“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
651
P-FENILENDIAMIN VA KROTON ALDEGIDI ASOSIDA IKPK-1 MARKALI
KORROZIYA INGIBITORINI SINTEZ QILISH.
Yuldashova Sarvinoz G‘ayrat qizi
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti doktaranti
Xoliyorova O‘g‘iloy Jumanazar qizi
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti doktaranti
Misirov Zafar Xolmuminovich
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti magistrature bo‘limi boshlig‘i, k.f.f.d,
v.b.dots.
Eshqorayev Samariddin Sadiriddin o‘g‘li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti kimyoviy texnologiya mutaxassisligi
II bosqich magistranti, Kimyo muhandisligi kafedrasi stajyor-o‘qituvchisi
samariddineshqorayev@gmail.com
https://orcid.org/0000-0001-9404-7974
Annotatsiya
Ushbu ilmiy ishda p-fenilendiamin va kroton aldegidning kondensatsiya reaksiyasi asosida
yangi IKPK-1 markali korroziya ingibitori sintez qilindi. Olingan birikma tarkibi va tuzilishi
fizik-kimyoviy hamda instrumental usullar yordamida aniqlandi. Sintez qilingan IKPK -1
ingibitorining sovitish tizimlaridagi karbonatli suv muhitida po‘latga nisbatan korroziyaga
qarshi samaradorligi tadqiq qilindi. Tajriba natijalari IKPK-1 ingibitori metall sirtida himoya
qatlami hosil qilib, uni agressiv muhitdan samarali himoya qilishini ko‘rsatdi. Ushbu ishlanma
mahalliy xomashyo asosida ekologik xavfsiz va samarali korroziya himoy a vositasini yaratish
imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
IQ-spektri, Bekman termometri, IKPK-1 markali oligomer korroziya
ingibitori.
Ushbu reaksiyaning eng muhim parametrlaridan biri bu harorat bo‘lib, bunda harorat 5 va
10
0
C harorat oralig‘ida olib boriladi. Dastlab kroton aldegidi bir necha daqiqa sovutilib turiladi
va so‘ngra sekin astalik bilan p-fenilendiamin qo‘shiladi bunda aralashma uncha yuqori bo‘lmagan
tezlikda magnitli meshalka bilan aralashtirib turildi.
Olib borgan izlanishlarimiz shuni ko‘rsatdiki, bu reaksiyada optimal mol nisbat 1:2 bo’lib,
unum bir muncha yuqori va hosil bo‘lgan mahsulot tozaligi 89,45 %gacha bo‘ladi[1; 23-28 b.].
Bu reaksiyaning umumiy kimyoviy tenglamasi quyidagicha bo‘ladi:
Ushbu reaksiyaning unumi asosan boshlang‘ich moddalarning mol nisbati va reaksion
muhitning haroratiga bog‘liq hisoblanadi(2.6-jadval).
1-jadval
IKPK-1 korroziya ingibitorini sintez unumining boshlang‘ich moddalarning mol
nisbati va haroratga bog‘liqligi
Krotonaldegid+
p-fenilendiamin
nisbati
Harorat
0
C
Unum
%
Harorat
0
C
Unum %
1:1
5÷10
65.67
15≤t
45.35
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
652
1:2
92.45
82.36
2:1
78.15
61.26
1:3
55.62
32.56
3:1
69.43
42.25
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, harorat 0÷10
0
C oralig‘ida va dastlabki moddalarning mol
nisbati 1:2 bo‘lganda eng yuqori unumni tashkil etgan. Haroratning 10
0
C ga ortishi bilan mahsulot
unumi ham sezilarli darajada pasaygan. Xulosa qilib shuni aytish mumkunki, bu yerda haroratdan
keyingi muhim faktorlardan biri bu albatta dastlabki moddalarning mol nisbatidir.
Kroton aldegidi va p-fenilendiamin asosida olingan IKPK-1 markali
korroziya
ingibitorining IQ-spektroskopik tahlili
1-rasm.
P-fenilendiaminning IQ spektri
IQ-spektr tahlilida 3197, 3304, 3371, 3385, 3410 sm
-1
sohalarda ikkita amin guruhining N-
H bog‘lari simmetrik va assimetrik valent tebranishlari kuzatiladi. 794 sm
-1
sohada esa amin
guruhining deformatsion tebranishlari kuzatiladi. Bundan tashqari 1627 sm
-1
sohada C-N-H
bog‘ining deformatsion tebranishi hamda aromatik halqadagi C-H bog‘larining valent
tebranishlarini 3008 sm
-1
soha oralig‘ida kuzatishimiz mumkin. C-H bog‘larning halqa tekisligi
bo‘yicha deformatsion tebranishlari 1128, 1064 sm
-1
sohada, tekislikdan tashqari tebranishlari
694sm
-1
sohada kuzatiladi. Aromatik halqadagi C-C bog‘larining 1456, 1510 sm
-1
sohalarda valent
tebranishlarini, para holatdagi taqsimlanish evaziga 1667-2000 sm
-1
sohada tegishli ikkita
cho‘qqiga va 821 sm
-1
sohadagi halqaning deformatsion tebranishlari kuzatiladi. Valent
tebranishlari 1340s m
-1
sohada, deformatsion tebranishlari 1259sm
-1
sohalarda kuzatiladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
653
2-rasm.
