Universal International Scientific Journal
174
Yoʻldosheva Gulchehraxon Shuxratjon qizi
Andijon davlat unversiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu ishda O’zbekiston va jahon miqyosida yo’qolib ketish xavfi ostida bo’lgan
hasharotlar turlari haqida ma’lumot berilgan. Hasharotlar ekotizimning muhim bo’g’ini hisoblanib,
ularning kamayishi bioxilma-xillikka jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Qizil kitobga kiritilgan turlar, ularning
tarqalishi, yo’qolish sabablari va muhofaza choralari atroflicha tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Qizil kitob, hasharotlar, yo’qolib borayotgan turlar, entomologiya, bioxilma-xillik.
Аннотация:
В данной работе представлена информация о видах насекомых, находящихся под
угрозой исчезновения в Узбекистане и в мире. Насекомые являются важным звеном экосистемы, и
их сокращение оказывает серьёзное влияние на биоразнообразие. Подробно рассматриваются виды,
занесённые в Красную книгу, их распространение, причины исчезновения и меры по охране.
Ключевые слова:
Красная книга, насекомые, исчезающие виды, энтомология, биологическое
разнообразие.
Abstract:
This paper presents information about insect species that are at risk of extinction both in
Uzbekistan and worldwide. As essential components of ecosystems, insects play a crucial role, and their
decline poses a serious threat to biodiversity. The study provides a detailed analysis of species listed in the
Red Book, their distribution, the causes of their decline, and the conservation measures needed to protect
them.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
QIZIL KITOBGA KIRITILGAN HASHAROTLARNING TURLARI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 16.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
17
5
Keywords:
Red Book, insects, endangered species, entomology, biodiversity.
Language:
Uzbek
Citation:
Yoʻldosheva , G. (2025). SPECIES OF INSECTS INCLUDED IN THE RED BOOK.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(5),
174–177.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1992
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Tabiatda
hasharotlar
ekotizimning
muhim
bo’g’ini
hisoblanadi.
Ular
changlatuvchi,
organik
qoldiqlarni
parchalovchi va oziq zanjirining muhim qismi
sifatida xizmat qiladi. Biroq, antropogen
omillar, jumladan, o’rmonlarning kesilishi,
pestitsidlardan noto’g’ri foydalanish va iqlim
o’zgarishi sababli ko’plab hasharot turlari
yo’qolib ketish xavfi ostida qolmoqda. Shu
sababli, dunyoning ko’plab mamlakatlari,
jumladan, O’zbekiston ham Qizil kitobga
kiritilgan noyob hasharotlarni himoya qilish
choralarini ko’rmoqda. Ushbu tezisda yo’qolib
borayotgan hasharotlarning turlari va ularning
ahamiyati ko’rib chiqiladi.
Qizil kitobga kiritilgan hasharotlar turlari
hududiy jihatdan farq qiladi, ya’ni har bir
davlatning o’z Qizil kitobi bo’lib, unda
muhofazaga muhtoj turlar qayd etilgan.
O’zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan ba’zi
hasharotlar quyidagilar:
Oʻzbekistonda Qizil kitobga kiritilgan
hasharotlar:
1.
Oʻrta Osiyo yonboshari (
Saga pedo)
–
kam uchraydigan va yoʻqolib ketish xavfi
ostida turgan toʻngʻizqanotlilar oilasiga
mansub hasharot.
Oʻrta Osiyo yonboshari (
Saga pedo)
2. Sariqqum soxta qoʻngʻizi
(Bioramix
turkestanicus)
– asosan qumli hududlarda
yashaydi, soni keskin kamayib bormoqda.
Sariqqum soxta qoʻngʻizi
(Bioramix
turkestanicus)
3.
Boʻrdoqi
qoʻngʻiz
(
Calosoma
sycophanta)
– zararli hasharotlar bilan
oziqlanuvchi yirtqich qoʻngʻiz.
Boʻrdoqi qoʻngʻiz (
Calosoma sycophanta)
Universal International Scientific Journal
17
6
4. Oʻrta Osiyo qizil qum kapalagi
(Colias
regia
) – noyob tur, asosan choʻl hududlarda
uchraydi.
5.
Turkiston
qizilquyruq
kapalagi
(
Turanana
endymion
)
kamyob
kapalak
turlaridan biri.
6. Fasolbarg kapalagi (
Colias wiskotti)
Farg’ona vodiysi va Pomir-Oloy tog’larida
uchraydi, soni kamaymoqda.
7.
Sogd
chigirtkasi
(Bryodemella
tuberculata)
Tog’oldi hududlarda yashaydi,
tabiiy yashash joylarining kamayishi sababli
yo’qolish xavfi mavjud.
