“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
602
UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA QATTIQ JISMLARNING ISSIQLIK
SIG‘IMI VA ISSIQLIK O‘TKAZUVCHANLIGIGA OID MASALALARNI YECHISH
METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH
Xushvaqtov O‘ral Norqobilovich
1
, Baxtibayev Nursultan Rashid o‘g‘li
2
, Artikova
Xurshidabonu Numanjon qizi
2
, Toshboyeva Mohinur Baxtiyor qizi
2
1
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti “Fizika va uni o‘qitish
metodikasi” kafedrasi
v.b. dotsenti
2
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti “Fizika va astronomiya”
yo‘nalishi 3-kurs talabasi
Email:
uralnorqobilovich2501@gmail.com
. Tel: +99899-852-25-01
Annotatsiya.
Mazkur maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizika darslarida qattiq
jismlarning issiqlik sig‘imi va issiqlik o‘tkazuvchanligiga oid masalalarni yechish metodikasini
takomillashtirish masalalari yoritilgan. Qattiq jismlarning issiqlik xossalarini o‘rganish orqali
o‘quvchilarda nazariy bilimlar bilan bir qatorda amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishga alohida e’tibor
qaratiladi. Maqolada masalalarni yechishda grafik usul, fizik modellashtirish, tajriba asosida yechim
topish hamda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini rivojlantiruvchi va fanlararo integratsiyalashgan
masalalar asosida ta’lim samaradorligini oshirishga qaratilgan metodik yondashuvlar taklif etilgan.
Kalit so‘zlar:
qattiq jismlar, issiqlik sig‘imi, issiqlik o‘tkazuvchanligi, fizika ta’limi,
masalalar yechish, metodika, maktab.
KIRISH
Bugungi kunda fizika fanini o‘qitishda nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan
uyg‘unlashtirish, o‘quvchilarda fanlararo tahlil qilish va mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Xususan, qattiq jismlarning issiqlik xossalariga
oid bilimlar – issiqlik sig‘imi va issiqlik o‘tkazuvchanligi kabi tushunchalar – atrof-muhitdagi fizik
jarayonlarni anglash va ularni amaliyotga tadbiq etishda muhim o‘rin egallaydi.
Fizika darslarida bu mavzuga oid masalalarni yechish o‘quvchilarda nafaqat tushunchalarni
chuqurroq egallash, balki mustaqil fikrlash, kuzatish, tahlil qilish, grafik hamda eksperimental
yondashuvlar orqali yechim topish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Biroq, amaldagi metodik
yondashuvlar ba’zida o‘quvchilarning mavzuni to‘laqonli tushunishini ta’minlashda yetarli
bo‘lmayapti. Shu sababli, qattiq jismlarning issiqlik xossalariga oid masalalarni yechish metodikasini
takomillashtirish, ta’limda zamonaviy texnologiyalar va interaktiv usullarni joriy etish zaruriyati
tug‘ilmoqda.
Ushbu maqolada aynan shu muammoning ilmiy-metodik jihatlari o‘rganiladi va umumiy o‘rta
ta’lim maktablari sharoitida uni samarali hal qilish yo‘llari taklif etiladi.
Qattiq jismlarning issiqlik sig‘imi va issiqlik o‘tkazuvchanligi kabi fizik xossalari maktab
fizikasida issiqlik hodisalarini tushunishda muhim o‘rin egallaydi. Bu mavzular orqali o‘quvchilar
moddiy muhitlarning ichki tuzilishini, energiyaning modda orqali qanday uzatilishini va turli
materiallarning fizik parametrlariga bog‘liq ravishda har xil temperaturalarda qanday tutishini
o‘rganadilar. Shu bois, mazkur bilimlarni samarali o‘zlashtirish uchun o‘quvchilarga nafaqat nazariy
tushunchalar, balki ularga mos amaliy masalalarni yechish ko‘nikmalari ham berilishi zarur.
Masalalarni yechishda o‘quvchilarning bilim saviyasi va tushunish qobiliyatidan kelib chiqib,
bosqichma-bosqich metodik yondashuvlar qo‘llanilishi maqsadga muvofiqdir. Dastlab sodda, bir
bosqichli hisoblash masalalari bilan boshlanib, keyinchalik murakkab grafik, analitik yoki tajribaga
asoslangan masalalarga o‘tiladi. Masalan, qattiq jismning issiqlik sig‘imini aniqlashda:
Q
=
cm
Δ
T
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
603
tenglamasi asosida issiqlik miqdorini hisoblash, noma’lum kattaliklarni topish, birliklar tizimida
to‘g‘ri ishlash o‘rgatiladi.
Shuningdek, issiqlik o‘tkazuvchanlikka oid masalalarda Fourier qonunidan foydalanish
orqali:
dT
q
k
dx
= −
formulasi asosida materialning issiqlikni qanday tezlikda uzatayotgani tahlil qilinadi. Bu kabi
masalalar orqali o‘quvchilarda fizik formulalardan amaliy foydalanish, berilgan ma’lumotlarni tahlil
qilish va natijalarni mantiqiy izohlash ko‘nikmalari rivojlanadi.
