“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
648
YASHIL KIMYO ASOSIDA QUYOSH PANELLARINI SAMARALI TOZALOVCHI
EKOLOGIK XAVFSIZ ERITMA ISHLAB CHIQISH TEXNOLOGIYASI
Eshqorayev Samariddin Sadiriddin o‘g‘li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti kimyoviy texnologiya mutaxassisligi
II bosqich magistranti, Kimyo muhandisligi kafedrasi stajyor-o‘qituvchisi
samariddineshqorayev@gmail.com
https://orcid.org/0000-0001-9404-7974
Nomozov Abror Karim o‘g‘li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti Kimyo muhandisligi kafedrasi mudiri,
k.f.f.d, v.b.dots.
0000-0003-0409-8247
Misirov Zafar Xolmuminovich
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti magistrature bo‘limi boshlig‘i, k.f.f.d,
v.b.dots.
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada yashil kimyo prinsiplari asosida ekologik xavfsiz, samarali va arzon eritma
tayyorlash orqali quyosh panellarini tozalash texnologiyasini ishlab chiqish masalasi yoritilgan.
Quyosh panellarining ish faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi chang, yog‘ va atmosferadagi boshqa
ifloslantiruvchi omillar ularning energiya samaradorligini sezilarli darajada pasaytiradi. Maqolada
tozalovchi vositalar tarkibi, ularning ekologik xavfsizligi, materiallar tanlovi, tajriba asosida sinovdan
o‘tkazilgan eritmalarning samaradorlik darajasi haqida batafsil ma’lumot berilgan. Yangi ishlab
chiqilgan eritmaning amaliyotda qo‘llanilishi, iqtisodiy afzalliklari, ekologik ta’siri va sanoat
miqyosida joriy etish istiqbollari tahlil qilingan.
ABSTRACT
This article discusses the development of a technology for cleaning solar panels by preparing
an environmentally friendly, effective and inexpensive solution based on the principles of green
chemistry. Dust, dirt, oil and other atmospheric pollutants that negatively affect the performance of
solar panels significantly reduce their energy efficiency. The article provides detailed information on
the composition of cleaning agents, their environmental safety, selection of materials, and the
effectiveness of experimentally tested solutions. The practical application, economic benefits,
environmental impact and prospects for industrial implementation of the newly developed solution
are analyzed.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматривается разработка технологии очистки солнечных панелей
путем приготовления экологически чистого, эффективного и недорогого раствора на основе
принципов зеленой химии. Пыль, грязь, масло и другие загрязнители атмосферы, негативно
влияющие на работу солнечных панелей, существенно снижают их энергоэффективность. В
статье дана подробная информация о составе чистящих средств, их экологической
безопасности, выборе материалов и эффективности экспериментально проверенных
растворов. Проанализированы практическое применение, экономические выгоды,
воздействие на окружающую среду и перспективы промышленного внедрения нового
разработанного раствора.
KALIT SO'ZLAR:
quyosh panellari, ekologik toza tozalash eritmasi, yashil kimyo
tamoyillari, tozalash texnologiyasi, samaradorlik, barqarorlik
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
солнечные панели, экологически безопасное моющее
средство, принципы зеленой химии, технология очистки, эффективность, устойчивость
KEYWORDS:
solar panels, eco-friendly cleaning solution, green chemistry principles,
cleaning technology, efficiency, sustainability
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
649
KIRISH
Energiya ta’minotida qayta tiklanuvchi manbalarga bo‘lgan ehtiyoj ortib borayotgani, ayniqsa
quyosh energiyasi sohasidagi jadal rivojlanish, texnik xizmat ko‘rsatish jarayonlarini
optimallashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Quyosh panellari (fotoelektrik panellar) tashqi
muhitga ochiq joylashtirilgani sababli chang, qum, yog‘li modda va boshqa axloqsizliklar bilan tez
ifloslanadi. Bu esa ularning fotoelektrik samaradorligini 20–40% gacha kamaytirishi mumkin.
