ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
222
САНОАТ КЛАСТЕРИДА МУВОФИҚЛАШТИРИШ
МЕХАНИЗМЛАРИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ДАРАЖАСИ
Собитова Раъно Солиджоновна
Термиз давлат университети Иқтисодиёт ва туризм факультети Иқтисодиёт
кафедраси ўқитувчиси
АННОТАЦИЯ
Мақолада кооперацияни ривожлантиришда саноат кластерининг аҳамияти
ҳамда саноат кластерида мувофиқлаштириш механизмларининг ривожланиш
даражасини баҳолаш кўрсаткичлари ва мезонлари ҳақида фикр юритилган.
Калит сўзлар:
саноат, кластер, кооперация, маҳаллийлаштириш, эркин
иқтисодий зона, кичик саноат зонаси
ABSTRACT
The article discusses the importance of the industrial cluster in the development
of cooperation, indicators and criteria for assessing the level of development of
coordination mechanisms in the industrial cluster.
Key words
: industry, cluster, cooperation, localization, free economic zone,
small industrial zone
АННОТАЦИЯ
В статье рассматривается значение промышленного кластера в развитии
сотрудничества, а также показатели и критерии оценки уровня развития
координационных механизмов в промышленном кластере.
Ключевые слова:
промышленность, кластер, кооперация, локализация,
свободная экономическая зона, малая промышленная зона.
Саноат кластерлари кооперацияни ривожлантириш учун истиқболли
тузилмалар ҳисобланади.
Географик жиҳатдан маҳаллийлаштирилган ва ўзаро боғланган корхоналар
гуруҳини, ускуналар, бутловчи буюмлар, ихтисослашган хизматлар етказиб
берувчилари, инфратузилма, илмий ва ўқув юртлари, бир-бирини тўлдирувчи ва
алоҳида компаниялар рақобат устунликларини кучайтирадиган бошқа
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
223
ташкилотларни ўзида мужассамлаштирган саноат кластерлари ва умуман,
кластерлар кооперациянинг такомиллашган шакли ҳисобланади. Кластерга
кирадиган корхоналарнинг ўзаро таъсири – бу кооперация ва рақобатнинг
уйғунлигидир. Кластерларнинг ривожланиши энг юқори синергик самарани
беради ва инвестициялар жалб қилиш учун қулай муҳит, янги технологиялар
жорий
қилинишини,
маҳсулот
таннархининг
пасайиши
ва
унинг
рақобатбардошлиги ортишини таъминлайди.
Кенг маънода кластерлар – бу минтақаларни иқтисодий ва саноат жиҳатдан
ривожлантириш воситасидир. Саноат кластерлари кооперация алоқаларини
ҳосил қилиш вазифасини муваффақиятли ҳал қилади ҳамда минтақалар ва бутун
мамлакат ижтимоий-иқтисодий ривожланишига ўзининг муҳим ҳиссасини
қўшади. Ўзбекистонда кластер ислоҳотларини олиб боришни биринчи бўлиб
Президент Ш.Мирзиёев 2017 йилнинг февралида Бухоро вилоятидаги йиғилиш
чоғида фермер хўжаликлари ва тўқимачилик саноати корхоналари ўртасида
бозор муносабатларини шакллантириш тадбирларини босқичма-босқич амалга
оширилиши доирасида таклиф қилган. Ҳозирги вақтда Ўзбекистонда пахта-
тўқимачилик кластерлари каби дон экинлари ва бошқа экинларни ҳамда
чоравачилик ва балиқчилик маҳсулотлари ишлаб чиқариш ва қайта ишлаш
бўйича агросаноат кластерлари ташкил этилмоқда
1
.
Кластерлар каби тармоқлараро кооперациянинг ривожланишига ЭИЗ, КСЗ
ва технопарклар ҳам ёрдам бермоқда. Ўзбекистонда 2023 йил 1 январь ҳолатига
кўра, жами 20 та махсус иқтисодий зона (МИЗ), 317 та кичик саноат зонаси (КСЗ),
21 та технопарк ҳамда 506 та кластерлар мавжуд бўлиб, уларнинг таркибидаги
корхоналар сони махсус иқтисодий зоналарда 679 тани, кичик саноат зоналарида
2796 тани, технопаркларда 1077 тани ва кластерларда 509 тани ташкил этди (1-
жадвал).