Metodik takomillashtirish doirasida quyidagi yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi:
Grafik usullar: Temperatura va vaqt orasidagi bog‘liqlikni ifodalovchi grafiklardan
foydalanish orqali o‘quvchilarning vizual idroki mustahkamlanadi.
Modellashtirish: Kompyuter dasturlari orqali issiqlik tarqalishini dinamik ravishda namoyish
qilish, ayniqsa, zamonaviy laboratoriya sharoitlari mavjud bo‘lmagan maktablar uchun foydalidir.
Eksperimental masalalar: Oddiy tajribalar asosida masalalarni yechish — masalan, metall va
dielektrik jismlarning bir xil issiqlik ta’sirida turlicha temperatura olishini amalda ko‘rsatish.
Interaktiv metodlar: Guruhli ishlar, o‘zaro savol-javobli muhokamalar, onlayn platformalarda
testlar va simulyatsiyalar orqali bilimni faol o‘zlashtirishga yo‘naltiriladi.
Ushbu metodik yondashuvlar nafaqat bilimni chuqurlashtiradi, balki o‘quvchilarning
qiziqishini oshiradi, ularni mustaqil fikrlash va tahlil qilishga undaydi.
1-masala.
Massasi 0,5 kg bo‘lgan mis jism 20°C dan 80°C gacha qizdirilganda unga 13 kJ issiqlik
berildi. Misning solishtirma issiqlik sig‘imini toping.
Berilgan
Formula
Yechilishi
m
= 0,5
kg
Δ
T
= 80°C−20°C = 60°C
Q
= 13
kJ
= 13000
J
Q = cm
Δ
T
;
Q
c
m
T
=
13000
433,3
.
0,5
60
J
J
c
kg
K
kg K
=
=
c – ?
Javob:
c
= 433,3
.
J
kg K
.
2-masala.
Massasi 1
kg
bo‘lgan temir jism 46000
J
issiqlik qabul qildi. Agar temirning solishtirma
issiqlik sig‘imi
c
= 460
.
J
kg K
bo‘lsa, jismning temperaturasini toping.
Berilgan
Formula
Yechilishi
c
= 460
J
kg K
Δ
T
= 80°C−20°
m =
1
kg
Q = cm
Δ
T
;
Q
c
m
T
=
13000
433,3
.
0,5
60
J
J
c
kg
K
kg K
=
=
c – ?
Javob:
c
= 433,3
.
J
kg K
.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
604
3-masala.
Qalinligi
d
= 0,01
m
bo‘lgan alyuminiy plastinka orqali temperatura farqi 40°C ni tashkil
qiladi. Plastinkaning issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti
250
W
k
m K
=
. Issiqlik oqimi
zichligini (q) toping.
Berilgan
Formula
Yechilishi
d
= 0,01
m
205
W
k
m K
=
T
q
k
d
= −
40
205
0,01
q
= −
=
2
205 4000
820000
.
W
m
= −
= −
c – ?
Javob:
q
= 820000
2
W
m
.
Mustaqil yechish uchun masalalar.
1. 0,2 kg temir jism 25°C dan 75°C gacha qizdirildi. Temirning solishtirma issiqlik sigʻimi c =460
.
J
kg K
Jismga berilgan issiqlik miqdorini toping.
2. 4000 J issiqlik qabul qilgan 0,5 kg alyuminiy jismning temperaturasi nechaga oshgan?
c
= 900
.
J
kg K
3. Massasi 0,25 kg bo‘lgan mis jism 15°C dan 65°C gacha qizdirildi. Issiqlik sig‘imi c = 385
.
J
kg K
Qancha issiqlik kerak bo‘ladi?
4. Issiqlik sig‘imi
c
= 500
J
kg K
bo‘lgan modda 2 kg massaga ega. Temperaturasi 20°C dan 60°C
gacha o‘zgargan. Berilgan issiqlikni toping.
5. 1 kg mis jismga 7700 J issiqlik berilganda temperaturasi 20°C dan nechaga ko‘tariladi?
c
= 385
.
J
kg K
6. Qalinligi 0,02 m bo‘lgan metall plastinka orqali temperatura farqi 25°C bo‘lsa,
k
= 400
W
m K
bo‘lsa, issiqlik oqimi zichligini toping.
7. Agar issiqlik oqimi zichligi q = 20000
2
W
m
,
k
= 250
W
m K
, plastinka qalinligi d = 0,01 m
bo‘lsa, temperatura farqini toping.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
605
8. Massasi 1 kg bo‘lgan jismning issiqlik sig‘imi 1000
J
kg K
. Temperatura 10°C dan 70°C gacha
ko‘tarildi. Berilgan issiqlik miqdorini toping.
