Universal International Scientific Journal
245
Komilova Mohichehra Zafarjon qizi., Abdug`ofurova Hushnoza Shuhratbek qizi
Andijon davlat unversiteti
Uzbekistan
Annotatsiya:
"Abiotik stress omillari va ularning o‘simliklarga ta’siri" mavzusidagi ishda, abiotik
stressning o‘simliklar hayotidagi roli va uning biologik jarayonlarga ta’siri chuqur o‘rganiladi. Abiotik
stress o‘simliklarning o‘sishiga, rivojlanishiga va hosil berishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan tashqi omillarni
o‘z ichiga oladi. Ushbu stress omillari qurg‘oqchilik, issiqlik to‘lqinlari, sovuq, tuzlanish kabi tabiiy
hodisalarni o‘z ichiga oladi. Maqolada har bir abiotik stress omilining o‘simliklar fiziologiyasiga, xususan,
fotosintez, suv va minerallarni assimilyatsiya qilish jarayonlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi batafsil tahlil
qilinadi. Shuningdek, o‘simliklarning stressga qarshi kurashish uchun rivojlangan himoya mexanizmlari,
masalan, antioksidantlar ishlab chiqarish va adaptiv javoblar ham ko‘rib chiqiladi. Ushbu ishda abiotik
stress omillarining o‘simliklar hosiliga ta’sirini kamaytirish va ularni yanada chidamli qilish uchun qishloq
xo‘jaligi amaliyotlari va ilmiy tadqiqotlar orqali yechimlar taklif etiladi.
Kalit so‘zlar
: abiotik stress, o‘simliklarga ta’sir, qurg‘oqchilik, issiqlik stressi, sovuq stressi,
tuzlanish, fotosintez, hujayra fiziologiyasi, adaptiv mexanizmlar
Аннотация:
В работе по теме «Абиотические стрессовые факторы и их влияние на растения»
глубоко изучается роль абиотического стресса в жизни растений и его влияние на биологические
процессы. Абиотический стресс включает в себя внешние факторы, которые отрицательно влияют
на рост, развитие и урожайность растений. К таким стрессовым факторам относятся такие
природные явления, как засуха, волны тепла, холод и засоление. В статье подробно анализируется
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi: https://universaljurnal.uz
ABIOTIK STRESS OMILLARI VA ULARNING O`SIMLIKLARGA TA`SIRI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 15.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
24
6
влияние каждого абиотического стрессового фактора на физиологию растений, в частности на
процессы фотосинтеза, усвоения воды и минеральных веществ. В нем также изучаются защитные
механизмы, которые растения выработали для борьбы со стрессом, такие как выработка
антиоксидантов и адаптивные реакции. В данной работе предлагаются решения, основанные на
сельскохозяйственных практиках и научных исследованиях, позволяющие снизить воздействие
абиотических стрессовых факторов на урожайность растений и сделать их более устойчивыми.
Ключевые слова:
абиотический стресс, влияние на растения, засуха, тепловой стресс,
холодовой стресс, засоление, фотосинтез, физиология клеток, адаптивные механизмы.
Abstract
: The work on the topic "Abiotic stress factors and their impact on plants" deeply studies the
role of abiotic stress in plant life and its impact on biological processes. Abiotic stress includes external
factors that negatively affect the growth, development and yield of plants. These stress factors include
natural phenomena such as drought, heat waves, cold, salinization. The article analyzes in detail how each
abiotic stress factor affects plant physiology, in particular, the processes of photosynthesis, water and
mineral assimilation. It also examines the protective mechanisms that plants have developed to combat
stress, such as the production of antioxidants and adaptive responses. This work proposes solutions through
agricultural practices and scientific research to reduce the impact of abiotic stress factors on plant yields
and make them more resistant.
Keywords:
abiotic stress, effects on plants, drought, heat stress, cold stress, salinity, photosynthesis,
cell physiology, adaptive mechanisms.