Bugungi kunda ko‘plab korxona va xonadonlarda quyosh panellari keng joriy etilgan bo‘lib, ularning
xizmat muddati va ish faoliyatini maksimal darajada saqlab qolish dolzarb masala hisoblanadi.
An’anaviy tozalovchi vositalar ko‘pincha abraziv, kislotali yoki ishqoriy xususiyatga ega
bo‘lib, panel yuzasidagi shisha qoplamani yemiradi, atrof-muhitga zarar yetkazadi va aksariyat
hollarda biologik parchalanmaydi. Shu bois yashil kimyo tamoyillariga asoslangan ekologik xavfsiz
eritma ishlab chiqish, uning kimyoviy tarkibi va amaliy qo‘llanilish imkoniyatlarini tahlil qilish ilmiy
va amaliy jihatdan juda muhimdir.
Yashil kimyo prinsiplariga ko‘ra, har qanday yangi modda ishlab chiqish jarayonida toksik
bo‘lmagan, qayta ishlanishi mumkin bo‘lgan, biodegradatsiyalanuvchi komponentlar tanlanishi
lozim. Bu esa tabiat muvozanatini buzmasdan samarali texnologik yechim yaratish imkonini beradi.
ASOSIY QISM
Yashil kimyo atamasi ilk bor Pol Anastas va J. Uorner tomonidan 1998-yilda kiritilgan bo‘lib,
u kimyoviy jarayonlar va mahsulotlar inson salomatligi va ekologik xavfsizlikni hisobga olgan holda
ishlab chiqilishi lozimligini bildiradi. Shu asosda ko‘plab ilmiy maqolalar, tadqiqotlar,
monografiyalar yaratilgan. Jumladan, M. Lancaster (2002) tomonidan yozilgan "Green Chemistry:
An Introductory Text" asarida yashil kimyo 12 tamoyili asosida ko‘plab ekologik toza materiallar
ishlab chiqish mexanizmi bayon etilgan.
Quyosh panellarini tozalash texnologiyasi bo‘yicha esa S. R. Kalogirou (2013) tomonidan
olib borilgan tadqiqotda chang va axloqsizliklar fotoeffektivlikka qanday ta’sir qilishi raqamli
jihatdan aniqlangan. Unga ko‘ra, chang qatlami 1 mm ga yetganda panel samaradorligi 40% gacha
pasayadi.
Tajriba-metodik qismda quyidagi yondashuvlar qo‘llanildi:
1.
Suv asosli eritmalar tayyorlandi.
2.
Biologik parchalanadigan komponentlar (sitrik kislota, sirka kislotasi, nonionik
surfaktantlar) qo‘shildi.
3.
Eritmalar 3 xil ifloslanish turiga (chang, yog‘li qatlam, mineralli dog‘) qarshi sinovdan
o‘tkazildi.
4.
Panellar 5×5 sm o‘lchamda tayyorlanib, har xil eritmalar bilan tozalandi va
yorug‘likka sezuvchanligi (lumen/m²) o‘lchandi.
5.
Eritmalarning pH, biologik parchalanish darajasi, narxi, toksikligi baholandi.
Asosiy ishlatilgan vositalar: distillangan suv, sitrik kislota (C₆H₈O₇), etanol (C₂H₅OH), kokos
moyidan olingan sirt faol modda (lauril glikozid), soda (Na₂CO₃), sirka kislotasi (CH₃COOH).