1-жадвал
2023 йил 1 январь ҳолатига кўра ҳудудлар кесимида махсус иқтисодий
зоналар, кичик саноат зоналари, технопарк ва кластерлар сони, бирликда
2
1
https://www.podrobno.uz/cat/obchestvo/strategiya-razvitiya-agmk-prodolzhaet-uspeshnuyu-realizatsiyu-
programmy-lokalizatsii-i-importozameshch/
2
Республикаси давлат статистика қўмитасининг “Ўзбекистон Республикасида махсус
иқтисодий зона, кичик саноат зонаси, технопарк ва кластерлар фаолияти (2022 йил январь-декабрь). –Т.:Б.3
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
224
Жами Шу жумладан:
МИЗ КСЗ технопарк кластер
Ўзбекистон Республикаси 864
20
317
21
506
Қорақалпоғистон
Республикаси
88
1
11
1
75
вилоятлар:
Андижон
59
1
19
1
38
Бухоро
65
2
21
2
40
Жиззах
65
2
22
1
40
Қашқадарё
51
-
17
1
33
Навоий
69
1
7
1
60
Наманган
93
2
59
1
31
Самарқанд
68
1
26
1
40
Сурхондарё
72
2
25
1
44
Сирдарё
47
2
11
1
33
Тошкент
43
4
19
1
19
Фарғона
73
1
62
1
9
Хоразм
61
1
10
6
44
Тошкент ш.
10
-
8
2
-
Маҳаллий хом ашёни қайта ишлашни амалга оширадиган ишлаб чиқариш
кластерларининг ривожланиши минтақаларда иқтисодий ўсишни ошириш учун
ресурсларни ҳаракатлантириш йўлларидан бири ҳисобланади. 2022 йил
натижаларига кўра, энг кўп кластерлар Қорақалпоғистон Республикаси (75
бирлик), Навоий (60 бирлик), Сурхондарё (44 бирлик), Хоразм (44 бирлик)
вилоятларида фаолият кўрсатмоқда.
2022 йилда саноат маҳсулоти ишлаб чиқариш ҳажми жами 62716,8
млрд.сўмни (2021 йилда 43099,1 млрд.с.) ташкил қилди, шундан: МИЗ да 27252,1
млрд.сўмни (18704,2 млрд.с.), КСЗ да 6358,3 млрд. сўмни (3964,4 млрд.с.),
технопаркда 427,2 млрд.сўмни (494,5 млрд.с.) ва кластерларда 28679,2
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
225
млрд.сўмни (19936,0 млрд.с.) ташкил қилди. Энг юқори кўрсаткич кластерлар
ҳиссасига тўғри келмоқда
3
.
2022 йил якуни бўйича ЭИЗ ларнинг саноат ишлаб чиқариши умумий
ҳажмидаги улуши ўтган йилга нисбатан 0,8 фоизли пунктга ошиб, 4,9% ни
ташкил этди.
2022 йилда МИЗ, КСЗ, технопарк ва кластерлар таркибига кирувчи
корхоналар томонидан ўз кучи билан бажарилган қурилиш ишлари ҳажми жами
257,2 млрд.сўмни ташкил этди, шундан, МИЗ да 63,3 млрд.сўмни, КСЗ да 138,2
млрд.сўмни, технопаркларда 7,9 млрд.сўмни ташкил қилди. Энг юқори кўрсаткич
КСЗ таркибидаги корхоналар ҳиссасига тўғри келган бўлиб, 138,2 млрд.сўмни
ташкил этган
4
2022 йилда МИЗ, КСЗ, технопарклар ва кластерлар таркибига кирувчи
корхоналар томонидан молиялаштиришнинг барча манбалари ҳисобидан асосий
капиталга инвестициялар ҳажми жами 7621,5 млрд.сўмни ташкил қилди (2021
йилда 4801,6 млрд.с.), шундан: МИЗ да 3735,0 млрд.сўмни (мос равишда, 3319,9
млрд.сўм), КСЗ да 1663,6 млрд.сўмни (219,3 млрд.с.), технопарк 156,4
млрд.сўмни (17,5 млрд.с.) ва кластерларда 2066,5 млрд.сўмни (1245,0 млрд.с.)
ташкил этди
5
.
Фойда солиғини тўлагунга қадар фойда (зарар) (-) миқдори жами 5377,5
млрд.сўмни (2021 йилда 1925,3 млрд.сўмни) ташкил қилди. Шундан: МИЗ да
2081,4 млрд.сўмни (540,3 млрд.сўм), КСЗ да 372,8 млрд.сўмни (258,0 млрд.сўм),
технопаркда 1912,0 млрд.сўмни (12,9 млрд.сўм) ва кластерларда 1011, 3
млрд.сўмни (1114,1 млрд.сўм) ташкил этди (3.2.4-илова).