Language:
Uzbek
Citation:
Komilova , M., & Abdugafurova , H. (2025). ABIOTIC STRESS FACTORS AND THEIR
IMPACT ON PLANTS. Universal International Scientific Journal, 2(5), 245–248. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/2261
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Abiotik
stress
— o‘simliklarning
o‘sishiga va rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadigan tabiiy va antropogenik omillarni
anglatadi. Bu omillar o‘simliklarda bir qator
fiziologik jarayonlarni buzadi, ular orasida
fotosintez, suv va minerallarni assimilyatsiya
qilish, oziq moddalarni yutish va umumiy
metabolizm jarayonlari bor. Abiotik stressning
ta’siri natijasida o‘simliklarning hosili
kamayadi, o‘sish susayadi va ba’zan
o‘simliklar nobud bo‘ladi. Bu omillar qishloq
xo‘jaligi ishlab chiqarishi, ekotizimlar va oziq-
ovqat xavfsizligi uchun jiddiy tahdid soladi.
Qurg‘oqchilik — eng keng tarqalgan va zararli
abiotik stress omillaridan biridir. Suvning
etishmasligi
o‘simlikning
fotosintez
jarayoniga, metabolizmga, o‘sishiga va hosil
berishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi.
Suvning yetishmasligi o‘simlikda suvni
uzatish jarayonini va fotosintezda asosiy
Universal International Scientific Journal
24
7
energiya manbai bo‘lgan xlorofill ishlab
chiqarishni susaytiradi. Natijada o‘simliklar
xlorofillni saqlab qolish uchun energiyasini
sarflaydi, bu esa o‘simliklarning o‘sishini
to‘xtatadi va hosilni kamaytiradi. Yuqori
harorat o‘simliklarning o‘sishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Issiqlik stressi o‘simliklarning
nafas olish jarayonini o‘zgartiradi, suvning
bug‘lanish tezligini oshiradi va fotosintezga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘simliklar yuqori
harorat ta’sirida qiziydi, bu esa hujayralarda
suyuqlikning bug‘lanishiga, membranalar
buzilishiga va o‘sishning sekinlashishiga olib
keladi. Issiqlik stressining davomiyligi va
kuchi o‘simliklarning metabolizmiga ta’sir
etib, ularning hosil berish qobiliyatini
kamaytiradi. Sovuq stressi o‘simliklar uchun
jiddiy tahdid bo‘lishi mumkin. Sovuq
haroratlar
o‘simliklarning
hujayra
membranalarida suyuqlikning kristallanishiga
olib keladi, bu esa hujayra strukturasi va
funksiyasini
buzadi.
Sovuq
ta’sirida
o‘simliklar o‘sishni to‘xtatadi va ularning
fotosintez jarayoni buziladi. Ayniqsa, qish
mavsumida sovuq ta’sirida o‘simliklar zarar
ko‘rib, o‘sish jarayonlari to‘xtaydi. Tuzlanish
o‘simliklarning ildiz tizimiga zarar yetkazadi
va ularning suvni o‘zlashtirish qobiliyatini
kamaytiradi. Tuzlar o‘simliklarning o‘ziga xos
metabolik jarayonlarini buzadi va hosilni
pasaytiradi. Tuzlanish, ayniqsa, qurg‘oqchilik
sharoitida, o‘simliklar uchun juda jiddiy tahdid
soladi, chunki ular ildiz orqali tuzni
chiqarishga
qodir
bo‘lmaydi
va
bu
o‘simliklarning
rivojlanishiga
sezilarli
darajada to‘sqinlik qiladi. Abiotik stressning
o`simliklar fiziologiyasiga ta’siri abiotik stress
omillari o‘simliklarning fiziologiyasini bir
qator darajalarda buzadi: Fotosintezning
kamayishi: Qurg‘oqchilik, issiqlik stressi va
sovuq harorat o‘simliklarda xlorofill miqdorini
kamaytiradi, bu esa fotosintez jarayonining
samaradorligini pasaytiradi. Suvni so‘rish va
taqsimlash: Suv yetishmasligi va tuzlanish
o‘simliklarning ildiz tizimining normal
ishlashiga to‘sqinlik qiladi. Bu holat suvni
o‘zlashtirishni va taqsimlashni susaytiradi.
