“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
623
NANODORI VOSITALARINING TIBBIY KIMYOSI VA ORGANIZMDAGI
TAQSIMLANISHI
Babamuratov Bekzod Ergashevich
Termiz iqtisodiyot va Servis unversiteti
Tibbiyot fakulteti dekani
Farxodova Afruza Farxodovna
Annotatsiya
Ushbu maqolada nanodori vositalarining kimyoviy tarkibi, tayyorlanish usullari hamda
ularning inson organizmidagi farmakokinetik taqsimlanishi haqida ilmiy yondashuvda tahlil berilgan.
Nanotibbiyotdagi ushbu vositalarning afzalliklari, samaradorligi, nojo‘ya ta’sirlari va kelajakdagi
istiqbollari yoritilgan. Maqola zamonaviy nanodori tizimlarining organizmda so‘rilishi,
taqsimlanishi, biotransformatsiyasi va chiqarilishi jarayonlarini tibbiy-kimyoviy nuqtai nazardan
ko‘rib chiqadi.
Kalit so‘zlar:
Nanodori, nanotibbiyot, farmakokinetika, biotransformatsiya, tibbiy kimyo,
dori yetkazish tizimi, nanozarrachalar.
Muammoning dolzarbligi
Zamonaviy tibbiyotda dorilarni aniq va samarali yetkazib berish muhim masalalardan biridir.
An’anaviy dori vositalari ko‘p hollarda butun organizmga ta’sir qilib, kerakli to‘qima yoki a'zoga
to‘liq yetib bormaydi. Shu bois nanodori vositalariga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Bu vositalar
dori moddasini zarur joyga aniq yetkazib, yon ta’sirlarni kamaytiradi. Tibbiy kimyo va
nanotexnologiyaning integratsiyasi bu borada yangi ufqlarni ochmoqda. Shu sababli, ushbu
mavzuning ilmiy jihatdan chuqur o‘rganilishi dolzarb hisoblanadi.
Kirish qismi
So‘nggi yillarda nanotexnologiyalar tibbiyot sohasida keng qo‘llanila boshladi. Nanodori
vositalari, ya'ni nanozarrachalar asosidagi dorilar, organizmda yuqori darajadagi biologik moslik,
aniq maqsadga yo‘naltirilganlik va kamroq toksiklik bilan ajralib turadi. Ular orqali dori moddalari
kerakli to‘qimalarga yetkaziladi, bu esa davolash samaradorligini oshiradi. Mazkur maqolada
nanodori vositalarining tibbiy kimyoviy asoslari va organizmdagi farmakokinetik xususiyatlari
chuqur o‘rganiladi.
Asosiy qism
1. Nanodori vositalarining kimyoviy asoslari
Nanodori vositalari kimyoviy jihatdan murakkab va ko‘p komponentli tizimlar bo‘lib, ular
faol modda, tashuvchi matritsa (asos), stabilizatorlar va nishonlovchi ligandlardan iborat bo‘ladi.
Ularning asosiy maqsadi – dori moddasini organizmda kerakli joyga, kerakli vaqtda yetkazish va
asta-sekin chiqarilishini ta’minlashdir.
Faol modda (API – Active Pharmaceutical Ingredient): Bu – asosiy terapevtik effektga ega
molekula bo‘lib, u kasallikning patofiziologiyasiga ta’sir etadi. Nanoo‘lchamli shaklda bu moddalar
ko‘proq yuzasiga ega bo‘lib, biologik faolligi ortadi.
Tashuvchi tizimlar: Dori molekulasi odatda nanozarrachalar, liposomalar, dendrimerlar,
karbon nanotubalar, polimer matritsalar kabi tashuvchilar ichida joylashtiriladi. Ular dorining
organizmda barqarorligini saqlaydi, chiqarilish tezligini boshqaradi va maqsadli hujayralarga
yetkazadi.
Stabilizatorlar va himoya qobig‘i: Nanozarrachalarning aglomeratsiyasini oldini oluvchi
moddalar (masalan, PEG – polietilenglikol) orqali preparat qon zardobida uzoqroq yashashi mumkin
bo‘ladi. Bu esa ularning biologik kirishuvchanligini oshiradi.
Nishonlovchi
ligandlar:
Antikorlar,
peptidlar
yoki
glyukanlar
kabi
ligandlar
nanozarrachalarning ma’lum reseptorlarga ega bo‘lgan hujayralarga (masalan, o‘sma hujayralariga)
nishonli yetib borishini ta’minlaydi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
624
2. Nanodori vositalarining farmakokinetikasi va farmakodinamikasi
Nanodori vositalarining inson organizmidagi harakati klassik farmakokinetik to‘rt bosqich
orqali aniqlanadi: absorbsiyalash (so‘rilish), distribyutsiya (taqsimlanish), metabolizm
(biotransformatsiya), va ekskresiya (chiqarilish).