IKPK-1 markali
korroziya ingibitorining IQ-spektri
IKPK-1 markali korroziya ingibitorining
IQ-spektri tahlilida 3369,64 sm
-1
sohalarda O-H
guruhining valent tebranishi, 2970,38-2870,08 sm
-1
sohalarda CH
2
ning valent tebranish, 1645,28-
1608,63 sm
-1
sohalarda C-C bog‘ining valent tebranish, 1247,94-1143,79 sm
-1
assimetrik tebranish
sohalarini C-N, 1608,3 sm
-1
N-H deformatsion tebranishni ko‘rsatdi. Aromatik halqadagi C-H
bog‘larining valent tebranishlarini 3008 sm
-1
soha oralig‘ida kuzatishimiz mumkin. C-H
bog‘larning halqa tekisligi bo‘yicha deformatsion tebranishlari 1128 sm
-1
va 1064sm
-1
sohada,
tekislikdan tashqari tebranishlari 694 sm
-1
sohada kuzatiladi. Olingan mahsulotning
tarkibi va
tuzilishi IQ-spektrometr (IK-Fure, SHIMADZU, Yaponiya) texnologiyasi yordamida 4000 sm
-1
teskari sohagacha bo‘lgan oraliqda o‘rganildi. Aromatik halqadagi C-C bog‘larining 1456 sm
-1
va
1510 sm
-1
sohalarda valent tebranishlarini, para holatdagi taqsimlanish evaziga 1667-2000 sm
-1
sohada tegishli 2 ta cho‘qqiga va 821 sm
-1
sohadagi halqaning deformatsion tebranishlari
kuzatiladi. Valent tebranishlari 1340 sm
-1
sohada, deformatsion tebranishlari 1259 sm
-1
sohalarda
kuzatiladi. 2358-2341 sm
-1
sohalar oralig‘ida qandaydir uchbog‘ tebranishi kuzatilgan. Bu esa
sintez qilingan modda tarkibida qo‘shimchalar hosil bo‘lishi yoki boshlang‘ich modda tarkibidan
qoldig‘i qolib ketishi bo‘lsa kerak deb tahmin qilindi[2; 231-233 b].
Sintez qilingan IKPK-1 markali oligomer korroziya ingibitorining molekulyar
massasini aniqlash.
Bekman termometri
yordamida krioskopik o‘lchashlarni boshqa termometrlardan farqli
o‘laroq, kichik harorat farqlarini o‘lchash uchun ishlatiladigan simobli termometridir. Ushbu
qurilma, nemis kimyogari Ernst Bekman tomonidan 1905 yilda eritmalarning kolligativ
xususiyatlarini o‘rganish uchun yaratilgan.
Termometrning uzunligi 40 dan 50 sm gacha, butun
harorat shkalasining uzunligi 3-5 ° C gacha, bo‘linish qiymati 0,01 °C ni tashkil qiladi, bu esa
o‘lchovlarni 0,005 °C aniqlik bilan amalga oshirish imkonini beradi.
Bekman termometrini ishga tayyorlash: Krioskopik o‘lchovlar o‘tkazganda erituvchi va
eritmaning haqiqiy haroratini emas, balki ularning muzlash haroratlaridagi farqni topish kerak.
Bekman termometri shkalasi 5
o
ga bo‘lingan bo‘lib, har bir chizilgan qiymati 0,01
o
C ga teng.
Lupadan foydalanib haroratni 0,002
0
C aniqlik bilan o‘lchash mumkin. Bu termometr oddiy
termometrdan farq qiladi (rasm-2.6.), shuning uchun uni ishga tayyorlash kerak. Termometrni
ishga tayyorlash erituvchini muzlash haroratida simob meniski shkalasi yuqori qismida turishidan
iborat. Buning uchun termometrni to‘nkarib, past qismidagi simob
yuqori qismidagi bilan
tutashtiriladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
654
3-Rasm.
Krioskopik o‘lchovlarni olib borish uchun ishlatiladigan asbobning tuzilishi.
1-probirka, 2-tiqin, 3-Bekman termometri, 4-erigan modda namunasi, 5-sovutuvchi aralashma, 6-
muz, 7-distillangan suv, 8-krioskop, 9-aralashtirgich, 10-oddiy termometr
4-Rasm.
Bekman termometri.
