SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
129
TALABALARNING TA’LIMDAGI MUVAFFAQIYATINI OSHIRISHDA SUN’IY
INTELLEKT IMKONIYATLARIDAN FOYDALANISH
Turaboyeva Madinaxon Raxmonjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim metodikasi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15352086
kafedrasi v.b. dotsenti, PhD
Annotatsiya:
Maqolada zamonaviy jamiyat sharoitida ta’lim sifati va samaradorligiga
erishishning muhim jihatlari to‘g‘risida fikr yuritilgan. Bugungi ta’lim jarayonida talaba faoliyati va
uning muvaffaqiyati eng muhim natija sifatida qaralib, ko‘zlangan maqsadga erishish uchun o‘quv
jarayoni samarali tashkil etish va mazkur jarayonda sun’iy intellekt imkoniyatdan unumli foydalanish
lozim bo‘lib, bu esa pedagogdan katta mahoratni, intellektual zakovatni talab etadi. Shu ma’noda,
maqolada talabalarning ta’limdagi muvaffaqiyatini oshirishda sun’iy intellekt imkoniyatlaridan
foydalanish jarayonini rivojlantirishda tutgan o‘rni borasida taklif va tavsiyalar bayon etilgan.
Tayanch so‘z:
ta’lim, ta’lim tizimi, texnologiya, muvaffaqiyat, ijtimoiy hayot, intellekt, sun’iy
intellekt.
Bugun Yangi O‘zbekiston hayotining barcha sohalari chuqur islohotlar maydoniga aylangan.
Bu jarayonda ijtimoiy sohaning asosi hisoblangan ta’lim tizimida ulkan o‘zgarishlar amalga
oshirilmoqda. So‘nggi yillarda ta’lim tizimining barcha bosqichlarini zamonaviy talablar asosida
tashkil etish bo‘yicha amaliy ishlar hal qiluvchi bosqichga ko‘tarilmoqda.
Ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy qismini, albatta, oliy ta’lim
tizimidagi islohotlar tashkil etadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’limni tizimli isloh
qilishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash
jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish, oliy ta’limni modernizatsiya qilish, ilg‘or ta’lim
texnologiyalariga asoslangan holda ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish
jamiyatning asosiy maqsadlaridan biri sifatida qaralmoqda.
Darhaqiqat, ta’lim – ko‘nikma va bilimlarni o‘rganishdir. Bu, shuningdek, insonlarga biror
vazifani qanday qilishni o‘rganishga yordam berish va ularni o‘rganganlari haqida o‘ylashga yordam
berishni anglatadi. Shuningdek, pedagoglar uchun axborotni topish va undan foydalanish usullarini
o‘rgatish muhim ahamiyatga ega. Ta’lim uni qanday yaxshilashni aniqlash uchun tadqiqotga muhtoj.
Ta’lim orqali jamiyat, mamlakat va dunyo haqidagi bilimlar avloddan-avlodga o‘tadi.
Ta
ʼ
lim – bilim berish, malaka va ko
ʻ
nikmalar hosil qilish jarayoni, kishini hayotga va mehnatga
tayyorlashning asosiy vositasidir. Ta
ʼ
lim jarayonida ma
ʼ
lumot olinadi va tarbiya amalga oshiriladi.
Ta
ʼ
lim tor ma
ʼ
noda o
ʻ
qitish tushunchasini anglatadi, lekin u faqat turli tipdagi o
ʻ
quv yurtlarida
o
ʻ
qitish jarayonini emas, oila, ishlab chiqarish va boshqa sohalarda ma
ʼ
lumot berish jarayonini ham
bildiradi.
Ta
ʼ
limning mazmuni va mohiyati jamiyatning moddiy va madaniy taraqqiyoti darajasi bilan
belgilanadi. Ijtimoiy munosabatlar, umumiy ma
ʼ
lumotga bo
ʻ
lgan ehtiyoj, kishilarning kasbiy
tayyorgarligiga, ta
ʼ
lim haqidagi pedagogik g
ʻ
oyalarga qarab kishilik jamiyati taraqqiyotining turli
bosqichlarida ta
ʼ
limning mohiyati, metodi, tashkiliy shakllari o
ʻ
zgarib borgan.
