“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
610
UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA QATTIQ JISMLARNING MEXANIK
XOSSALARIGA OID MASALALARNI YECHISH METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH
Xushvaqtov O‘ral Norqobilovich
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti “Fizika va uni o‘qitish
metodikasi” kafedrasi
v.b. dotsenti
Email:
uralnorqobilovich2501@gmail.com
. Tel: +99899-852-25-01
Annotatsiya.
Tezisda umumiy o‘rta ta’lim maktablarida qattiq jismlarning mexanik
xossalariga doir masalalarni yechish metodikasi yoritilgan. Masalalar orqali o‘quvchilarda fizik
tafakkur, mantiqiy fikrlash va muammoni tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirish yo‘llari ko‘rib
chiqilgan. Metodik yondashuvlar dars samaradorligini oshirish va nazariy bilimlarni amaliyot bilan
bog‘lashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
qattiq jism, mexanik xossalar, masala yechish, metodika, maktab, elastiklik,
mustahkamlik.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizika fanini o‘qitishda qattiq jismlarning mexanik
xossalariga oid bilimlarni chuqur va tizimli ravishda o‘rgatish o‘quvchilarning tabiiy fanlarga bo‘lgan
qiziqishini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Fizikaning bu bo‘limida kuch va deformatsiya,
mustahkamlik, elastiklik, Guk qonuni, mexanik kuchlanish va bikirlik kabi asosiy tushunchalarni
o‘zlashtirish orqali o‘quvchilar atrofdagi jismoniy jarayonlarni ilmiy asosda tushunishga intiladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, masalalarni yechish faoliyati o‘quvchilarning analitik tafakkurini
shakllantirish, muammoli vaziyatlarda yechim topa olish, hamda kuzatuvchanlik va sabab-oqibat
bog‘liqliklarini anglash qobiliyatini sezilarli darajada rivojlantiradi (PISA, 2022 hisobotiga ko‘ra).
Ayniqsa, kuchlar ta’sirida jismning holati qanday o‘zgarishini tahlil qilishga asoslangan masalalar,
o‘quvchilarda model yaratish, eksperiment natijalarini baholash va matematik formulalarni real
holatga qo‘llay olish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bundan tashqari, metodik jihatdan to‘g‘ri tashkil
etilgan masala yechish jarayoni o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, mantiqiy asoslash va qaror qabul
qilish ko‘nikmalarini mustahkamlab, ular uchun muhim hayotiy kompetensiyalarni shakllantiradi. Bu
esa, fizika fanining faqat nazariy bilim emas, balki amaliy hayotiy ko‘nikmalarni beruvchi asosiy
fanlardan biri ekanini yana bir bor tasdiqlaydi.
Mazkur yo‘nalishda masalalarni bosqichma-bosqich va tizimli tarzda, o‘quvchilarning yoshi,
psixologik xususiyatlari hamda bilim darajasiga mos holda yechishga yo‘naltirilgan metodikani
ishlab chiqish dolzarb hisoblanadi. Bu uslubiy yondashuv, didaktik tamoyillar — muvofiqlik,
izchillik, ongli va faol o‘rganish kabi talablarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.
Xususan, egiluvchanlik, elastiklik, mustahkamlik, deformatsiya kabi tushunchalarni sodda, lekin
ilmiy asoslangan tilda tushuntirish, ularni real hayotdagi misollar (masalan: ko‘priklar, binolar, sport
inshootlari, tibbiy moslamalar va kundalik hayotda uchraydigan holatlar) bilan bog‘lash orqali dars
materialining amaliy ahamiyati namoyon qilinadi. Bu esa, o‘quvchilarning nazariy bilimlarini
mustahkamlash bilan birga, fanlararo integratsiya, tanqidiy fikrlash va muammoli vaziyatlarni tahlil
qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Tajriba asosida berilgan masalalarni yechish orqali esa fizik
qonuniyatlarning hayotiy ahamiyati chuqurroq anglashiladi, darsning samaradorligi va o‘quvchilar
faolligi sezilarli darajada ortadi.