Asbobning asosiy qismi – kichik probirkadan iborat. Uning yuqori qismidagi probirka
orqali probirka va aralashtirgich o‘rnatilgan. Probirka yana kattaroq probirkaga qo‘yiladi va
ikkinchi ikki probirka orasidagi havo sovish jarayonini sekinlashtiradi. Bu ikki probirkadan iborat
qurilma stakan ichidagi sovitadigan aralashmaga (suv, muz va natriy xlorid aralashmasi) botiriladi.
Aralashmani ma’lum vaqt o‘tkandan keyin aralashtirib turish kerak.
2-jadval.
Sintez qilingan IKPK-1 markali oligomer korroziya ingibitorining molekulyar
massasi
№
Oligomer
Molekulyar massasi
Brutto formula(elementar
tarkibi)
1
IKPK-1
3720
C
14
H
20
N
2
O
2
Krioskopik usulda noma’lum moddaning molekulyar massasini aniqlash
𝑀𝑟 = 𝐾
1000∙𝑔
2
𝑔
1
∙∆𝑡
𝑘𝑝
(2.1)
Bu yerda: Mr-erigan moddaning molekulyar massasi K – suvning krioskopik konstantasi
(K = 1,86); g
1
– erituvchi massasi; g
2
– erigan modda massasi.
Yuqoridagi keltirilgan usul yordamida oligan organik oligomer korroziya ingibitorining
molekulyar massasini aniqlash mumkin.
Xulosa.
Ushbu tadqiqot ishining ikkinchi bobida
Salsola oppositifolia
o‘simligidan yashil
korroziya ingibitorini olish uchun ekstraksiyalashning nazariy va amaliy bilimlarga asoslanib
o‘simlik ekstrakti olindi va ekstrak tarkibidagi ingibirlovchi funksional guruhlar o‘rganildi.
IKPK-1 va IKMM-1 markali korroziya ingibitorlarini sintez qilishning fizik-kimyoviy
xossalari o‘rganildi va olingan birikmalarning tuzilishini IQ-spektrlari yordamida tahlil qilindi.
IKPK-1 korroziya ingibitorini olishda birlamchi xomashyo sifatida plastik chiqindilar (tarkibi
polietilentereftalatni ishqoriy muhitda destruksiya qilib olingan tereftal kislota olingan va undan
Gofman reaksiyasi bo‘yicha p-fenilendiamin olingan)dan olingan p-fenilendiamindan
foydalanilgan.
Shuningdek, sintez qilingan korroziya birikmalarning ingibitorlik xossalarini aniqlash
uchun foydalanilgan, qutblanish egrilari va gravimetrik usullarning mohiyati usullari haqida
ma’lumotlar keltirilgan. Jarayonning kinetikasi va adsorbsiya termodinamikasini tadbiq qilish
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
655
nazariyalari bo‘yicha tushunchalar keltirilgan. Po‘lat sirtini morfologiyasini o‘rganishga
mo‘ljallangan SEM va AKM mikroskopiya usullari haqida ma’lumotlar keltirib o‘tilgan
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Pedeferri M. Corrosion Science and Engineering. Milan, Italy: Springer, 2018. 9 p.
2.
Raja P.B. et al. Indole alkaloids of Alstonia angustifolia var. latifolia as green
inhibitor for mild steel corrosion in 1 M HCl media // J. Mater. Eng. Perform. Springer, 2013. Vol.
22, № 4. P. 1072–1078.
3.
Rani B.E.A., Basu B.B.J. Green inhibitors for corrosion protection of metals and
alloys: An overview // Int. J. Corros. 2012. Vol. 2012.
4.
Pritzl M.D., Tabatabai H., Ghorbanpoor A. Laboratory Evaluation of Select
Methods of Corrosion Prevention in Reinforced Concrete Bridges // Int. J. Concr. Struct. Mater.
Korea Concrete Institute, 2014. Vol. 8, № 3. P. 201–212.
5.
Fu J-J , Li S-N , Wang Y , Liu X-D L.L.-D. Computational and electrochemical
studies on the inhibition of corrosion of mild steel by lcysteine and its deriva tives. // J Mater Sci.
2011. № 46:3550–9.
6.
Şahin M., Bilgiç S., Yilmaz H. The inhibition effects of some cyclic nitrogen
compounds on the corrosion of the steel in NaCl mediums // Appl. Surf. Sci. 2002. Vol. 195, №
1–4. P. 1–7.
7.
Evaluation of corrosion inhibitors effectiveness in oilfield production operationS
[Electronic
resource].
URL:
http://paper.researchbib.com/view/paper/2324
(accessed:
13.02.2022).
8.
Antonijevic M.M., Petrovic M.B. Copper Corrosion Inhibitors. A review // Int. J.
Electrochem. Sci. 2008. Vol. 3. P. 1–28.