8. Otalıq manti (
Ameles heldreichi)
–
O‘zbekistonda kam uchraydigan tur, asosan
cho‘l va dasht zonalarida yashaydi.
9.
Gulxan
qo‘ng‘izi
(Protaetia
speciosissima
) – O‘rmonlarda yashovchi yirik
qo‘ng‘iz, daraxtlarning kesilishi sababli soni
kamayib bormoqda.
10. Ipak qurti kapalagi (
Saturnia pyri
) –
Yirik tungi kapalak bo‘lib, urbanizatsiya
tufayli soni kamaymoqda.
Dunyo boʻylab Qizil kitobga kiritilgan
ba’zi boshqa hasharotlar:
Avstraliya
yeryongʻoq
qoʻngʻizi
(
Hypodermatinae species)
Yevropa
olmos
qanotli
kapalagi
(
Parnassius apollo
)
Meksika monarx kapalagi (
Danaus
plexippus
)
Jahonda
yo’qolib
borayotgan
hasharotlar
Dunyoda ham ko’plab noyob hasharotlar
yo’qolib ketish xavfi ostida:
Atlas
kapalagi
(Attacus
atlas
)
–
Dunyoning eng yirik kapalaklaridan biri
bo’lib, Janubi-Sharqiy Osiyoda uchraydi.
Herkules qo’ng’izi (
Dynastes hercules)
–
Janubiy
Amerika
tropik
o’rmonlarida
yashaydi, brakonerlik sababli kamaymoqda.
Katta asalari
(Megachile pluto
) – Eng
yirik
asalari
turi,
yashash
joylarining
kamayishi sababli yo’qolib bormoqda.
Hasharotlarning yo’qolish sabablari
Yashash
joylarining
buzilishi
O’rmonlarning
kesilishi,
dalalarning
kengaytirilishi.
Kimyoviy moddalardan foydalanish
Pestitsidlar va gerbitsidlar ta’siri.
Iqlim o’zgarishi Harorat o’zgarishi va
yog’ingarchilikning kamayishi.
Noto’g’ri ovlash va brakonerlik
Noyob
turlar
kolleksiya
yig’uvchilar
tomonidan yo’q qilinishi.
Noyob hasharotlarni himoya qilish
choralar
i
Qo’riqxona
va
milliy
bog’larni
kengaytirish.
Qonuniy
himoya
choralarini
kuchaytirish.
Ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish va
monitoring tizimini yo’lga qo’yish.
Ekologik
ta’lim
va
aholining
xabardorligini oshirish.
Hasharotlar ekotizim muvozanatini
saqlashda muhim rol o’ynaydi. Ularning
kamayishi oziq-ovqat zanjiriga va qishloq
xo’jaligiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Shuning uchun Qizil kitobga kiritilgan turlarni
himoya qilish, ularning tabiiy yashash
joylarini
saqlab
qolish
va
ekologik
barqarorlikni ta’minlash dolzarb masalalardan
biridir.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, Qizil kitobga
kiritilgan hasharotlar nafaqat biologik xilma-
xillikni
ta'minlash,
balki
ekologik
barqarorlikni saqlash uchun ham muhim
ahamiyatga ega. Ularning saqlanishi bizning
atrof-muhitga, oziq-ovqat xavfsizligiga va
kelajak avlodlarga katta ta'sir ko'rsatadi.
Tabiatni muhofaza qilish, ekologik ta'lim va
Universal International Scientific Journal
177
xabardorlikni
oshirish
orqali,
biz
bu
hasharotlarni va ularning muhim rolini himoya
qilishda o'z hissamizni qo'shishimiz mumkin.
Bu o'z navbatida, tabiiy resurslarimizni va
ekosistemamizni saqlashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1. O’zbekiston Respublikasi Qizil kitobi (so’nggi nashr).
2. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi (IUCN) ma’lumotlari.
3. Biologiya va ekologiya bo’yicha ilmiy maqolalar va darsliklar.
4. "O’zbekiston Qizil kitobi", 2019-yil nashri (Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish
davlat qo’mitasi)
5. "Markaziy Osiyo entomofaunasi va uning muhofazasi", T. A. Ismoilov, 2015
6. "O’zbekiston entomofaunasi", A. B. Jalilov, 2017
7. "Inson va tabiat" jurnali, O’zbekiston ekologiya qo’mitasi nashri
8. Biologiya fanlari bo’yicha ilmiy maqolalar, O’zbekiston Fanlar akademiyasi tomonidan
chop etilgan ilmiy ishlar
9. O’zbekiston Respublikasi Ekologiya qo’mitasi rasmiy sayti: eco.gov.uz