9. 0,3 kg jismga 7200 J issiqlik berilganda temperatura 40°C ga oshdi. Solishtirma issiqlik sig‘imini
toping.
10. Issiqlik sig‘imi 900
J
kg K
bo‘lgan jism 30°C temperatura o‘zgarishida 0,4 kg massa bilan
qabul qilgan issiqlikni toping.
Xulosa
Ushbu maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizika darslarida qattiq jismlarning issiqlik
sig‘imi va issiqlik o‘tkazuvchanligiga oid masalalarni yechish metodikasini takomillashtirish
zaruriyati asoslab berildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy yondashuvlar bilan bir
qatorda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalanish, grafik va modellashtirish
usullarini tatbiq etish, hamda amaliy tajribalar asosida masala yechish usullarini qo‘llash
o‘quvchilarning mavzuni chuqur o‘zlashtirishiga xizmat qiladi.
Metodik taklif etilgan yondashuvlar o‘quvchilarda nafaqat nazariy bilimlarni, balki mantiqiy
fikrlash, tahlil qilish, mustaqil qaror qabul qilish va fanlararo bog‘liqlikni tushunish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Mustaqil masalalar to‘plami esa o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini baholash va
mustahkamlash imkonini beradi.
Shunday qilib, fizika ta’limida qattiq jismlarning issiqlik xossalariga oid masalalarni yechish
metodikasini takomillashtirish nafaqat ta’lim samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchilarning ilmiy
tafakkurini shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa fizika faniga bo‘lgan qiziqishni
kuchaytiradi va uni hayotiy jarayonlar bilan bog‘lay olish ko‘nikmasini rivojlantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
[1]
Xushvaqtov O‘.N., Fizik praktikum // Darslik. T:. -2024 «Zuxra baraka biznes». 348
b.
[2]
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizika (Mexanikadan laboratoriya ishlari) // Darslik. UK-
2025. “GlobeEdit”. 188 b.
[3]
Kalandarov E.K, Xushvaqtov O‘.N., Qattiq jismlar fizikasi // O‘quv qo‘llanma. T:. -
2023 «Zuxra baraka biznes». 264 b.
[4]
Xushvaqtov O‘.N., Fizik praktikum // O‘quv qo‘llanma. T:. -2024 «Zuxra baraka
biznes». 172 b.
[5]
Хушвактов У. Н., Физический практикум // Учебное пособие. T:. -2024 «Zuxra
baraka biznes». -c. 220.
[6]
Xushvaqtov N., Xushvaqtov O‘.N., Kalandarov E.K, Rajabov T.E., Normengliyev
O.N., Jalolov S.E. Fizika // O‘quv qo‘llanma. T:. -2025 "LAVITA PRINT". 488 b.
[7]
Xushvaqtov O‘.N., Mexanikadan laboratoriya ishlari to‘plami // O‘quv qo‘llanma. T:.
-2024 «Zuxra baraka biznes». 238 b.
[8]
Хушвактов У. Н., Сборник лабораторных работ по Механике // Учебное
пособие. T:. -2024 «Zuxra baraka biznes». -c. 144.
[9]
Xushvaqtov N., Barotov M.U., Normengliyev O.N., Xo‘janov F.X., Optika // O‘quv
qo‘llanma. UK -2024. GlobeEdit nashriyoti. 104 b.
[10]
Xushvaqtov N., Jalolov S.E., Atom fizikasi // O‘quv qo‘llanma. UK -2024. GlobeEdit
nashriyoti. 120 b.
[11]
Xushvaqtov Oʻ.N., Xushvaqtov N., Barotov M.U., Tursynbayev A.Z., Optika // O‘quv
qo‘llanma. T:. -2025 "LAVITA PRINT". 176 b.
[12]
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizikadan laboratoriya ishlari to‘plami (Mexanika) //
Uslubiy qo‘llanma. -T:. -2024 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 128 b.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
606
[13]
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizikadan laboratoriya ishlari to‘plami (Molekulyar fizika
va termodinamika) // Uslubiy qo‘llanma. -T:. -2024 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 112 b.
[14]
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizikadan laboratoriya ishlari to‘plami (Mexanika) //
Uslubiy qo‘llanma. -T:. -2024 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 128 b.
[15]
[16]
Xushvaqtov N., Barotov M.U., Normengliyev O.N., Xo‘janov F.X., Optika // Uslubiy
qo‘llanma. T:. -2025 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 104 b.
[17]
Xushvaqtov N., Jalolov S.E., Atom fizikasi // Uslubiy qo‘llanma. T:. -2025 «Zuxra
baraka biznes» nashriyoti. 140 b.
[18]
Хушвактов У. Н., Сборник лабораторных работ по общей физике
(Молекулярная физика и термодинамика)» // Методическое пособие. T:. -2024 «Zuxra baraka
biznes». -c. 124.
[19]
Хушвактов У. Н., Сборник лабораторных работ по общей физике (Механике) //
Методическое пособие. T:. -2024 «Zuxra baraka biznes». -c. 128.