Shuningdek, interaktiv o‘qitish metodlaridan samarali foydalanish, jumladan, grafik tasvirlar,
tajriba natijalari va raqamli texnologiyalar (masalan: simulyatsiyalar, virtual laboratoriyalar,
GeoGebra, PhET dasturlari) orqali masalalarni vizual va amaliy tahlil qilish dars jarayonini yanada
jonli, mazmunli va o‘quvchiga yo‘naltirilgan holga keltiradi. Bunday yondashuvlar o‘quvchilarni o‘z
fikrini erkin ifodalashga, kuzatish asosida xulosa chiqarishga, eksperiment asosida nazariyani
isbotlashga yo‘naltirib, ularning mustaqil fikrlash, muammoni hal etish, hamkorlikda ishlash va qaror
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
611
qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Zamonaviy tadqiqotlar (masalan, Hattie, 2012)
ta’kidlaganidek, o‘quvchining faol ishtirokini ta’minlaydigan dars uslublari uning fanlarga, ayniqsa,
tabiiy fanlarga bo‘lgan qiziqishi va bilimni saqlab qolish darajasini sezilarli oshiradi. Fizika fanida
bu yondashuv nazariya bilan amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqlikni kuchaytiradi va o‘quvchining darsga
nisbatan ijobiy munosabatini shakllantiradi.
Qattiq jismlarning mexanik xossalariga oid masalalar yechish namunalari
1-masala.
Uzunligi 30
cm
bo‘lgan prujina 5
cm
ga cho‘zildi. Agar prujinaning qattiqlik
koeffitsiyenti
k
= 200
N
m
bo‘lsa, unga ta’sir qilgan kuchni toping.
Berilgan
Formula
Yechish
k
= 200
N
m
,
Δ
x
= 5
cm
= 0,05
m
x
= 30
cm
= 0,3
m
F
=
k
· Δ
x
F
= 200 · 0,05 = 10
N
F – ?
Javob:
F
= 10
N
.
2-masala.
Yassi taxta ustiga qo‘yilgan metall sterjenning uzunligi 2
m
. Uning o‘rtasiga 100
N
kuch
bilan bosilganda 5
mm
egilish yuz beradi. Sterjenning bikirligini aniqlang.
Berilgan
Formula
Yechish
F
= 100
N
,
Δ
x
= 5
mm
= 0,005
m
F
k
x
=
100
20000
.
0,005
N
N
k
m
m
=
=
k – ?
3-masala.
Diametri 2
mm
bo‘lgan po‘lat sim maksimal 400
N
kuch bilan uziladi. Agar po‘latning
maksimal kuchlanish chegarasi σ = 127
MPa
bo‘lsa, simning mustahkamligini tekshiring.
Berilgan
Formula
Yechish
F
= 400
N
;
d
= 2
mm
= =
0,002
m
F
S
=
;
2
;
2
d
S
=
2
3
6
2
2 10
4 10
3,14
3,14
2
4
m
m
S
−
−
=
=
=
6
2
3,14 10
;
m
−
=
6
2
400
127, 4
3,14 10
MPa
m
−
=
σ – ?
Quyida umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘quvchilari uchun mustaqil yechishga mo‘ljallangan
qattiq jismlarning mexanik xossalariga oid 5 ta masala berilgan. Ular egiluvchanlik, deformatsiya,
kuchlanish, elastiklik va mustahkamlik kabi tushunchalarni o‘z ichiga oladi.
1-masala. Prujinaning bikirligi
k
= 150
N
m
. Uni 4
cm
ga cho‘zish uchun qanday kuch kerak bo‘ladi?
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
612
2-masala. Diametri 3
mm
bo‘lgan simga 200
N
kuch ta’sir qilmoqda. Simdagi kuchlanishni aniqlang.
(Yordam: σ =
F
S
,
S
= π
r
2
)
3-masala. 2
m
uzunlikdagi metall tayoqqa 500
N
kuch ta’sir ettirildi. Agar tayoqning qattiqlik
koeffitsiyenti
k
= 25000
N
m
bo‘lsa, deformatsiya miqdorini toping.
4-masala. Uzunligi 1
m
bo‘lgan po‘lat sim 300
N
kuchda uzildi. Simning kesim yuzasi 2
⋅
10
-6
m
2
bo‘lsa, uning kuchlanishini hisoblang. Mustahkamlik chegarasi 150
MPa
bo‘lsa, sim chegarani
oshganmi?
5-masala. Bir xil kuch bilan tortilgan ikkita simdan biri 2
mm
, ikkinchisi 1
mm
ga cho‘zildi. Qaysi
biri elastikroq va nima uchun?
