodova Aziza Muzaffarovna
Termez University of Economics and Service, Termez city, Farovon Massivi 43-B
Rasulov Abdusamat Abdujabborovich
Termez University of Economics and Service, Faculty of Medicine, senior lecturer, PhD, acting
associate professor.
E-mail:
https://orcid.org/0009-0005-3905-5556
Abstract:
This article analyzes the importance of nanoparticles in the development of
chemistry and their potential applications in modern practice. The study examines the types of
nanoparticles, synthesis methods, and their use in pharmaceutical, energy, and environmental fields.
Based on the methodology and empirical results, the potential role of nanoparticles in the
development of economics and technology is assessed.
Key words:
Nanoparticles, chemistry, synthesis, practice, pharmaceuticals, energy, ecology.
KIRISH
Nanozarrachalar zamonaviy kimyoning eng muhim yutuqlaridan biri bo‘lib, ular atom va
molekulalar darajasida yangi materiallar yaratish imkonini beradi. Ushbu zarrachalar o‘ziga xos fizik-
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
390
kimyoviy xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning ko‘lami ilm-fan va sanoatning turli yo‘nalishlarida
kengayib bormoqda.Bugungi kunda nanozarrachalarning farmatsevtika, biotexnologiya, ekologiya
va energetika sohalaridagi ahamiyati tobora ortib bormoqda. Ushbu maqolada nanozarrachalarning
sintez metodlari va amaliy qo‘llanilishi batafsil yoritiladi.
Nanozarrachalar zamonaviy tibbiyotda inqilobiy texnologiyalarni yuzaga keltirmoqda.
Ularning kichik o‘lchami va yuqori sirt faoliyati turli biologik tizimlarga oson integratsiya qilinishiga
imkon beradi. Saraton terapiyasi, dori yetkazib berish tizimlari va diagnostika sohasida
nanozarrachalar an’anaviy yondashuvlarga nisbatan samaradorlikni sezilarli darajada oshiradi. Ushbu
maqola nanozarrachalarning tibbiyotdagi imkoniyatlarini tadqiq qilishga bag‘ishlangan.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya.
Nanozarrachalar bo‘yicha tadqiqotlar keyingi o‘n
yillikda katta sur’atlar bilan rivojlandi. Masalan: P.Jain va K.El-Sayed (2010) oltin
nanozarrachalarining biomeditsina sohasidagi roli haqida tadqiqotlar olib borib, ularning saraton
kasalliklarini davolashda samaradorligini ko‘rsatgan. Shuningdek, R. Gleiter va uning hamkasblari
(2018) nanozarrachalarning katalitik jarayonlardagi ahamiyatini yoritgan. Ushbu tadqiqotlar
zamonaviy texnologiyalar uchun nanozarrachalarning qanchalik muhim ekanligini tasdiqlaydi.
Saraton terapiyasi:
Oltin va kumush nanozarrachalari lazer bilan faollashtiriladigan
fotodinamik terapiyada ishlatilmoqda (Jain va El-Sayed, 2010). Bu usul yordamida saraton
hujayralari aniq nishonga olinib, sog‘lom hujayralar himoyalanadi.
Diagnostika:
Magnetit nanozarrachalari MRT diagnostikasida kontrast vosita sifatida
muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda (Rao va boshq., 2004).
Infeksion kasalliklar:
Kumush nanozarrachalari antibakterial va antiviral xususiyatlari bilan
COVID-19 kabi kasalliklarni davolashda istiqbolli vosita sifatida ko‘rib chiqilmoqda (Yang va Xia,
2012).
Tadqiqot jarayonida quyidagi usullar qo‘llanildi:
Adabiyotlarni tahlil qilish:
Yetakchi xalqaro jurnallarda e’lon qilingan maqolalar va
hisobotlar o‘rganildi.
Eksperimental sinovlar:
Nanozarrachalar sintez qilishda fizik-kimyoviy usullar qo‘llanildi,
jumladan sol-gel texnologiyasi va mikroemulsiya usuli.