Ta’limning maqsadi: “ta’limda mukammallikni rivojlantirish va teng foydalanishni ta’minlash
orqali o‘quvchilarning yutuqlarini rag‘batlantirish va global raqobatbardoshlikka tayyorlash” dan
iborat.
Bugungi zamonaviy jamiyatda inson aqlining chegarasi cheksiz bo‘lib, o‘z navbatida ilm-fanga
va ta’limga sun’iy intellektni joriy etish uchun malakali kadrlar sonini oshirish talab etilmoqda. Bu
esa bevosita ta’lim muhitidan boshlash bo‘lajak kadrlarni o‘qish faoliyatida sun’iy intellekt
vositalaridan foydalanish zaruriyatini taqazo etadi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
130
Sun’iy intellekt muayyan vazifalarni bajarishda inson xatti-harakatiga taqlid qilishga qodir
bo‘lgan tizim yoki texnologiya bo‘lib, olingan ma’lumotlardan foydalanib asta-sekin
mukammallashib boradi. Umuman olganda sun’iy intellekt format ham, funksiya ham emas, balki bu
jarayon bo‘lib, ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish kabilarni o‘z ichiga oladi.
“Sun’iy intellekt” deganda ko‘pchilik robotlarning turli sohalarga jalb qilinishini tushunadi.
Ammo sun’iy intellekt atamasi robotlarning inson bilan o‘rin almashishini anglatmaydi. Uning asosiy
maqsadi inson qobiliyatlari va imkoniyatlarining chegaralarini kengaytirishdir.
Sun’iy intellekt sohasida o‘tgan asrning o‘rtalaridan boshlab tadqiqot ishlari boshlangan. Ingliz
matematigi va kriptografi Alan Tyuring (1912-1954) mazkur yo‘nalishda ilk tadqiqot muallifi
hisoblanadi.
Xususan, 1950-yili texnologiyalar imkoniyatlari insonlarni aql jihatdan ortda qoldirishi haqida
savollarga asoslangan maqola chop etilgan. Uning muallifi Alan Tyuring edi. Keyinchalik olim
o‘zining nomi bilan atalgan “Tyuring testi” tartibini ishlab chiqdi.
Maqola chop etilganidan so‘ng sun’iy intellekt sohasida yangidan-yangi tadqiqotlar amalga
oshirildi. Ushbu davr mobaynida olim qarashlarini o‘zgartirmagan holda fikrlashda insondan farq
qilmaydigan mashinalar haqida ham turli fikrlar bildira boshlagan.
“Sun’iy intellekt” atamasi 1956-yilga kelib paydo bo‘ldi. Shu yilning yozida AQSHning
Dartmut universitetida sun’iy tafakkur masalalari bo‘yicha anjuman bo‘lib o‘tdi. Unda Klod Shennon
(Bell Laboratories), Nataniel Rochester (IBM), Gerbert Saymon (Karnegi universiteti, Trenchard Mur
(Prinston universiteti), Jon Makkarti (Dartmut universiteti), Marvin Minski (Garvard universiteti)
kabi olimlar ishtirok etgan.
Hozirda sun’iy intellektning sohalarga joriy etilishi uchun turli sabablar keltirilmoqda, ulardan
uchta eng asosiysini keltirib o‘tamiz. Birinchisi, arzon narxlardagi yuqori samarali hisoblash
resurslari. Ikkinchisi, ta’lim uchun katta hajmdagi ma’lumotlarning mavjudligi. Sun’iy intellekt
mahsulining aniq prognozlarni amalga oshirishi uchun u katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlashi
kerak. Ushbu omil sabab turli vositalar, xususan, ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlashning oddiy
hamda arzon vositalari, turli xil algoritmlar yaratildi. Uchinchisi, sun’iy intellekt mahsulotlari
raqobatbardoshlikni mustahkamlaydi.
Bugungi kunga kelib
sun’iy intellekt
tushunchasi juda keng qamrovli tushunchaga aylanib
bormoqda. Masalan, mobil qurilmangizdagi dasturlar: Google, lug‘atlar, turli xil o‘yinlar va
hokazolar ham sun’iy intellektga yaqqol misol bo‘la oladi. Zamonaviy sun’iy intellekt bu o‘z atrof-
muhitini idrok eta oladigan va o‘z maqsadlariga muvaffaqiyatli erishish imkoniyatlarini maksimal
darajada oshirish uchun harakat qila oladigan, ma’lumotlarni o‘rganadigan va tahlil qiladigan
tizimdir.
