Universal International Scientific Journal
276
Turobova Nilufarxon
Oriental universiteti magistri
Uzbekistan
Annotatsiya.
Mazkur maqolada XV asr forsiy tarixnavislik maktabining yirik namoyandalaridan biri
bo‘lgan Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlaʼ us-saʼdayn va majmaʽ ul-bahrayn” asari tarixiy manba
sifatida o‘rganiladi. Asarda Temuriylar sulolasining siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotiga oid boy
maʼlumotlar jamlangan. Muallif Hindiston, Eron va Movarounnahr hududlarida guvoh bo‘lgan voqealarni
tafsilot bilan bayon qilgan. Maqolada bu asarning ilmiy ahamiyati, uslubiyati va boshqa tarixiy manbalar
bilan o‘zaro bog‘liqligi yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Forsiy zabon, tarixiy asar, tarixiy voqealar, tanqidiy fikrlash, integratsiya, texnologiya,
ta’lim metodlari.
Аннотация:
В статье рассматривается произведение «Matlaʼ us-saʼdayn va majmaʽ ul-bahrayn»
Абдураззака Самарканди, одного из крупнейших представителей персидской историографической
школы XV века, как исторический источник. В произведении содержится богатая информация о
политической, социальной и культурной жизни династии Тимуридов. Автор подробно описывает
события, свидетелями которых были Индия, Иран и Трансоксания. В статье подчеркивается
научное значение, методология и взаимосвязь этого произведения с другими историческими
источниками.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
ABDURAZZOQ SAMARQANDAYNING "MATLAʼ US-SAʼDAYN VA MAJMA UL-
BAHRAYN" TARIXIY ASAR MAZMUNI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 31.05.2025
International indexes
277
Universal International Scientific Journal
Ключевые слова:
персидский язык, историческое произведение, исторические события,
критическое мышление, интеграция, технология, образовательные методы.
Abstract:
This article studies the work “Matlaʼ us-saʼdayn va majmaʽ ul-bahrayn” by Abdurazzaq
Samarkandi, one of the major representatives of the 15th century Persian historiography school, as a
historical source. The work contains rich information about the political, social and cultural life of the
Timurid dynasty. The author describes in detail the events witnessed in India, Iran and Transoxiana. The
article highlights the scientific significance, methodology and interconnection of this work with other
historical sources.
Keywords:
Persian language, historical work, historical events, critical thinking, integration,
technology, educational methods.
Language:
Uzbek
Citation:
Turobova , N. (2025). THE CONTENT OF THE HISTORICAL WORK "MATLAʼ US-
SAʼDAYN AND MAJMA UL-BAHRAYN" BY ABDURAZZAK SAMARKANDAI. Universal
International Scientific Journal, 2(5), 276–278. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
O‘rta asrlar tarixini o‘rganishda tarixiy
manbalar — xronikalar, tarjimalar, xotiralar va
diplomatik hujjatlar muhim o‘rin tutadi.
Ayniqsa,
voqealarning
bevosita
guvohi
bo‘lgan mualliflar tomonidan yozilgan asarlar
o‘sha davrning murakkab ijtimoiy-siyosiy
holatini tushunishda asosiy kalit vazifasini
o‘taydi. Shunday manbalardan biri —
Temuriylar davri tarixiga oid eng muhim
asarlardan
biri
bu
Abdurazzoq
Samarqandiyning “Matlaʼ us-saʼdayn va
majmaʽ ul-bahrayn” asaridir.
Abdurazzoq Samarqandiy 1413–1482
yillar orasida yashagan, Temuriylar sulolasi
saroyida xizmat qilgan tarixchi, yozuvchi va
diplomatik vakil bo‘lgan. U Hirot, Samarqand,
Eron va Hindistonga diplomatik safarlarda
bo‘lib, o‘z ko‘zlari bilan ko‘rgan voqealarni
yozma manba sifatida “Matlaʼ us-saʼdayn va
majmaʽ ul-bahrayn” asarida bayon qilgan.
Ushbu asar Temuriylar tarixini o‘rganishda,
ayniqsa Shahrux va Ulug‘bek davrlaridagi
siyosiy jarayonlarni tahlil qilishda bebaho
manbadir.
“Matlaʼ us-saʼdayn va majmaʽ ul-
bahrayn” ikki jildli tarixiy asar bo‘lib, unda
1304 yildan 1470 yilgacha bo‘lgan voqealar
yoritilgan. Asar nomining o‘zi — “Ikki baxt
yulduzining tug‘ilishi va ikki dengizning
tutashuvi” — Temuriylar davridagi ikki asosiy
markaz: Hirot va Samarqand orasidagi siyosiy
va madaniy birlikni ifodalaydi.