2.1. So‘rilish (Absorbsiyasi):
Nanodori vositalari turli yo‘llar bilan organizmga kiritilishi mumkin: og‘iz orqali, vena ichiga,
muskul ichiga, teri orqali yoki nafas yo‘llari orqali. Eng samarali va tezkor yo‘l bu – vena ichiga
yuborish, chunki bu holda nanozarrachalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri qon aylanish tizimiga tushadi.
Nanozarrachalarning so‘rilish darajasi ularning:
O‘lchami (odatda 10–100 nm oralig‘ida bo‘ladi),
Zaryadi (neytral yoki ozgina manfiy zaryad optimal hisoblanadi),
Yuzasi (gidrofilik yoki gidrofobik tabiati),
Kimyoviy qoplamasiga bog‘liq bo‘ladi.
2.2. Taqsimlanish (Distribyutsiya)
Nanozarrachalar qon oqimi orqali butun tana bo‘ylab tarqaladi. Ular ko‘pincha o‘ziga xos
mexanizmlar orqali o‘sma to‘qimalarida yoki yallig‘langan joylarda to‘planadi. Bu hodisa EPR-
effekt (Enhanced Permeability and Retention) deb ataladi.
Distribyutsiyada muhim jihatlar:
Qon-miya to‘sig‘ini bosib o‘tish qobiliyati (noyob nanodori vositalari orqali miya
kasalliklarini davolash mumkin),
Fagotsitik tizim bilan o‘zaro ta’sir (ba’zan immun tizimi nanozarrachalarni begona modda deb
qabul qilib, ularni tezda yo‘q qiladi),
Organlar va to‘qimalarga selektiv bog‘lanish.
2.3. Biotransformatsiya (Metabolizm):
Ko‘pgina nanodori vositalari jigarda mikrosomal fermentlar ta’sirida parchalanadi. Ammo
nanozarrachalarning tarkibi bu jarayonga ta’sir qiladi:
Polimer asosidagi kapsulalar sekin va barqaror metabolizmga ega bo‘lishi mumkin;
Metall nanozarrachalar (masalan, oltin) odatda organizmda parchalanmaydi, bu esa uzoq
muddatli ta’sirni bildiradi;
Lipofilik nanosistemalar jigarda tezroq metabolizatsiyalanadi.
Shuningdek, nanozarrachalar faol moddani ichkaridan asta-sekin chiqarib, dorining doimiy
darajada saqlanishini ta’minlaydi.
2.4. Chiqarilish (Ekskresiya):
Nanodori vositalari odatda buyrak (siydik orqali) yoki o‘t yo‘llari (ichak orqali) orqali
chiqariladi. Polimer va liposoma asosidagi vositalar asta-sekin chiqariladi, bu esa dorining
organizmda uzoqroq qolishini ta’minlaydi.
Ayrim hollarda nanozarrachalar limfa tizimi orqali ham chiqarilishi mumkin. Bu
organizmdagi to‘planib qolgan nanozarrachalarning uzoq muddatli ta’siri va xavfsizligi haqida
chuqur tadqiqotlar talab etadi. 3. Nanodori vositalarining klinik qo‘llanilishi va istiqbollari
Nanodori vositalari quyidagi kasalliklarda qo‘llaniladi:
Saraton kasalliklari: o‘sma hujayralariga selektiv ta’sir ko‘rsatish orqali normal hujayralarga
zarar yetkazmasdan davo qilish imkoniyati.
Yallig‘lanishli kasalliklar: artrit, Crohn kasalligi va boshqa autoimmun holatlarda
yallig‘langan to‘qimalarda to‘planish xususiyati.
Asab tizimi kasalliklari: nanozarrachalar orqali qon-miya to‘sig‘ini bosib o‘tish mumkinligi
sababli Parkinson va Altsgeymer kabi kasalliklarda istiqbolli davo usuli sifatida ko‘rilmoqda.
Gen terapiyasi va vaksinalar: mRNK asosidagi vaksinalar (masalan, COVID-19
Pfizer/BioNTech) nanodori texnologiyasiga asoslanadi.
4. Kamchiliklar va xavfsizlik muammolari
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
625
Garchi nanodori vositalari ko‘plab afzalliklarga ega bo‘lsa-da, ular bilan bog‘liq muammolar
mavjud:
Toksikligi va nojo‘ya ta’sirlari: ba’zi nanozarrachalar hujayra darajasida stress, DNKga zarar
yoki yallig‘lanishga olib kelishi mumkin;
Biologik parchalanuvchanlik: barcha nanomateriallar organizmda to‘liq parchalanmaydi, bu
esa uzoq muddatda salbiy ta’sirga olib kelishi mumkin;
Ishlab chiqarish murakkabligi va narxi: yuqori texnologiyali ishlab chiqarish talab etiladi.