2023 йил 1 январь ҳолатига кўра, дебитор қарздорлик миқдори жами
16377,9 млрд.сўмни (2021 йилда 9121,2 млрд.с.) ташкил қилди, шундан: МИЗ да
6950,7 млрд.сўмни (мос равишда, 4995,7 млрд.с.), КСЗ да 1212,7 млрд.сўмни
3
Республикаси давлат статистика қўмитасининг “Ўзбекистон Республикасида махсус
иқтисодий зона, кичик саноат зонаси, технопарк ва кластерлар фаолияти (2022 йил январь-декабрь). –Т.:Б.3
4
Республикаси давлат статистика қўмитасининг “Ўзбекистон Республикасида махсус
иқтисодий зона, кичик саноат зонаси, технопарк ва кластерлар фаолияти (2021 йил январь-декабрь). –Т.:Б.5
5
Республикаси давлат статистика қўмитасининг “Ўзбекистон Республикасида махсус
иқтисодий зона, кичик саноат зонаси, технопарк ва кластерлар фаолияти (2022 йил январь-декабрь). –Т.:Б.6
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
226
(696,8 млрд.с.), технопарк 1004,1 млрд.сўмни (65,8 млрд.с.) ва кластерларда
7210,4 млрд.сўмни (3362,8 млрд.с.) ташкил этди 1-расм.
1-расм. МИЗ, КСЗ, технопарк ва кластерлар таркибига кирувчи
корхоналарнинг 2023 йил 1 январь ҳолатига кўра, дебиторлик ва
кредиторлик қарздорлиги, млрд сўмда
6
Кредиторлик қарздорлиги миқдори жами 19474,8 млрд.сўмни (11959,2
млрд.с.) ташкил қилди, шундан: МИЗ да 8060,0 млрд.сўмни (5843,1 млрд.с.), КСЗ
да 1302,4 млрд.сўмни (1126,3 млрд.с.), технопарк 1995,5 млрд.сўмни (102,7
млрд.с.) ва кластерларда 8116,9 млрд.сўмни (4887,2 млрд.с.) ташкил этди.
Республикадан ташқари (экспорт) га юклаб жўнатилган саноат
маҳсулотлари (товарлар ва хизматлар) миқдори жами – 12463,2 млрд.сўмни
ташкил қилди. Шундан: МИЗ да 5290,6 млрд.сўмни, КСЗ да 1273,7 млрд.сўмни,
технопарк 139,6 млрд.сўмни ва кластерларда 5759,3 млрд.сўмни ташкил этди
7
.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 18 августдаги ПФ-
6042-сонли “Республикада экспорт ва инвестиция салоҳиятини янада
ривожлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармонида
Ҳудудларда саноат кластерларини ташкил этиш ва ишлаб чиқаришни
маҳаллийлаштириш бўйича:
6
Республикаси давлат статистика қўмитасининг “Ўзбекистон Республикасида махсус
иқтисодий зона, кичик саноат зонаси, технопарк ва кластерлар фаолияти (2022 йил январь-декабрь). –Т.:Б.8
7
Республикаси давлат статистика қўмитасининг “Ўзбекистон Республикасида махсус
иқтисодий зона, кичик саноат зонаси, технопарк ва кластерлар фаолияти (2022 йил январь-декабрь). –Т.:Б.9
6950,7
7210,4
1212,7
1004,1
8060
8116,9
1302,4
1995,5
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90% 100%
МИЗ таркибидаги корхоналар
Кластер таркибидаги корхоналар
КСЗ таркибидаги корхоналар
технопарк таркибидаги корхоналар
дебиторлик қарздорлиги
кредиторлик қарздорлиги
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
227
-
республика ҳудудларида саноатни жадал ривожлантириш ҳамда илм-
фан, инновация, лойиҳа, молия, инжиниринг ва инвестиция ташкилотларини
қамраб олган “саноат кластерлари”ни ташкил этиш;
-
маҳаллий хом ашё ҳамда материаллардан самарали фойдаланиш
асосида қўшилган қиймат занжирини яратишни таъминлайдиган инвестиция
лойиҳаларини амалга оширишга кўмаклашиш назарда тутилган.