Metabolizmning buzilishi: Abiotik stress
sharoitida o‘simliklar normal metabolik
jarayonlarni bajarish uchun kerakli energiyani
ishlab chiqara olmaydi. Stress omillari,
ayniqsa,
hujayralardagi
metabolik
qobiliyatlarni
pasaytiradi.
O‘sishning
susayishi: O‘simliklar stress sharoitida o‘sish
tezligini
sekinlashtiradi
yoki
butunlay
to‘xtatadi.
Stress
holatida
o‘simliklar
resurslarni saqlash va himoya mexanizmlarini
ishga solishga harakat qiladi.
O‘simliklarning abiotik stressga qarshi
himoya mexanizmlari o`simliklar abiotik
stressga moslashishda bir qator mexanizmlarni
rivojlantiradi.
Antioksidantlar
ishlab
chiqarish: Stress ta’sirida o‘simliklar zararli
erkin
radikallarni
neytrallashtiruvchi
antioksidantlarni
ishlab
chiqaradi.
Bu
hujayralarning himoyasini kuchaytiradi va
zararni
kamaytiradi.
Suvni
tejash
mexanizmlari:
O‘simliklar
qurg‘oqchilik
sharoitida stomatalarni yopish, ildizlar orqali
suvni samarali so‘rish kabi mexanizmlarni
ishga soladi. Bu mexanizmlar o‘simliklarga
suvni tejash imkonini beradi. Genetik adaptiv
javoblar:
O‘simliklar
stressga
qarshi
moslashish uchun genetik o‘zgarishlar kiritadi.
Bu o‘zgarishlar o‘simliklarning stressga
chidamliligini oshiradi va ularni iqlim
o‘zgarishlariga moslashishga yordam beradi.
Membranalar va osmotik bosimni nazorat
qilish:
O‘simliklar
membranalarining
mustahkamlanishi, osmotik moddalar ishlab
chiqarilishi va suyuqlik balansini saqlash
orqali stressga chidamliligini oshiradi. Abiotik
stress omillari o‘simliklarning o‘sishiga,
rivojlanishiga va hosil berishiga salbiy ta’sir
Universal International Scientific Journal
24
8
ko‘rsatadi. Bu omillar qishloq xo‘jaligida
hosilning kamayishiga olib kelishi mumkin,
shuningdek, ekotizimlarning barqarorligiga
ta’sir qiladi. O‘simliklar stressga qarshi turish
uchun turli mexanizmlarini rivojlantiradi,
ammo bu omillarning kuchayishi iqlim
o‘zgarishlari va inson faoliyatidan kelib
chiqishi o‘simliklarni yanada zaiflashtirishi
mumkin. O‘simliklarning stressga chidamli
navlarini yaratish, ekologik barqarorlikni.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Qodirov А.X, Norqulov Q. – O’simliklar fiziologiyasi
2.
Levitt J. – Responses of Plants to Environmental Stresses (1972)
3.
Ashraf, M. – Inducing drought tolerance in plants: recent advances (2009)
4.
Kamolova Sh.А. – O’simliklarning biotik va аbiotik omillarga munosabati (2020)
5.
https://scientific-jl.org/mod/article/view/9552
6.
https://ilmiyxabarlar.uz/index.php/talim/article/view/1791
7.
https://arxiv.uz/uz/documents/slaydlar/ekologiya/tuproq-muhitidagi-abiotik-
omillar-va-ularning-organizmlarga-ta-siri