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, qattiq jismlarning mexanik xossalariga oid masalalarni o‘rgatishda
zamonaviy, samarali va o‘quvchi markazli metodik yondashuvlarni ishlab chiqish hamda ularni dars
amaliyotiga integratsiya qilish fizika ta’limining sifatini oshirishda muhim omil hisoblanadi.
Bunday yondashuvlar nafaqat o‘quvchilarning nazariy bilimlarini chuqurlashtirishga, balki
ularning amaliy fikrlash, muammoni tahlil qilish, ilmiy asosda qaror qabul qilish kabi ko‘nikmalarini
shakllantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, bu jarayon o‘quvchilarni fanga qiziqtirish, ularning
mustaqil o‘rganish faolligini qo‘llab-quvvatlash va zamonaviy texnologiyalardan ongli foydalanish
madaniyatini rivojlantiradi.
Natijada, fizika fani orqali nafaqat tabiiy jarayonlar tushuntiriladi, balki hayotiy masalalarni
ilmiy yondashuv asosida hal qilish salohiyatiga ega tafakkur egasi bo‘lgan shaxslar tarbiyalanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Xushvaqtov O‘.N., Fizik praktikum // Darslik. T:. -2024 «Zuxra baraka biznes». 348
b.
2.
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizika (Mexanikadan laboratoriya ishlari) // Darslik. UK-
2025. “GlobeEdit”. 188 b.
3.
Kalandarov E.K, Xushvaqtov O‘.N., Qattiq jismlar fizikasi // O‘quv qo‘llanma. T:. -
2023 «Zuxra baraka biznes». 264 b.
4.
Xushvaqtov O‘.N., Fizik praktikum // O‘quv qo‘llanma. T:. -2024 «Zuxra baraka
biznes». 172 b.
5.
Хушвактов У. Н., Физический практикум // Учебное пособие. T:. -2024 «Zuxra
baraka biznes». -c. 220.
6.
Xushvaqtov N., Xushvaqtov O‘.N., Kalandarov E.K, Rajabov T.E., Normengliyev
O.N., Jalolov S.E. Fizika // O‘quv qo‘llanma. T:. -2025 "LAVITA PRINT". 488 b.
7.
Xushvaqtov O‘.N., Mexanikadan laboratoriya ishlari to‘plami // O‘quv qo‘llanma. T:.
-2024 «Zuxra baraka biznes». 238 b.
8.
Хушвактов У. Н., Сборник лабораторных работ по Механике // Учебное
пособие. T:. -2024 «Zuxra baraka biznes». -c. 144.
9.
Xushvaqtov N., Barotov M.U., Normengliyev O.N., Xo‘janov F.X., Optika // O‘quv
qo‘llanma. UK -2024. GlobeEdit nashriyoti. 104 b.
10.
Xushvaqtov N., Jalolov S.E., Atom fizikasi // O‘quv qo‘llanma. UK -2024. GlobeEdit
nashriyoti. 120 b.
11.
Xushvaqtov Oʻ.N., Xushvaqtov N., Barotov M.U., Tursynbayev A.Z., Optika // O‘quv
qo‘llanma. T:. -2025 "LAVITA PRINT". 176 b.
12.
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizikadan laboratoriya ishlari to‘plami (Mexanika) //
Uslubiy qo‘llanma. -T:. -2024 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 128 b.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
613
13.
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizikadan laboratoriya ishlari to‘plami (Molekulyar fizika
va termodinamika) // Uslubiy qo‘llanma. -T:. -2024 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 112 b.
14.
Xushvaqtov O‘.N., Umumiy fizikadan laboratoriya ishlari to‘plami (Mexanika) //
Uslubiy qo‘llanma. -T:. -2024 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 128 b.
15.
Xushvaqtov N., Barotov M.U., Normengliyev O.N., Xo‘janov F.X., Optika // Uslubiy
qo‘llanma. T:. -2025 «Zuxra baraka biznes» nashriyoti. 104 b.
16.
Xushvaqtov N., Jalolov S.E., Atom fizikasi // Uslubiy qo‘llanma. T:. -2025 «Zuxra
baraka biznes» nashriyoti. 140 b.
17.
Хушвактов У. Н., Сборник лабораторных работ по общей физике
(Молекулярная физика и термодинамика)» // Методическое пособие. T:. -2024 «Zuxra baraka
biznes». -c. 124.
18.
Хушвактов У. Н., Сборник лабораторных работ по общей физике (Механике) //
Методическое пособие. T:. -2024 «Zuxra baraka biznes». -c. 128.