1-жадвал
Саноат
кластерида
мувофиқлаштириш
механизмларининг
ривожланиш даражасини баҳолаш кўрсаткичлари ва мезонлари
8
Баҳолаш мезонлари
Мақсадли кўрсаткичлар
Ихтисослашган ташкилот фаолиятининг натижавийлиги
Саноат кластерини ривожлантириш
дастури
доирасида
кредит
ва
инвестиция
ресурсларини
жалб
қилиш
Саноат кластери иштирокчи-
ташкилотлари асосий капиталига
инвестицияларнинг ҳажми ва ўсиш
суръати (Смувоф.1)
Интеллектуал фаолият натижалари ва
яккалаштириш воситаларига бўлган
ҳуқуқларни расмийлаштириш
Ихтиролар, фойдали буюмлар,
саноат намуналари ва интеллектуал
фаолият бошқа натижаларига олинган
патентлар ва берилган буюртмалар
сони (Смувоф.2)
Саноат кластери маҳсулотларининг
илмий-техник
кооперацияси
ва
жумладан,
ташқи
бозорларга
силжишига кўмаклашиш, маркетинг
Саноат
кластери
маҳсулот
ишлаб чиқариш ҳажми ва ўсиш
суръати. Саноат кластери инновацион
маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми ва
ўсиш суръати (Смувоф.3)
Саноат
кластери
маҳсулот
экспортининг ҳажми ва ўсиш суръати
(Смувоф.4).
8
Муаллифнинг ишланмаси.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
228
Саноат кластери ичида кооперация
механизмларининг
риовжланиш
даражаси
Саноат
кластери
ичида
кооперация
механизмларининг
ривожланиш
даражаси
интеграл
кўрсаткичи (С кооп.).
Саноат кластерини ривожлантириш дастурини амалга ошириш самарадорлиги
Саноат кластери доирасида юқори
унумли иш ўринлари сони (С мувоф.)
Саноат
кластери
барча
иштирокчилари
иш
ўринлари
сонининг камида 50% и
Саноат
кластерида
меҳнат
унумдорлиги (1 ишчига ҳисоблаганда
ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми).
(Смувоф.6).
Ўзбекистон
Республикаси
ҳудудлари
қайта
ишловчи
саноатидаги
ўртача
меҳнат
унумдорлигидан
юқори
бўлиб,
ҳудудларда
саноат
кластери
инфратузилмаси жойлашган.
Саноат кластерида мувофиқлаштириш механизмларининг ривожланиш
даражаси интеграл кўрсаткичи (Смувоф = 0,18 (С мувоф1)× 0,18 (Смувоф2) ×
0,18 (Смувоф3) × 0,1 (Смувоф4) × 0,18 (Смувоф5)×0,18 (Смувоф6)
Саноат кластерлари асосида саноат корхоналари, таълим ва илмий
ташкилотлар нафақат илмий-техник соҳада қўшма лойиҳаларни амалга ошириш
учун ресурсларни бирлаштириш, балки давлат томонидан қўллаб-қувватлаш
чораларидан фойдаланиш ҳисобига уларни анча ўстириш имкониятига ҳам эга
бўладилар. Ишонч билан прогноз қилиш мумкинки, саноат кластерларини тузиш
муҳандислик,
техник,
иқтисодий
мутахассисликлар
бўйича
ўқитиш
дастурларини амалга оширадиган ОЎЮ ларининг саноат корхоналари билан
кооперацион алоқаларини (биринчи навбатда, тармоқ менежменти бўйича)
ривожлантиришнинг қўшимча катализатори бўлиб хизмат қилади
9
.
9
Ферова И.С., Кожинова Т.В., Шорохов Р.Г., Таненкова Е.Н., Шкарпеткина Е.В. Промышленные кластеры и их
роль в развитии промышленной политики региона: монография / Красноярск: Сибирский федеральный
университет, 2013. – С.110.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7
229
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 18 августдаги
ПФ-6042-сонли “Республикада экспорт ва инвестиция салоҳиятини янада
ривожлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони
https://lex.uz/.
2.
Вертакова Ю.В, Положенцева Ю.С., Хлынин М.Ю. Формирование и
развитие промышленных кластеров // Технико-технологические проблемы
сервиса. 2014. №1 (27). - С. 95
3.
Ферова И.С., Кожинова Т.В., Шорохов Р.Г., Таненкова Е.Н.,
Шкарпеткина Е.В. Промышленные кластеры и их роль в развитии
промышленной политики региона: монография / Красноярск: Сибирский
федеральный университет, 2013. – С.110.
4.
Sobitova R. S. Kooperatsiyani rivojlantirishda sanoat klasterlarining roli.
O‘zbekistonda yangi iqtisodiy islohotlar sharoitida ziyorat turizmini rivojlantirish:
muammolar va istiqbollar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari
XIA 2023 yil 20 noyabr 160-164 betlar
Республикаси давлат статистика қўмитасининг
“Ўзбекистон Республикасида махсус иқтисодий зона, кичик саноат зонаси,
технопарк ва кластерлар фаолияти (2021 йил январь-декабрь). –Т.:Б.5
Республикаси давлат статистика қўмитасининг
“Ўзбекистон Республикасида махсус иқтисодий зона, кичик саноат зонаси,
технопарк ва кластерлар фаолияти (2022 йил январь-декабрь). –Т.:Б.6