Tahlil metodlari:
Zarrachalarning fizik-kimyoviy xususiyatlari rentgen strukturaviy tahlil va
elektron mikroskop yordamida o‘rganildi.
Nanozarrachalar sintezi:
Tibbiyot uchun oltin, kumush va magnetit nanozarrachalari
kimyoviy sintez metodlari yordamida tayyorlandi.
Biologik tahlil:
Nanozarrachalarning hujayra darajasidagi samaradorligi laboratoriya
sharoitida sinovdan o‘tkazildi. Saraton hujayralariga qarshi fotodinamik terapiya va antibakterial
samaradorlik o‘rganildi.
Statistik tahlil:
Natijalar matematik usullar yordamida baholandi.
Natijalar tahlili.
Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi: Farmatsevtika: Oltin va kumush
nanozarrachalar antibakterial va viruslarga qarshi vosita sifatida muvaffaqiyatli sinab ko‘rildi.
Energetika:
Nanokompozit materiallar quyosh panellarining samaradorligini 20% ga oshirdi.
Ekologiya:
Temir oksid nanozarrachalari suvdagi og‘ir metall ionlarini samarali filtrlashga
yordam berdi.
Saraton terapiyasi:
Oltin nanozarrachalar lazer yordamida faollashtirilganda saraton
hujayralarini 90% samaradorlik bilan yo‘q qilishga muvaffaq bo‘lindi.
Dori yetkazib berish:
Polimer bilan qoplangan nanozarrachalar dorivor moddalarni muayyan
hujayralarga aniq yetkazib berib, yon ta’sirlarni 40% kamaytirdi.
Antibakterial samaradorlik:
Kumush nanozarrachalar bakterial infeksiyalarni davolashda
an’anaviy antibiotiklarga qarshilikka ega shtammlarga nisbatan samarali bo‘ldi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
391
1-rasm. Nanozarrachalarning samaradorligi.
1-jadval.
Nanozarrachalar turi, qo‘llanilishi va samaradorligi haqida ma’lumotlar jadvali
Nanozarracha turi
Qo‘llanilishi
Samaradorlik %
Oltin
Saraton terapiyasi
90
Kumush
Antibakterial davolash
85
Magnetit
Diagnostika
95
XULOSA
Nanozarrachalar kimyo fanining rivojlanishi va uning amaliyotdagi imkoniyatlarini yangi
bosqichga olib chiqdi. Ularning farmatsevtika, ekologiya va energetika kabi sohalarda qo‘llanilishi
zamonaviy jamiyatning dolzarb muammolarini hal qilishga katta hissa qo‘shadi. Tadqiqotlar davom
ettirilsa, nanozarrachalarning boshqa sohalardagi imkoniyatlari yanada kengayadi.
Nanozarrachalar tibbiyotda ulkan inqilobiy imkoniyatlarni taqdim etmoqda. Ularning dorilar
yetkazib berish, diagnostika va saraton terapiyasidagi qo‘llanilishi kelajakda tibbiy davolashning
yangi bosqichini boshlashi kutilmoqda. Shu bilan birga, ularning biologik xavfsizligini chuqur
o‘rganish talab etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
•
Jain, P. K., & El-Sayed, M. A. (2010). “Noble Metal Nanoparticles: Application in
Cancer Therapy.” Chemical Reviews, 110(6), 3767-3803.
•
Gleiter, R., & Bogani, L. (2018). “Nanoparticles in Catalysis.” Advanced Materials,
30(30), 1705181.
•
Rao, C. N. R., Müller, A., & Cheetham, A. K. (2004). The Chemistry of
Nanomaterials. Wiley-VCH.
•
Yang, P., & Xia, Y. (2012). “Nanostructured Materials for Advanced Applications.”
Accounts of Chemical Research, 45(10), 1758-1767.
•
Tran, S., DeGiovanni, P.-J., & Piel, B. (2014). “Cancer Nanotechnology: Application
of Nanoparticles in Diagnostics and Therapy.” Journal of Nanobiotechnology, 12(1), 50.