Sun’iy intellekt foydali bo‘lishi uchun u qo‘llanilishi kerak. Uning haqiqiy qiymati faqat amalda
bo‘ladigan ma’lumotlarni taqdim etganda amalga oshirilishi mumkin. Agar talaba sun’iy intellektni
inson miyasi nuqtai nazaridan o‘ylaydigan bo‘lsa, unda sun’iy intellekt texnologiyalari qo‘llar,
ko‘zlar va tana harakatlariga o‘xshaydi – bu ularga miya g‘oyalarini hayotga tatbiq etish imkonini
beradi.
Quyida talabaning o‘quv faoliyatida eng ko‘p qo‘llaniladigan va eng tez rivojlanayotgan sun’iy
intellekt texnologiyalarini keltirib o‘tamiz.
OpenAI loyihasi tomonidan ishga tushirilgan
ChatGPT
generativ sun’iy intellektdir. U matnli
javoblarni yaratishda qo‘l keladi va oddiy suhbatlardan tortib murakkab muammolarni hal qilishgacha
bo‘lgan turli xil yechimlarni taklif qila oladi.
Fliki
– sun’iy intellekt yordamida video yaratishni soddalashtiradigan innovatsion dastur. U
matnni sun’iy ong ovozlari bilan jozibali video kontentga aylantirish uchun mo‘ljallangan bo‘lib,
kontent yaratuvchilar, marketologlar va o‘qituvchilar uchun ajoyib yechim hisoblanadi.
Tome
taqdimot – prezentatsiyalar, bir sahifali kichik saytlar yaratish uchun sun
ʼ
iy intellekt
imkoniyatlarini taklif etadi. Tome sun’iy intellekti g‘oyalarni samarali ifodalash uchun variantlar
taqdim etadi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
131
Midjourney –
ijodkorlar, dizaynerlar va shunga o‘xshash sohadagilar uchun mo‘ljallangan
Midjourney matnlarni yuqori sifatli tasvirlarga aylantirishni osonlashtiradi. Bu o‘z ijodiy g‘oyalarini
namoyon etishni istaganlar uchun ideal hamkordir.
Piggy
kontent yaratish jarayonini soddalashtiradigan, tezroq, samaraliroq va kengroq auditoriya
uchun ochiq qiladigan bir qator xususiyatlarni taqdim etadi. U minimal kuch sarflagan holda yuqori
sifatli kontent yaratish imkonini beradi.
Ta’kidlash mumkinki, ta’lim sohasida sun’iy intellektning o‘rni katta. Har qanday fanni sun’iy
intellekt yordamida o‘rganish mumkin, baholab ham boradi, qanday xato qilayotganini ham
ko‘rsatadi, lekin eng muhim jihati bundan to‘g‘ri foydalana olishda.
Ta’lim yoshlarning jamiyatning to‘laqonli a’zosi bo‘lishiga yordam beradi. Bilim
muvaffaqiyatli martaba, yuqori ijtimoiy mavqe, munosib hayot va o‘z ambitsiyalariga erishish uchun
zamin yaratadi. Bunday yuksak darajaga erishish uchun esa bugungi kun yoshlashlari zamonaviy
bilimlarni, jamiyat talab etayotgan ko‘nikmalarni egalab borishi talab etiladi. Ma’lumotli shaxs o‘z
hayoti davomida o‘rganishi va rivojlanishi kerak, shunda ular oldida turgan ko‘plab imkoniyatlarni
tan olish va undan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Anderson, Garry & Arsenault, Nancy 1998. Fundamentals of Educational Research.
Routledge. ISBN 978-0-203-97822-1.
2.
Turg‘unov
S.
Yangi
O'zbekiston
maktab
ostonasidan
boshlanadi.
https://yuz.uz/uz/news/talim-tizimi-va-yangicha-yondashuvlar.
3.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Ta%CA%BClim
4.
https://www.allisonacademy.com/parents/child-development/what-is-the-purpose-of-
education/
5.
https://yuz.uz/uz/news/suniy-intellekt--texnologik-rivojlanish-asosi
6.
https://oqila.uz/suniy-intellekt