Xulosa
Nanodori vositalari zamonaviy tibbiyot va farmatsevtikaning eng istiqbolli yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi. Ularning asosiy afzalligi – dorilarni organizmda aniq nishonga yo‘naltirish orqali
samaradorlikni oshirish va yon ta’sirlarni kamaytirishdir. Tibbiy kimyo va nanotexnologiyaning
integratsiyasi dorilarni nanoo‘lchamda ishlab chiqishga imkon berib, ularning biokiruvchanligini
oshiradi, parchalanishini nazorat qiladi va farmakokinetik profilini yaxshilaydi.
Nanodori tizimlarining farmakokinetikasi – ularning qanday so‘rilishi, organizmda qanday
taqsimlanishi, qanday metabolizmga uchrashi va qanday yo‘llar bilan chiqarilishini aniqlash – dori
samaradorligi va xavfsizligini baholashda muhim omillardir. Bu jihatlar ayniqsa saraton, autoimmun
va asab tizimi kasalliklarini davolashda juda katta ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, nanodori vositalarining ba’zi xavflari ham mavjud: uzoq muddatli toksikligi,
ekologik xavfi, ishlab chiqarishning murakkabligi kabi muammolar hali to‘liq yechim topmagan. Shu
sababli, bunday dorilarni klinik amaliyotga keng joriy qilishdan oldin chuqur ilmiy tadqiqotlar,
toksikologik baholash va xavfsizlik sinovlari o‘tkazilishi zarur.
Yakuniy xulosa qilib aytganda, nanodori vositalari kelajakda an’anaviy dorilarning o‘rnini
bosishga qodir. Ular yordamida davo usullari yanada individuallashtirilgan, samarali va xavfsiz
bo‘ladi. Ammo bu yo‘nalishda fundamental tadqiqotlar, normativ hujjatlarning ishlab chiqilishi va
xalqaro hamkorlik muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Allen, T. M., & Cullis, P. R. (2013). Liposomal drug delivery systems: From concept to
clinical applications. Advanced Drug Delivery Reviews, 65(1), 36–48.
– Liposomal tizimlar asosidagi nanodori vositalarining ishlab chiqilishi va klinik tadbiqi
haqida mukammal tahlil.
2. Sahoo, S. K., Parveen, S., & Panda, J. J. (2007). The present and future of nanotechnology
in human health care. Nanomedicine: Nanotechnology, Biology and Medicine, 3(1), 20–31.
– Nanotibbiyotning umumiy yo‘nalishlari va sog‘liqni saqlashdagi afzalliklari haqida.
3. Peer, D., Karp, J. M., Hong, S., Farokhzad, O. C., Margalit, R., & Langer, R. (2007).
Nanocarriers as an emerging platform for cancer therapy. Nature Nanotechnology, 2(12), 751–760.
– Saraton davosida nanonositel tizimlarining o‘rni.
4. Park, K. (2013). Controlled drug delivery systems: Past forward and future back. Journal
of Controlled Release, 190, 3–8.
– Dorilarni boshqariladigan yetkazib berish texnologiyalarining evolyutsiyasi.
5. Torchilin, V. P. (2014). Multifunctional and stimuli-sensitive pharmaceutical nanocarriers.
European Journal of Pharmaceutics and Biopharmaceutics, 88(2), 453–462.
– Ko‘p funksiyali va reaksiya sezgir nanozarrachalarning farmatsevtik imkoniyatlari.
6. Gupta, U., & Gupta, R. (2005). Nanomedicine: A revolution in drug delivery and
therapeutics. Indian Journal of Pharmaceutical Sciences, 67(3), 265–273.
– Nanodavolashning asosiy prinsiplari va klinik muammolari.
7. Wang, A. Z., Langer, R., & Farokhzad, O. C. (2012). Nanoparticle delivery of cancer drugs.
Annual Review of Medicine, 63, 185–198.
– Saraton dori vositalarining nanozarracha asosida yetkazilishi va klinik tadqiqotlar.
8. Duncan, R. (2006). Polymer–drug conjugates: Towards a novel approach for drug delivery.
Nature Reviews Drug Discovery, 5(4), 276–289.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
626
– Polimerga asoslangan nanodori tizimlari va ularning afzalliklari.
9. Yoo, J. W., Irvine, D. J., Discher, D. E., & Mitragotri, S. (2011). Bio-inspired,
bioengineered and biomimetic drug delivery carriers. Nature Reviews Drug Discovery, 10(7), 521–
535.
– Biomimetik va biologik ilhomlantirilgan nanonositelar haqida.
10. Barenholz, Y. (2012). Doxil®—the first FDA-approved nano-drug: Lessons learned.
Journal of Controlled Release, 160(2), 117–134.
– Doxil misolida nanodori vositalarining klinik tasdiqlanishi va tajribalari.