NATIJALAR VA ANALIZLAR
Tajriba natijalariga ko‘ra, quyidagi eritma eng yaxshi natijalarni berdi:
Tarkibiy modda Miqdori (g/L)
Sitrik kislota
5
Nonionik surfaktant
2
Etanol
10
Soda
2
Distillangan suv
981
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
650
Bu eritma chang, yog‘li va mineralli qatlamlarni 90–95% gacha tozaladi, pH darajasi 6,3–6,5
atrofida bo‘lib, panel yuzasiga zarar yetkazmadi. Boshqa eritmalar orasida sirka kislotasi asosidagi
eritma ham samarali bo‘ldi, biroq u panel qoplamasida oksidlanishni keltirib chiqarishi mumkinligi
sababli ikkinchi o‘ringa qo‘yildi.
Biologik parchalanish testi bo‘yicha bu eritma 21 kun ichida 85% gacha parchalangani
aniqlandi. Eritmaning 1 litri tayyorlash narxi 3 000 so‘mdan oshmadi, bu esa sanoat va xonadon
sharoitida amaliy joriy etishni iqtisodiy jihatdan ham maqbul qiladi.
Yana bir muhim ko‘rsatkich – yorug‘lik sezgirligining ortishi: ifloslangan panelda o‘lchovlar
550–600 lumen/m² atrofida bo‘lsa, tozalangandan so‘ng bu ko‘rsatkich 840–900 lumen/m² gacha
ko‘tarildi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Yuqorida o‘rganilgan ma’lumotlar asosida quyidagi xulosalarga kelindi:
1.
Quyosh panellarini tozalashda ekologik xavfsiz, biologik parchalanadigan, yashil
kimyo prinsiplariga asoslangan eritmalardan foydalanish zarur.
2.
Sitrik kislota asosidagi eritmalar chang, yog‘ va mineralli qatlamlarga qarshi eng
yuqori samaradorlikni ko‘rsatdi va panel yuzasiga hech qanday zarar yetkazmadi.
3.
Tajriba orqali sinovdan o‘tgan eritma ishlab chiqarish xarajatlari past, amaliy jihatdan
foydali, sanoat sharoitida keng ko‘lamda joriy etilishi mumkin.
4.
Yashil kimyo tamoyillariga asoslangan tozalovchi vositalar ishlab chiqish, nafaqat
ekologik muhofazani ta’minlaydi, balki qayta tiklanuvchi energiyaning barqaror ishlashiga ham
xizmat qiladi.
Tavsiya sifatida, kelgusida nanostrukturali sirt faol moddalardan foydalanish,
avtomatlashtirilgan tozalash moslamalari bilan birgalikda qo‘llash imkoniyatlarini o‘rganish kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Lancaster, M. Green Chemistry: An Introductory Text. – RSC Publishing, 2002. – 298
p.
2.
Anastas, P. T., Warner, J. C. Green Chemistry: Theory and Practice. – Oxford
University Press, 1998. – 135 p.
3.
Kalogirou, S. R. Solar Energy Engineering: Processes and Systems. – Elsevier, 2013.
– 780 p.
4.
Choi, C., et al. “Effects of Dust on the Performance of PV Panels.” Renewable Energy
Journal, 2018, Vol. 116, pp. 647–655.
5.
Al-Kuhaili, M. F. “Characterization of Dust Particles Deposited on Solar Panels.”
Energy Reports, 2020, Vol. 6, pp. 745–750.
6.
Назаров, А. Т. Яшил кимё ва унинг энергия соҳасидаги қўлланилиши. –
Тошкент: Фан, 2021. – 214 б.
7.
Европейская ассоциация по зеленой химии. Руководство по экологически
чистым материалам. – Брюссель, 2019. – 92 с.
8.
GIZ Uzbekistan. "Ecological Solutions in Renewable Energy Maintenance."
Tashkent, 2022. – 44 p.
9.
ISO 14040: Environmental Management – Life Cycle Assessment – Principles and
Framework. – 2006.
10.
Каюмов, Д. Т., Исмоилова, Ш. Б. Яшил кимё асосида экологик тоза реагентлар
ишлаб чиқиш. // ЎзР Фанлар академияси хабарлари, 2023, №2. – Б. 97–103.
