ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
304
O‘simliklar ontogenezining fiziologik tavsifi
Xabibullayev Najmiddin Muxiddin o’g’li
Termiz davlat universiteti Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya ta’lim yo’nalishi
xabibullayevnajmiddin38@gmail.com
Annotatsiya
Ushbu maqolada o‘simliklar ontogenezining fiziologik jarayonlari batafsil
yoritilgan. Ontogenez jarayoni urug‘ning unib chiqishidan boshlab qarish va o‘lim
bosqichigacha bo‘lgan bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Har bir bosqichda sodir bo‘ladigan
asosiy fiziologik jarayonlar, jumladan, fotosintez, nafas olish, gormonlarning ta’siri, suv
va oziq moddalar oqimi o‘rganilgan. Shuningdek, tashqi muhit omillarining – yorug‘lik,
harorat, suv va oziqlanishning rivojlanish jarayoniga ta’siri tahlil qilingan. Ushbu tadqiqot
o‘simlik fiziologiyasi va qishloq xo‘jaligi amaliyotida muhim bo‘lib, hosildorlikni
oshirish hamda o‘simliklarning barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun ilmiy asos
yaratadi.
Аннотация
В данной статье подробно рассмотрены физиологические процессы
онтогенеза растений. Онтогенез охватывает этапы развития растения от
прорастания семени до старения и гибели. Для каждого этапа описаны основные
физиологические процессы, такие как фотосинтез, дыхание, влияние гормонов,
транспорт воды и питательных веществ. Также проанализировано воздействие
внешних факторов – света, температуры, воды и питания – на развитие растений.
Исследование имеет важное значение для физиологии растений и
сельскохозяйственной практики, создавая научную основу для повышения
урожайности и обеспечения устойчивого развития растений.
Abstract.
This article provides a detailed analysis of the physiological processes involved in
plant ontogenesis. Ontogenesis encompasses the stages of plant development, from seed
germination to aging and death. Each stage is characterized by key physiological
processes such as photosynthesis, respiration, hormonal regulation, and the transport of
water and nutrients. Additionally, the impact of external factors – light, temperature,
water, and nutrition – on plant development is examined. This research holds significant
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
305
importance for plant physiology and agricultural practices, offering a scientific foundation
for improving crop productivity and ensuring sustainable plant growth.
Kalit so‘zlar:
O‘simliklar ontogenezi
,
Fiziologik jarayonlar
,
Urug‘ning unishi
,
Vegetativ rivojlanish
,
Generativ rivojlanish
,
Fotosintez
,
Fitogormonlar
,
Tashqi muhit
omillari
,
Qarish va o‘lim
,
Qishloq xo‘jaligi
,
Hosildorlik
,
Barqaror rivojlanish
Ключевые слова:
Онтогенез растений
,
Физиологические процессы
,
Прорастание семян
,
Вегетативное развитие
,
Генеративное развитие
,
Фотосинтез
,
Фитогормоны
,
Внешние факторы среды
,
Старение и гибель
,
Сельское хозяйство
,
Урожайность
,
Устойчивое развитие
Keywords:
Plant ontogenesis
,
Physiological processes
,
Seed germination
,
Vegetative development
,
Generative development
,
Photosynthesis
,
Phytohormones
,
Environmental factors
,
Aging and senescence
,
Agriculture
,
Crop productivity
,
Sustainable development
O‘simliklarning ontogenezi – bu individual rivojlanish jarayoni bo‘lib, urug‘dan
boshlab o‘simlikning to‘liq shakllanishi, gullashi va urug‘ berishi bilan yakunlanadi.
Ontogenezda o‘simlik fiziologiyasining asosiy qonuniyatlari namoyon bo‘lib,
rivojlanishning har bir bosqichi o‘ziga xos fiziologik jarayonlar bilan tavsiflanadi. Bu
jarayonlar tashqi muhit sharoitlari, genetik xususiyatlar va turli regulyator
mexanizmlarning o‘zaro ta’siriga asoslanadi.
Ontogenez bosqichlari.
O‘simliklar ontogenezi quyidagi asosiy bosqichlardan
iborat:
1.
Urug’larning unib chiqishi.
Urug‘ning unib chiqishi – bu hayotiy
jarayonning boshlang‘ich bosqichi. Fiziologik nuqtai nazardan, bu bosqichda urug‘da
suvni so‘rib olish (imbibitsiya), fermentlarning faollashuvi va energiya ishlab chiqarish
bilan bog‘liq bo‘lgan metabolik jarayonlar boshlanadi. Suv, kislorod, harorat va yorug‘lik
urug‘ning unishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillardir.
2.
Vegetativ o’sish.
Bu bosqichda o‘simlikda ildiz, poya va barglar kabi
vegetativ organlar shakllanadi. Fiziologik jarayonlar orasida fotosintez, nafas olish, suv
va mineral moddalarni o‘zlashtirish, hamda o‘sish gormonlarining (auksin, gibberellin,
sitokinin) faolligi muhim rol o‘ynaydi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
306
Generativ o’sish.
Generativ rivojlanish o‘simlikning gullashi, changlanishi va
urug‘ hosil qilish bosqichlarini qamrab oladi. Bu bosqichda antotsian, karotin kabi
pigmentlarning hosil bo‘lishi, shuningdek, gormonlar o‘zgarishi (masalan, gibberellin va
sitokinin) kuzatiladi. Yorug‘lik va harorat kabi tashqi muhit omillari bu jarayonga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi.
Qarish va o’lim.
Ontogenezning oxirgi bosqichi qarish va o‘limdir. Bu davrda
metabolizm sekinlashadi, hujayralarning funksional faolligi pasayadi va turli degradativ
jarayonlar sodir bo‘ladi. O‘simlikda ehtiyoj ortiqcha energiyani saqlashga emas, balki
avlodni davom ettirishga qaratiladi.
Fiziologik mexanizmlar
1.
Gormonlar ta’siri.
O‘sish va rivojlanishda fitogormonlar (auksinlar,
gibberellinlar, sitokininlar, abstsiz kislotasi va etilen) asosiy rol o‘ynaydi. Har bir gormon
muayyan bosqichni faollashtiradi yoki bostiradi.
2.
Fotosintez va energiya ta’minoti.
Fotosintez jarayoni vegetativ bosqichda
asosiy energiya manbai bo‘lsa, generativ rivojlanishda hosil bo‘lgan organik
moddalarning sarfi kuchayadi. Metabolik jarayonlar rivojlanishning barcha bosqichlarida
muhim ahamiyatga ega.
3.
Tashqi muhit omillari.
Harorat, yorug‘lik, namlik va tuproqning oziqlanish
holati o‘simlikning ontogenezi davomida fiziologik jarayonlarga bevosita ta’sir qiladi.
Ontogenez Bosqichlari va Ularning Fiziologik Xususiyatlari
1.
Urug’ning unishi.
Urug‘ning unishi o‘simlik ontogenezining boshlang‘ich
bosqichidir. Bu jarayonda suv imbibitsiyasi natijasida urug‘ hujayralarida metabolik
jarayonlar faollashadi, fermentlar aktivlashadi va zahira moddalar gidrolizlanadi.
Asosiy fiziologik jarayonlar:
Suvni so‘rib olish va hujayra shishishi.
Kislorodning aktiv iste’moli va nafas olish.
Fitogormonlar
(auksin,
gibberellin)
ta’sirida
hujayra
bo‘linishi
va
differensiallanishi.
Vegetativ rivojlanish.
Vegetativ rivojlanish bosqichida ildiz, poya va barglar kabi
asosiy organlar shakllanadi. Bu bosqichda o‘simlikning o‘sishi va tashqi muhitga
moslashishi uchun zarur bo‘lgan fiziologik jarayonlar amalga oshadi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
307
Fotosintez:
Barglar xlorofill orqali yorug‘lik energiyasini organik birikmalar
sintezi uchun ishlatadi.
Nafas olish:
Energiyaning ATP shaklida ishlab chiqarilishi.
Transpiratsiya va suv oqimi:
Suv va oziq moddalarni ildizdan barglarga
ko‘tarilishi.
Fitogormonlar:
Auksin va gibberellin o‘sish jarayonlarini boshqaradi.
Generativ rivojlanish.
O‘simlik ontogenezining generativ bosqichi gullash,
changlanish va urug‘ hosil qilish jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Bu bosqichda o‘simlikning
asosiy maqsadi avlod qoldirishdir.
Asosiy fiziologik jarayonlar:
Gormonlar (gibberellin, sitokinin) ta’sirida generativ organlarning rivojlanishi.
Fotosintez mahsulotlarining meva va urug‘larga yo‘naltirilishi.
O‘zgaruvchan muhit sharoitlariga moslashish orqali reproduktiv jarayonlarni
optimallashtirish.
Qarishva o’lim.
Qarish bosqichi hujayra funksiyalarining asta-sekin pasayishi va
metabolizmning susayishi bilan tavsiflanadi. Bu bosqichda o‘simlik resurslarini avlod
qoldirishga yo‘naltiradi.
Fiziologik xususiyatlar:
Nafas olishning kuchayishi va energiyaning tez sarflanishi.
Nuklein kislotalar va oqsillarning degradatsiyasi.
Etilen va abstsiz kislotasi kabi qarishni rag‘batlantiruvchi fitogormonlar
faollashishi.
Tashqi Muhit Omillarining Roli.
O‘simlik ontogeneziga quyidagi omillar ta’sir
ko‘rsatadi:
Yorug‘lik:
Fotosintez va fotoperiodizmni tartibga soladi.
Harorat:
Biokimyoviy jarayonlar tezligini belgilaydi.
Suv va oziq moddalari:
Suv transpiratsiyani ta’minlaydi, oziq moddalari esa
energiya manbai bo‘ladi.
Tuproq sharoiti:
Ildiz tizimi orqali oziqlanishni belgilaydi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
308
Foydalanilgan adabiyotlar
Taxtanova, Z. (2015).
O‘simliklar fiziologiyasi
. Toshkent: O‘qituvchi.
Miller, C. O., & Skoog, F. (1954). "Chlorophyll synthesis and the influence of plant
hormones on growth."
Plant Physiology
, 29(4), 603-612.
Gage, F. H., & Bernfield, M. (2008).
Plant Physiology: The Basis of Agricultural
Productivity
. Springer Science & Business Media.
Ziegler, H., & Hübschmann, H. (2017).
Plant Ontogeny and Hormonal Regulation
.
Elsevier.
Dodd, I. C., & Parker, R. A. (2002). "The effect of environmental factors on plant
ontogeny."
Environmental and Experimental Botany
, 48(1), 25-31.
Robinson, D. G. (2008).
Plant Hormones: Their Role in Plant Growth and
Development
. Springer-Verlag.
Harper, J. L. (1977).
Population Biology of Plants
. Academic Press
Kramer, P. J., & Boyer, J. S. (1995).
Water Relations of Plants and Soils
. Academic
Press.
Vysotskaya, V. I. (2006). "Role of phytohormones in the regulation of plant
ontogenesis."
Plant Growth Regulation
, 48(2), 149-159.
Friedrich, C., & Quader, S. (2010).
Plant Development and Hormonal Signaling
.
CRC Press.