Abdurazzoq
asarda
Temuriylar
sulolasining muhim shaxslari — Amir Temur,
Shahrux, Ulug‘bek, Boysung‘ur va boshqalar
faoliyatiga keng o‘rin bergan. U nafaqat
Markaziy Osiyo, balki Eron, Arabiston,
Universal International Scientific Journal
278
Hindiston va Xitoyga oid siyosiy va madaniy
holatlarni ham bayon qilgan.
Asarda Shahrux Mirzo davrining siyosiy
barqarorligi, ichki siyosatdagi islohotlar, taxt
uchun kurashlar, diplomatik aloqalar haqida
keng maʼlumotlar berilgan. Muallifning o‘zi
Temuriylar diplomati sifatida Hindistonga
yuborilgan elchilikda ishtirok etgan, buning
natijasida Hindiston sultonliklaridagi holatni
batafsil yozgan. Bu holat asarni Hindiston
tarixini o‘rganishda ham muhim manba
sifatida baholashga asos bo‘ladi.
Shuningdek, asarda Hirot va Samarqand
shaharlari o‘rtasidagi madaniy va siyosiy
tafovutlar, ularning Temuriylar sulolasidagi
o‘rni haqida muhim maʼlumotlar mavjud.
Abdurazzoq Samarqandiy asarida o‘z
zamonasidagi madaniy muhit, ilm-fan rivoji,
adabiyot va meʼmorchilik sohalaridagi
yutuqlarni tasvirlaydi. U Ulug‘bekning ilm-
fanga bo‘lgan yondashuvi, Boysung‘urning
kutubxonachilik faoliyati, saroydagi ilmiy
muhit haqida aniq va asosli ma’lumotlarni
keltirgan.
Bu jihatlar “Matlaʼ us-saʼdayn” asarini
nafaqat tarixiy, balki madaniyatshunoslik,
sotsiologiya va tarixiy geografiya yo‘nalishida
ham bebaho manba qiladi.
Asar forsiy tilida yozilgan bo‘lib,
Abdurazzoqning adabiy uslubi nafis, lekin
ilmiy aniqlik bilan uyg‘unlashgan. Muallif
ko‘plab raqamli maʼlumotlar, joy nomlari,
tarixiy shaxslar va voqealarni sanasiga ko‘ra
aniq bayon qilgan. Bu holat asarni tarixiy
xronologiya uchun asosiy manbalardan biriga
aylantiradi.
Bundan tashqari, muallif ayrim hollarda
voqealarga subyektiv munosabat bildirgan
bo‘lsa-da, bu holat o‘sha davrdagi saroy
muhitining ideologik kayfiyatini tushunishda
foydalidir.
“Matlaʼ us-saʼdayn” asari Sharafiddin
Ali Yazdiyning “Zafarnoma”si, Nizomiddin
Shomiy asarlari, shuningdek, Boburning
“Boburnoma”si bilan uyg‘un tahlil qilinganda,
Temuriylar
davri
tarixining
murakkab
manzarasi
yanada
mukammal
ochiladi.
Abdurazzoq ko‘proq Shahrux va uning
zamonasiga urg‘u bergan bo‘lsa, Bobur asosan
keyingi davr — Temuriylar qudratining
pasayish davrini yoritgan.
Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlaʼ
us-saʼdayn va majmaʽ ul-bahrayn” asari
Temuriylar davri tarixini o‘rganishda eng
ishonchli va boy manbalardan biri hisoblanadi.
Asarda muallifning diplomatik tajribasi, o‘sha
davr siyosiy voqealariga guvoh bo‘lishi,
tarixiy tafsilotlarni chuqur tahlil qilganligi uni
nafaqat
tarixchilar,
balki
tilshunoslar,
madaniyatshunoslar
va
siyosatshunoslar
uchun ham bebaho ilmiy manbaga aylantiradi.
Bugungi kunda ushbu asarning chuqur
o‘rganilishi Temuriylar sulolasining murakkab
tarixiy jarayonlarini, siyosiy tafovutlarini,
madaniy
taraqqiyotini
yanada
kengroq
tushunish imkonini beradi. Shuningdek, bu
asar o‘zbek tarixiy tafakkurining yuksak
namunalaridan biri sifatida ham o‘z
ahamiyatini saqlab qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
Cabello, F. (2002). Total Physical Response in First Year English (2nd ed.). Los Gatos, CA:
Sky Oaks Productions.
2.
Cameron, L. 2003. ‘Challenges for ELT from the expansion in teaching children.’ ELT
Journal 57/2: 105–12.
3.
California State Department of Education. 2010. Improving Education for English Learners:
Research-based Approaches. Sacramento, CA: CDE Press.
4.
Christopherson, J. (2003). A Second Language Classroom That Works! Bogotá:
